Кіріспе

Солтүстік Сібірдегі Таймыр түбегіндегі самоидтық этнос:
∟
| pop1 = 834 (2002)
| region2 =
| pop2 = 44 (2001)
| ref2 =

Нганасандар прото-ұралдық халықтардың тікелей ұрпақтары деп есептеледі. Дегенмен, олар жергілікті палео-сібірлік халықты сіңіріп алғанына қатысты да деректер бар. Нганасандар дәстүрлі түрде жартылай көшпелі халық болған, олардың негізгі күнкөріс көзі – жабайы бұғыларды аулау, ненецтер бұғы шаруашылығымен айналысқаннан өзгеше. 17 ғасырдың басынан бастап Нганасандар патшалық Ресейдің ясақ жүйесіне бағынды. Олар 1970 жылдарға дейін салыстырмалы түрде тәуелсіз өмір сүрді, содан кейін қазіргі ауылдарға қоныстанды, бұл ауылдар Нганасандардың тарихи көшпелі жолдарының оңтүстік жиегінде орналасқан. Бүгінде Ресейде қанша Нганасан тұратыны нақты белгісіз. 2002 жылғы Ресей халық санағы бойынша Ресейде 862 Нганасан тұрған, олардың 766-сы бұрынғы Таймыр автономиялық округінде. Алайда, Нганасандарды зерттейтін ғалымдар олардың саны шамамен 1000 адамды құрайды деп есептейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Нганасан тілі мен Таймыр пиджин орыс тілі – Нганасандардың арасында қолданылған жалғыз тілдер болған, бірақ білім деңгейінің артуы және ауылдық қоныстанудың нәтижесінде орыс тілі көптеген Нганасандар үшін ана тіліне айналды. Кейбір Нганасандар Дольган халқы басым тұратын ауылдарда тұрады, мысалы, Ұст-Авам. Нганасан тілінің жоғалу қаупі зор және шамамен 500 Нганасан ғана оны сөйлей алады, ал он сегіз жастан кішілердің арасында тілді білу деңгейі өте төмен.

Этимология

Нганасандар алдымен өздерін орыс тілінде самоидтер деп атады, бірақ олар көбінесе энеттерді атағанда да осы терминді қолданып, өздерін "Авам халқы" деп атайтын. Нганасандар үшін бұл термин "нғано нғанасана" дегенді білдіреді, бұл нганасан тілінде "шын адамдар" деген мағынаны білдіріп, олардың өзіне де, көршілес Маду энеттеріне де қатысты. Дегенмен, өз тілінде Авам нганасандары өздерін "ня танса" деп атайды, бұл "дос тайпа" деп аударылады, ал шығыстағы Вадеев нганасандары өздерін "а'са" деп атайды, бұл "бауыр" дегенді білдіреді, сондай-ақ эвенк немесе долған да дейді. Нганасандар бұрын орыстардың арасында "тавги самоидтері" немесе "Тавгис" деп те аталатын, бұл атау ненец тіліндегі "тавги" сөзінен шыққан. Ресей революциясынан кейін нганасандар қазіргі атауларын қабылдады.

География

Нганасандар – Еуразия құрлығының және Ресей Федерациясының ең солтүстік этникалық тобы, тарихи тұрғыдан Таймыр түбегінің тундрасында қоныстанған. Олардың қоныстанған аумағы батыстағы Голчиха өзенінен шығыстағы Хатанга шығанағына дейін, солтүстіктегі Таймыр көлінен оңтүстіктегі Дудипта өзеніне дейін 100 000 шаршы километрден астам жерді құрады. Нганасанның аң аулау аймақтары жиі Долган және Энецтердің аймақтарымен беттесті, олар тиісінше шығыс және батыс жақта орналасқан. Қыс айларында олар түбектің оңтүстігінде, Арктика ағаш қатарының шетінде тұратын, ал жазда жабайы бұғыларды 400 мильге дейін солтүстікке қарай қуатын, кейде тіпті Бырранга тауларына дейін жететін.

Шығу тегі

Прото-ұралдық халықтардың, ішінде самоидтардың да, отаны Орталық Сібірдің Обь және Енисей өзендері бассейндеріне немесе Байкал көліне жақын жерде болған деп есептеледі. Нганасанды зерттеген этнографтардың көпшілігі, самоедік халықтар Таймыр түбегіне оңтүстіктен қоныс аударғанда, онда тұрған палео-сибирлік халықтармен қарым-қатынасқа түсіп, оларды өз мәдениетіне сіңірген кезде этникалық топ ретінде қалыптасқанын айтады. Самоидтік халықтардың бір тобы Таз және Енисей өзендері арасындағы палео-сибирлік халықтармен араласып, совет этнографы Б.О. Долгих «Самоид қарғалары» деп атаған топты құрады. Тағы бір топ Пьясина өзенінің палео-сибирлік тұрғындарымен араласып, ол «Самоид бүркіттері» деп атаған тағы бір топты құрды. Кейіннен тунгустар тобы Пьясино көлі мен Авам өзені маңына көшіп келді, олар самоид мәдениетіне сіңіріліп, «Тидирис» деген жаңа топты құрады. Хатанга және Анабар өзендерінің алабында өмір сүрген тағы бір тунгустар тобы – тавгтар, жоғарыда аталған самоид халықтарымен байланысқа түсіп, олардың тілін сіңіріп, өздерінің тавг самоид диалектін жасады. Нганасанның ата-бабалары бұрын оңтүстікке қарайғы жерлерде тұрғандығы белгілі. Бұл туралы Мангазея қаласындағы кітапта жазылған, онда нганасанның ясақ (тері салық) төлемдері тізілген, олардың құрамында сусар бар, ал сусар қазіргі нганасан тұратын тундрада кездеспейді.

Ресейліктермен байланыс

Нганасалықтар алғаш рет орыстармен 17 ғасырдың басында байланыс жасады. Салық жинаушылар Авам қыстағында, Авам және Дудипта өзендерінің қосылған жерінде, қазіргі Уст-Авам елді мекені орналасқан жерде бекінді. Нганасалықтар көбінесе өздері берген есімдерін өзгерту арқылы ясақ төлеуден жалтарды. Орыстар мен нганасандардың қарым-қатынасы әрдайым бейбіт болған жоқ. 1666 жылы нганасандар үш рет ясақ жинаушыларды, әскерлерді, саудагерлерді және олардың аудармашыларын шабуылдап, өлтіріп, олардың сабыр терілерін және мүлкін тонады. Жыл ішінде барлығы 35 адам қаза тапты. Нганасандар саудагерлермен тікелей байланыс жасаған жоқ, және көптеген Сібір халықтарынан өзгеше, олар христиан дініне шомылдырылмаған. Кейбір нганасандар орыстармен тікелей сауда жасаса, ал кейбіреулері Долғандар арқылы сауда-саттық жүргізді. 1830 жылдары және 1907-1908 жылдары орыстармен байланыс салдарынан нганасандар арасында ірі шешек індеті тарады.

Кеңес Одағы

Нганасандар Кеңес үкіметімен алғаш рет 1930-шы жылдары, үкімет ұжымдастыру бағдарламасын енгізген кезде байланысқа келді. Кеңес өкілдері отбасылардың 11 пайызының бұғылардың 60 пайызына ие екенін, ал қалған 66 пайызының тек 17 пайызына ғана ие екенін анықтады және бұл жағдайды бұғы шаруашылығын колхоздарға біріктіру арқылы түзетуге кірісті, одан кейін Нганасандар сол колхоздардың маңында қоныстанды. Бұл олардың өмір салтында үлкен өзгеріс болды, себебі негізінен бұғы аулаумен айналысқан Нганасандар бұрын тек көлік құралы ретінде немесе ашаршылық кезінде тамақ ретінде пайдаланылатын үй бұғыларының санын көбейтуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, Кеңес үкіметі Нганасандарға көбірек қызығушылық танытты және 1930-шы жылдардан бастап этнографтар олардың салт-дәстүрлерін зерттеуге кірісті. Ұжымдастыруға және колхоздар құрылуына қарамастан, Нганасандар 1970-ші жылдардың басына дейін үй бұғыларын бағып, жартылай көшпелі өмір салтын сақтай алды. Осы кезде мемлекет Нганасандарды Долғандар мен Енеттермен бірге үш жаңа ауылға: Усть-Авам, Волочанка және Новаяға қоныстандырды. Нганасан колхоздары ауылдарды құру үшін біріктірілді, ал оларға қоныс аударғаннан кейін Нганасандар колхозда жұмыс істеуден Таймирский мемлекеттік аңшылық шаруашылығына (госпромхоз) жұмыс істеуге көшті, ол Оңтүстік-Батыстағы өсіп келе жатқан Норильск индустриалды орталығын етпен қамтамасыз етті. 1978 жылға қарай үй бұғыларын бағу тоқтатылды, ал жаңа кеңестік техниканың арқасында 1980-ші жылдары жабайы бұғылардың саны 50 000-ға жетті. Көптеген Нганасан еркектері аңшы болып жұмыс істесе, әйелдер мұғалімдер немесе бұғы терісінен жасалған етіктерді безендіретін тігіншілер болып жұмыс істеді.

Дін

Нганасандардың дәстүрлі діні анимизм және шамандық болып табылады. Олардың діні – Сібір шаманизмінің ең жақсы сақталған мысалы, неганасандардың географиялық оқшаулануының арқасында жақын уақытқа дейін сыртқы ықпалдан салыстырмалы түрде қорғалған. Оқшаулану салдарынан шаманизм 20-шы ғасырдың басына дейін неганасандардың өмірінде тірі құбылыс ретінде сақталды. Соңғы белгілі неганасан шаманының сеанстары 1970-ші жылдары антропологтар тарапынан фильмге түсірілді. Нганасандар және көптеген басқа урал тілдерінде сөйлейтін халықтардың генетикалық маркері – N1c Tat (Y ДНК) гаплотобы. Басқа самоидтік халықтарда N1c-ге қарағанда көбірек N1b P43 кездеседі, бұл генетикалық тартылуды көрсетеді. N гаплотобы 20-25 мың жыл бұрын Қытайдың солтүстік бөлігінде пайда болып, Солтүстік Еуразияға, Сібір арқылы Солтүстік Еуропаға тарады. N1c1 субтобы көбінесе самоидтік емес халықтарда, ал N1c2 – самоидтік халықтарда жиі кездеседі. Сонымен қатар, саамдар, финдер және сібірліктерде сирек кездесетін Z гаплотобы (мтДНК) урал тілдерінде сөйлейтін халықтардың қоныс аударуымен байланысты. Нганасандар "жаңа сібірлік" тектік ата-бабалармен байланысты, олардың Солтүстік-Шығыс Азия аймағынан Сібірге шамамен 11 000 жыл бұрын қоныс аударған деп есептеледі. 2019 жылы генетика, археология және тіл біліміне негізделген зерттеуде урал тілдерінде сөйлейтін халықтардың Балтық аймағына Шығыстан, атап айтқанда Сібірден, Темір дәуірінің басында, шамамен 2500 жыл бұрын, неганасандарға байланысты компонентпен бірге келгені анықталды, бұл урал тілдерінің таралуымен байланысты болуы мүмкін. 2019 жылы «Еуропалық адам генетикасы» журналында жарияланған тағы бір генетикалық зерттеуде неганасандар прото-уралдық халық үшін ең ықтимал бастапқы популяцияны білдіретіні анықталды. Нганасандарға ұқсас тектік ата-бабалар қазіргі урал тілдерінде сөйлейтін барлық топтарда әртүрлі деңгейде кездеседі.