Кіріспе

Неміс нацистік шенеунігі (1904–1948)

Йозеф Бюлер (16 ақпан 1904 – 22 тамыз 1948) – неміс заңгері, генерал-губернатор Ханс Франктің қолдауымен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Краковтағы нацистік Германия бақылауындағы Бас үкіметте мемлекеттік хатшы және оның орынбасары болды. Ол 1942 жылғы қаңтарда өткен Ванзее конференциясына қатысты, онда еврейлерге қатысты геноцидтік «Түпкілікті шешім» жоспарланды. Ол бейбітшілікке қарсы қылмыс, соғыс қылмысы және адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталып, өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір және білім

Бюлер Бад-Вальдзееде католик отбасында, наншының ұлы ретінде дүниеге келді. Ол интернатқа оқып, 1922 жылы Абитурді аяқтады. Одан кейін Мюнхен, Киль, Берлин және Эрланген университеттерінде құқық білімін оқыды. 1930 жылы заң ғылымдарының докторы дәрежесін алып, мемлекеттік құқық емтиханын тапсырды. Сол жылы ол Адольф Гитлер мен нацистік партияны сотта жиі қорғаған Ханс Франктің Мюнхендегі заң фирмасына жұмысқа орналасты. Осы сәттен бастап оның кәсіби өмірі Франкпен тығыз байланысты болды. 1932 жылдың 1 қазанында Мюнхен аудандық сотының тәжірибелі судьясы болып тағайындалды.

Нацистік Германиядағы мансап

1933 жылдың қаңтар айының соңында нацистер билікті басып алғаннан кейін көп ұзамай Франк 10 наурызда Баварияның Әділет министрі болып тағайындалды, ал Бюлер оның штабының мүшесі ретінде мемлекеттік прокурор болып жұмыс істеді. 1933 жылдың 1 сәуірінде нацистік партияға қосылды (мүшелік нөмірі 1,663,751). Ол сонымен қатар неміс заңгерлерінің ұлттық-социалистік қауымдастығында жоғары лауазымға ие болды. Бюлер Франк атындағы неміс құқығы академиясына қатысты, оның президиумының мүшесі болды және академия журналына мақалалар жариялады. 1934 жылдың қазан айында «Глихшлянг» (үйлестіру) процесі нәтижесінде егемендік штаттардан орталық үкіметке өкілеттіктер берілгеннен кейін, Бюлер Бавариядан Берлиндегі Рейх Әділет министрлігіне прокурор болып ауысты. 1935 жылы Мюнхендегі Жоғары аймақтық сотта (Oberlandesgericht) аға прокурор болып тағайындалды. Франк Гитлер кабинетінде портфелі жоқ министр болып тағайындалғаннан кейін, 1938 жылы Бюлерді өзінің министрлік кеңсесіне Министрлік кеңесшісі (Ministerialrat) ретінде шақырды. Көптеген жоғары шенді нацистік шенеуніктерден өзгеше, Бюлер ешқашан SA немесе SS мүшесі болған емес. Соғысқа дейін, 1939 жылдың тамызында Бюлер неміс армиясына шақырылды, бірақ Франк оны бірнеше күн ішінде босатып алды. 1939 жылдың қыркүйегінде нацистік Германияның Польшаға басып кіргеннен кейін, Франк қазан айының соңында оккупацияланған Польша территорияларының генерал-губернаторы болып тағайындалды, ал Бюлер оны Краковқа ертіп барды. 8 желтоқсанда ол Министрлік директоры (Ministerialdirektor) шенімен генерал-губернатор кеңсесінің басшысы болып тағайындалды, ал 1940 жылдың 8 наурызында Мемлекеттік хатшы лауазымына көтерілді. 1940 жылдың мамырында Франкның генерал-губернаторының орынбасары Артур Сейсс-Инкварт оккупацияланған Нидерландының рейхскомиссары болып кеткеннен кейін, Бюлер Франкның орынбасары қызметін атқарды, бұл лауазым 1941 жылдың маусымында бекітілді. Ол генерал-губернатордың орынбасары ресми атағын алмаса да, Мемлекеттік хатшы ретінде Франкның бас орынбасары болды және оның болмаған кезде оны өкілдік етті.

Ванзее конференциясы мен түпкілікті шешім

Бюлер 1942 жылғы 20 қаңтарда Ванзее конференциясына генерал-губернатор кеңсесінің өкілі ретінде қатысты. Бұл конференция еврейлер мәселесінің соңғы шешімін талқылау үшін шақырылған. Кездесу барысында жасалған хаттамада Бюлер генерал-губернаторлықтың өзінің аумағында соңғы шешімді бастауды қолдайтынын айтқан, сондай-ақ ол "генерал-губернаторлықтағы еврей мәселесін" мүмкіндігінше жылдам шешудің маңыздылығын ескерткен. Ол сондай-ақ "қатысты екі жарым миллион яһудидің көп бөлігі жұмыс істеуге жарамсыз" екенін мәлімдеді. 1961 жылы Израильде өткен сот процесінде оның әріптесі Адольф Эйхманға осы мәлімдеменің мағынасы туралы сұрақ қойылғанда, ол Бюлер "оларды өлтіру қажет" дегенді білдіргісі келгенін айтты.

Тұтқындау, сот және өлім жазасы

Бюлер 1945 жылғы 18 қаңтарда Краковтан, Қызыл Армия қалаға кіруінен бір күн бұрын Германияға қашып кетті. 1945 жылғы 30 мамырда американдық әскерлер оны Шробенхаузенде тұтқындап, Нюрнбергте интернге жатқызды. Ол 1946 жылғы 23 сәуірде Нюрнберг процесінде Франк қорғанында куәлік берді, Холокост туралы ешқандай білімі болмағанын жоққа шығарып, барлық кінәні СС-ке, әсіресе Рейхсфюрер СС Генрих Гиммлер мен СС Обергруппенфюрері Фридрих Вильгельм Крюгерге, Бас үкімет үшін Жоғары СС және полиция басшысына аударуға тырысты. Содан кейін, 1946 жылғы 25 мамырда, соғыс қылмыскерлерін олардың қылмыстары жасалған елдерге соттау үшін беру принципін орнатушы Мәскеу декларацияларына сәйкес, Бюлер Польша Халық Республикасына экстрадицияланды. Оның ісі 1948 жылғы 17 маусымда Жоғарғы Ұлттық Трибуналда басталды. Бюлер 10 шілдеде бейбітшілікке қарсы қылмыстар, соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Оған өлім жазасы беріліп, барлық мүлкі тәркіленді. Бюлер, оның адвокаты, әйелі және Мюнхен кардиналы Михаэль фон Фальхабер өтініш жасады, бірақ Польша президенті Болеслав Бирут олардың барлығын қабылдамады. Бюлер 1948 жылғы 22 тамызда Краковтағы Монтелупич түрмесінде дарға асылды.

Халықтық ақпарат құралдарындағы суреттер

Бюлердің өлімі Роберт Харрис жазған 1992 жылғы "Отан" тарихындағы романының бастапқы себебі болып табылады. Роман нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасындағы ұзақ соғыс, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарымен салқын соғыс болғанын жорамалдайды. Романның басты кейіпкері 1964 жылы Бюлердің кісі өлтіруін тергейді, бұл Гестапоның (сол кезде аяқталған) «Соңғы шешімді» жасыруға жасаған әрекетінің бір бөлігі. Бюлер рөлін Рейнхард Глемниц «Die Wannseekonferenz» (1984) неміс фильмінде, Бен Дэниелс BBC/HBO «Conspiracy» (2001) фильмінде, ал de «Die Wannseekonferenz» (2022) неміс фильмінде ойнады.

Қосымша оқу

Сезарани, Дэвид: Эйхман: Өмірі мен қылмыстары, Лондон: Vintage (2005). Фридман, Товиа: Польшадағы Бас үкіметтегі жоғары сатыдағы нацистік шенеуніктер 1939–45 жылдардағы соғыс жылдарында. Хайфа: Израильдегі нацистік соғыс қылмыстарын зерттеу жөніндегі құжаттама институты (2002). Гримм, Ханс: Доктор Йозеф Бюлер – Ванзее конференциясының бастамашысы. В. Праске: "Қылмыс жасағандар, көмектескендер, пайдаланғандар". 4-том. NS-ке қатысы бар Обершвабеннен шыққандар. Герштеттен: Kugelberg Verlag (2015) 70–83 беттер, Мусиал, Богдан: Генералдық үкіметтегі неміс азаматтық басқаруы және еврейлерді қуғындау. Висбаден: Otto Harrassowitz Verlag (2000).