Кіріспе

Гелон (Γελωνός) археологиялық ескерткіші Гелондар тайпасының астанасы болған, деп Геродот мәлімдейді.

Гелоны іздеу

Скифия туралы жазған жазбасында (Сұрақ-жауаптар 4-кітап) Геродот гелондар бұрын гректер болған, олар жағалаудағы сауда орындарынан Будинилер арасына қоныстанған, онда олар "жартылай скиф және жартылай грек тілін қолданады": Будинилер өз кезегінде үлкен және көп санды халық болғандықтан, барлығы көк көзді және қызғылт терілі. Олардың арасында ағаштан қала салынған. Қаланың аты - Гелон. Оның қабырғасының әр жағы отыз стадиядан тұрады, биіктігі де ағаштан жасалған. Олардың үйлері ағаштан, ғибадатханалары да осында. Дәл осы жерде грек құдайларына арналған құдайханалар гректерге тән мүсіндермен, тұғырлармен және ағаштан жасалған құрбандық орындарымен әшекейленген. Будинилер - үлкен және күшті халық: олардың барлығы терең көк көздері мен жарқын қызыл шаштары бар. Алайда будинилер гелонилермен бір тілде сөйлей алмайды, олардың өмір салты да өзгеше. Олар осы жердің түпкілікті халқы және көшпелілер; көршілес тайпалардан айырмашылығы, олар "аяқ" жейді. Олардың елі әр түрлі ағаштармен қалың өсімдіктерге толы. Ал, ең орманды жерінде кең, терең көл бар. Мұнда су құбыршықтары, бобърлар және басқа да жануарлар ұсталады. Соңғыларының терілерінен жергілікті тұрғындар капоттарын тігеді: олардан сонымен қатар жатыр ауруларын емдеуге қолданылатын дәрілік заттар да алады. Будиниден солтүстікке қарай жеті күндік сапардан кейін шөлге жетесіз. Дарийдің парсы әскері Скифияға шабуыл жасаған кезде Гелонның бекінілген қонысына жеткен, бірақ ол бұрыннан өртенген еді, себебі Будинилер парсылардың жақындауынан бұрын оны тастап кеткен. Скифтер Дарийге: "Біз желдей еркінбіз, ал сіз біздің жерімізде тек желді ғана ұстай аласыз", - деген хабар жіберді. Олар күйдірілген жер стратегиясын қолданып, шайқастардан аулақ болды, парсылардың алдынан даланы өртеп, "шөпсіз жер" қалдырды (Геродот). Персия әскері бірде-бір шайқасқа қатыспай, маңызды жетістікке жете алмай қайтып келді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Будинилер - скифтердің билігінде болған фин тайпасы. Украинадағы Полтаваға жақын Більск ауылының жанындағы (Координаттар) Більське городище қазбалары археолог Борис Шрамко және басқалардың оны скифтердің астанасы Гелон деп тануына себеп болды. Бұл аймақ дала мен орманды даланың шекарасында орналасқан. Ресей археологтары дәстүрлі түрде басқа бірнеше жерлерді атады, мысалы, Иван Забелиннің айтуынша, Саратов немесе Дон өзенінің жағасындағы Волгаға жақын жер. Геродоттың айтуынша, Гелонның әр жағы 30 стадияға тең, ал бүгінгі өлшемдермен ауданы шамамен 30 шаршы километрді құрайды. Більск маңындағы археологиялық орын, қорымдармен бірге, шамамен 80 км² аумақты алып жатыр, ал бекіністер 40 км² жерді қамтиды. Солтүстік-оңтүстік бағыттағы Ворскла өзені бойындағы ось 17 км ұзындықта. Бүгінге дейін 12 метрге дейін биіктігі бар қабырғалардың қалдықтарын көруге болады, олар көкжиекке дейін созылады. Қоршаудың жалпы ұзындығы 33 км. Қоршаудың ішінде 150,000 м², 650,000 м² және 720,000 м² аумақты алып жатқан үш "қорғаныс мұнарасы" орналасқан, оларды әлі де 16 метрге дейін биіктігі бар тозып кеткен топырақ қабырғалары қоршап тұр. Бірнеше қорғандар тұрғындарға ежелгі скифтердің жерлеу салты еске салды.

Мифология

Грек мифологиясында Гелон Эхидна мен Гераклдың ұлы, оның үлкен ағасы Агатюрс, ал кіші інісі Скиф болды. Гилея – Эхиднаның үңгірі орналасқан жер ретінде көрсетіледі, бұл үңгір Арима немесе Харима тайпаларының жерінде болған, гректер Эуксин теңізі маңында оның Скифияда екеніне сенген.