Кіріспе

Суи iuris (Sui iuris) – латын тілінде сөзбе-сөз "өз құқығымен" дегенді білдіреді. Бұл термин католик шіркеуінің канондық құқығында да, мемлекеттік заңдарда да қолданылады. Католик шіркеуінің Шығыс шіркеулерінің канондары кодексінде (CCEO) "church sui iuris" термині католик бірлігіндегі автономды шіркеулерді көрсету үшін пайдаланылады. Католик шіркеуі 24 шіркеуден тұрады, оның ішінде Латын шіркеуі және 23 Шығыс католик шіркеуі бар.

Этимологиясы мен жазылуы

Латын тіліндегі sui iuris ("өзі" және "заң" деген сөздердің мағынасы) грек тіліндегі "αὐτόνομος" сөзімен сәйкес келеді, одан ағылшын тіліндегі автономия сөзі шыққан. Классикалық латын тілінде sui iuris, ал орта ғасырлық латын тілінде sui juris деп жазылады. Ағылшын құқығы осы терминді орта ғасырлық латын тілінен алғандықтан, sui juris деп жазады.

Католиктік канондық құқық

Шығыс шіркеулерінің Канондық кодексі сияқты шіркеу құжаттары латын тіліндегі sui iuris терминін Католик шіркеуін, Рим католик шіркеуін және онымен толық бірліктегі жеке шіркеулерді білдіру үшін қолданады. Sui iuris шіркеулерінің ең ірісі – Латын шіркеуі. Осы шіркеуде Папа өзінің папалық билігін жүзеге асырады, ал басқа шіркеулердегідей Патриархқа тиесілі билікті жүзеге асырады. Сондықтан оны Батыс Патриархы деп те атайды. Басқа жеке шіркеулер Шығыс католик шіркеулері деп аталады, олардың әрқайсысы, жеткілікті үлкен болса, өзінің патриархы немесе басқа бас иерархына ие, ол осы шіркеудің немесе обрядтың барлық епископтарына билік етеді. Бұл термин сондай-ақ, апостольдық префектура ретінде құрылуға жеткілікті дін қызметкерлері жоқ, бірақ түрлі себептермен автономия берілген және сондықтан ешқандай дін аймағының, апостольдық викариаттың немесе апостольдық префектураның құрамына кірмейтін миссияларға да қолданылады. 2004 жылы мұндай он бір миссия болды: Атлант мұхитында үш – Кайман аралдары, Түркі және Кайкос аралдары, Сент-Хелена, Ассенсион және Тристан-да-Кунья; Тынық мұхитында екі – Фунафути (Тувалу) және Токелау; ал Орталық Азияда алты – Ауғанстан, Баку (Азербайжан), Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан.

Sui iuris шіркеулерінің санаттары

CCEO-ның мәлімдемесіне сәйкес, өздігінен басқарылатын шығыс католик шіркеулері төрт санатқа бөлінеді.

Дүниежүзілік құқық

Азаматтық құқықта "sui juris" термині құқықтық қабілеттілікті көрсетеді және өз ісін өздігінен жүзеге асыруға қабілетті ересек адамды білдіреді. Бұл "alieni juris" терминіне қарама-қарсы, яғни кәмелетке толмаған немесе психикалық мүмкіндіктері шектеулі, заңды түрде қабілетсіз және басқа біреудің қамқорлығындағы адамды білдіреді. Сондай-ақ, бұл өз атынан (suo nomine) сот процесінде сотқа шағымдануға және/немесе сотталуға құқылы, яғни өзін өзі қорғауға қабілетсіз деп танылған жауапкердің мүддесін қорғайтын сот тағайындаған өкілдің (ad litem) көмегіне мұқтаж емес адамды да көрсетеді.