Кіріспе

Британдық саясаткер (1885–1965)

Альберт Виктор Александр, Хиллсбороның 1-ші графы Александр (1 мамыр 1885 – 11 қаңтар 1965) – британдық Лейборист және кооперативтік саясаткер. Ол үш рет Адмиралтействоның бірінші лорды болды, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, содан кейін Клемент Атли басқаруымен қорғаныс министрі болды.

Ерте өмір және мансап

Вестон-супер-Мареде дүниеге келген және төрт баланың бірі болған А. В. Александр – Альберт Александрдың ұлы, ол 1860 және 1870 жылдардағы ауыл шаруашылығы дағдарысы кезінде туған Уилтширден Бристольге көшіп келген, бастапқыда темірші, кейін инженер болған, сондай-ақ полиция қызметкерінің қызы Элиза Джейн Тэтчер еді. Ол әкесінің және королева Викторияның үлкен немересі, Альберт Виктордың құрметіне аталған, бірақ жас кезінен бастап "А. В." деп танылды. Оның ата-анасы үйленген кезде Вестон қаласына қоныстанған, бірақ 1886 жылдың тамызында Альберт Александрдың қазасынан кейін отбасы Бристольге көшіп кетті. Александрдың анасы балаларын асырау үшін корсет тігумен айналысты. Александр үш жасынан бастап Бартон-Хилл мектебіне барды, аптасына 2 пенс төледі. 1898 жылы анасының қарсылығына қарамастан, ол Сент-Джордж жоғары сынып мектебінде оқуын жалғастырмауды шешті, себебі апталық төлемнің 6 пенске өсуі тым қымбат болды және мектептен ештеңе үйренбеді деп ойлады. Ол он үш жасында жұмыс істей бастады, алдымен былғары саудагерінің кеңсесінде, ал бес айдан кейін Бристоль мектеп кеңесінде кіші клерк болып жұмыс істеді. 1903 жылы ол Сомерсет округі кеңесінің жаңа құрылған жергілікті білім беру органына ауысты, онда мектеп басқару бөлімінде комитет хатшысы болып жұмыс істеді. Ол сол кезде хорға өте құштар, футболшы және өздігінен үйренген пианист еді. Кейінгі жылдары, өмірінің соңына дейін Александр «Челси» футбол клубының вице-президенті болды; оның клубтағы қызметін Ричард Аттенборо жалғастырды. Англикан дінінде тәрбиеленген Александр 1908 жылы Эстер Эллен Чапплге үйленгеннен кейін баптисттік қозғалысқа өтті, ол мектеп мұғалімі және баптист еді. Олар 1908 жылдың 6 маусымында неке қиды. Олардың қызы Беатрикс 1909 жылы дүниеге келді, ал ұлдары Рональд 1911-1912 жылдары өмір сүрді. Александр Вестон кооперативтік қоғамына қосылды және 1908 жылы жергілікті Жастар либералдық қауымдастығының қазынашысы, ал 1909 жылы жергілікті сауда және еңбек кеңесінің мүшесі болды. Ол 1910 жылы Вестон кооперативтік қоғамының басқармасына сайланды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол өз еркімен әскери қызметке түсті, бірақ екі жыл өткен соң ғана шақырылды. Ол негізінен басқа полктерге офицерлерді даярлау үшін құрылған Суретшілер полкіне қосылды. 1917 жылдың желтоқсанында Еңбек корпусына кіргеннен кейін ол Лондонда және Оксфордтағы Магдален колледжінде оқыды. Оқу кезінде денсаулығы нашарлап, соғысқа қатыспады, бірақ Ланкаширде пошта жөнелту офицері болып жұмыс істеді. 1918 жылдың қараша айында капитандыққа көтеріліп, Бас тізімге ауыстырылды және жараланған әскерлерді бейбіт өмірге дайындау үшін білім беру офицері болды. 1919 жылдың соңында демобилизацияланды. Отанына оралғаннан кейін бір жыл ішінде Уэстон кооперативтік қоғамының вице-президенті және NALGO Сомерсет бөлімінің хатшысы болып сайланды.

Парламенттік мансап

1920 жылдың соңында Александр Кооперативтік одақтың Парламенттік хатшысы лауазымына үміттү болды. Ол 104 үміткердің ішінде іріктелді, сол жылдың қарашасында Лондонға көшіп, 1946 жылға дейін осы қызметте тұрды. Бұл қызметте ол Кооперативтің ұстанымдарын және мүдделерін үкіметтік органдар мен Парламент мүшелеріне (депутаттарға) жеткізуді басқарды. 1921 жылдың шілдесінде ол үкіметтің Қаржы заңына енгізілген, Кооперативтерге корпоративтік салық салуды көздейтін бапқа қарсы шығу үшін депутаттарға тікелей үгіт жүргізді. Ллойд Джорджтың көп дауыспен құрылған коалициялық үкіметі екі дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін Шеффилдтегі Кооперативтік партия Александрды өздерінің парламенттік кандидаттары етіп шақырды. Ол 1922 жылдың қарашасында Хиллсборо округінен сайланды, ол төрт Кооператив депутатының бірі болды. 1923, 1924 және 1929 жылдары қайта сайланды. Ол 1950 жылға дейін, бір рет үзіліс жасап, Шеффилдтің өкілі болды. Өзінің алғашқы сөзінде Александр Либералдық партияны прогрессивті принциптерін тастағаны үшін сынады және Лейбористік партияның сайлау бағдарламасына жатқан экономикалық теорияларды қолдады. Лейбористтік партия жетекшілігі оны бірқатар мәселелер бойынша өкіл ретінде қабылдады, бірақ Кооператив 1927 жылға дейін Лейбористік партияға мүше болған жоқ. 1924 жылдың қаңтарында Лейбористер алғашқы үкіметін құрғанда Рамсей Макдональд Александрды Сидни Уэбб пен Эммануэль Шинвелл басқаратын Сауда кеңесінің Парламенттік мемлекеттік хатшысы етіп тағайындады. Александрдың міндеттеріне сауда флоты және сауда мәселелері бойынша Парламенттік сауалдарға жауап беру кірді. Кооперативтің Парламенттік комитеті Александр үкіметте болған кезде атқарушы хатшы қызметін атқарды, бірақ ол министрлерге шағымдануға қатысуын жалғастырды. 1924 жылдың қазан айында үкімет құлағаннан кейін Александр Кооперативте толық уақыт жұмыс істеуге қайта оралды. Ол үкіметтік комитеттер алдындағы куәліктерімен танымал болды және 1926 жылғы жалпы ереуіл кезінде үкіметтің әрекеттеріне жауап беруді үйлестіруге Кооперативтің Парламенттік комитетіне көмектесті. Парламентте ол сауда мәселесі бойынша алдыңғы қатардағы спикерге айналды, қаржы министрі Уинстон Черчилльдің саясатын қатаң сынады. Ол сондай-ақ ауыл шаруашылығы, жергілікті басқару және әлеуметтік қамсыздандыру мәселелерінде сөз сөйледі, онда ол өзінің сайлаушыларының депрессия кезіндегі қиындықтарын еске алып, әл-ауқатты арттыруды талап етті. 1929 жылдың басында Александр Кооперативтік одақтың Бас хатшысы лауазымына үміттү болды, бірақ Роберт Палмер жеңіске жетті. Бірнеше аптадан кейін ол екінші Лейбористік үкіметтегі кабинет мүшесі болды.

Адмиралтействоның бірінші лорды

Көптеген адамдар Александрды Сауда кеңесінің президенті етіп тағайындалатынын күткенмен, бұл лауазым қаржы министрі Филип Сноуденнің қолдауындағы Уильям Грэмге берілді. Оның орнына Александр Адмиралтействоның бірінші лорды болды, бұл министрлік дәрежедегі осы лауазымды атқарган жалғыз Лейборист. Адмиралтейство өз алдына саяси күшке ие болды және әдетте Қазынашылықтан және Даунинг-стриттен келетін қысымға қарсы тұра алды. Макдональдтың басты мақсаты халықаралық қарусыздану болды, және Александр Адмиралтействоны АҚШ-пен теңіздік бәсекелестікті аяқтауға бағытталған келіссөздерге дайындық ретінде жаңа крейсерлерге қойылған талаптарды азайтуға көндірді. 1930 жылғы қаңтарда Лондонда бес ірі теңіз державасының (Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Италия және Жапония) конференциясы өтті. Бұл Ұлыбритания, Америка және Жапония арасындағы Лондондық теңіз келісіміне әкелді, ол теңіз күштерінің өсуін шектеді және олардың теңдігін сақтады. 1931 жылғы көктемде Александр және Сыртқы істер министрі Артур Хендерсон Франция мен Италияның келісімге қосылуы үшін келіссөздер жүргізді. Александр флотты кеңейту мәселесінде Адмиралтействомен келіспесе де, оның шығындары мен штаттық санын сынағандарға қарсы қорғады. Ол сондай-ақ жұмысшы сыныбынан келген жауынгерлердің офицер болуына мүмкіндік беретін жүйені енгізді. 1931 жылдың ортасындағы экономикалық дағдарыс кезінде Александр Сноуденнің Макдональд пен Хендерсонның протекционизмге қарсы еркін сауданы қорғауын қолдады, бірақ Сноуден мен Макдональдтың мемлекеттік шығындарды, әсіресе жұмыссыздық жәрдемақысын қысқарту ұсынысына қарсы Хендерсонмен бірге болды. Ол социалистік экономиканы жақтаған және қысқартуларға қарсы болған кабинет мүшелерін біріктірді. Кабинеттегі келіспеушілікке байланысты Премьер-министр Консервативтік және Либералдық партиялармен коалиция құрды. Сноуден және бірнеше Лейборист депутаттары Макдональдпен бірге қалды, бірақ партия оппозицияға өтті. Александр оппозицияның алдыңғы қатарында болды, үкімет саясатын сынады, бірақ қарулы күштердегі жалақыны төмендетуге (әсіресе Инвергордон бүлігіне) байланысты кең таралған наразылықты пайдаланудан сақтанды, өйткені әскерилер саяси мәселелерге араласпауы керек деп ойлады. Парламенттік Лейборист партиясында Хендерсоннан кейін екінші орынға ие болған ол болашақ лидер ретінде талқыланды. Александр да, Хендерсон да 1931 жылғы жалпы сайлауда мандаттарын жоғалтты. Хендерсонның орнын Джордж Лансбери басты, ал Александрдың құрдасы Клемент Атли оның орынбасары болды. Келесі төрт жыл бойы Александрдың басты рөлі қайтадан Кооперативтің Парламенттік хатшысы болып табылды. Ол кооперативтерге корпоративтік салық салуға қарсы күресті, бірақ 1933 жылғы Қаржы заңымен бұл күрес жеңіліспен аяқталды. Ол сондай-ақ жаңа ауыл шаруашылығы маркетингтік кеңестерінде тұтынушылардың мүдделерін қорғау үшін жұмыс істеді. Ол бауырластық қозғалысында (конформистер ұйымы) белсенді болды, Ұлттар Лигасының митингілерінде сөйледі, Рейнольдс Ньюс газетіне мақалалар жазды және BBC-де лекциялар оқыды. 1935 жылы Хиллсбороу округінен қайта сайланған Александр сауда және сыртқы істер жөніндегі оппозицияның өкілі болды. Атли, қазір PLP-нің басшысы, оны Шинвелл мен Джек Лоусонмен бірге Лансбери кезінде басым болған бейбітшілдік идеалдарын өзгерту үшін жаңа қорғаныс комитетіне қосылуын сұрады. Александр бірнеше жыл бойы фашизмнің қауіптілігі туралы ескертіп, үкіметтің бағыныштылық саясатын сынады. 1937 жылы Хью Далтон мен Гастингс Бертрам Лис Смитпен бірге ол PLP-ны Болдуин үкіметіне деген сенімсіздігін ұмытып, қайта қарулануды бастаған Қызметтік смета заң жобасын қолдауға көндірді. 1938 жылғы қазан айында ол Мюнхен келісімі жөніндегі дебатты аяқтады, үкіметтің Судет немiстерiн тастап кетуіне шабуыл жасады.

Черчилль мен Атлидің қол астында

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Александр, барлық жетекші Лейбористтік саясаткерлер сияқты, Невилл Чемберлен басшылығымен коалициялық үкімет құруға қарсы болды. Александр Уинстон Черчилльдің Чемберленнің орнын басуы керек деп сенді. Ол Артур Гринвудпен бірге, Лорд Галифаксты қолдаған Герберт Моррисонға қарсы жұмыс істеді, соның нәтижесінде Атли мен партияның Атқару комитеті Черчилльді қолдауға көнді. 1940 жылдың сәуір айының соңында Черчилль Александр, Клемент Атли және сэр Арчибальд Синклермен коалициялық үкімет құру мүмкіндіктерін талқылау үшін кездесті. Галифакстың досы Чипс Ченнон бұл кездесуді Черчилльдің премьер-министр болу үмітімен алдын ала кабинет құруы ретінде сипаттады. Екі аптадан кейін, 10 мамырда Черчилль коалициялық үкіметтің премьер-министрі болды. Атли мен Гринвудты қамтитын Соғыс кабинетін құрғаннан кейін, ол Александр мен Синклерді (Әуе күштері), сондай-ақ Энтони Иденді (Армия, яғни Құрлық әскері) үш әскерлік министрліктерді басқаруға шақырды. Александр Адмиралтействоға Бірінші лорд ретінде қайта оралды, бірақ басқа әскерлік министрлер сияқты, Черчилльдің ықпалында болды және оның көлеңкесінде өмір сүрді. Черчилльдің оған деген сенімі оның құпия ақпаратқа қол жеткізбеуіне және Соғыс бөлмесіне кіргізілмеуіне байланысты болды. Өзін Қорғаныс министрі етіп тағайындау арқылы Черчилль үш әскер түріне тығыз бақылау жасауға мүмкіндік алды. Мысалы, Черчилльдің "Z" күшін, соның ішінде линкор мен жеңіл крейсерді Сингапурға жеткілікті әуе қолдауысыз жіберу туралы шешімі. Александр да, Бірінші теңіз лорды Дадли Паунд та бұл шешімге қарсы болды, бірақ Черчилль оларды ескермеді. Бұл шешім Пёрл-Харборға шабуылдан бұрын қабылданды. Кемелер Жапонияның агрессиясын тоқтату мақсатымен шығысқа жіберілді, Австралия үкіметі мен Таяу Шығыстағы британдық күштерінің өтініші бойынша. Бастапқыда HMS Indomitable авианосығы да кірді, бірақ ол Кариб теңізінде қалып қойды және HMS Hermes-пен ауыстырылмады, ол тым баяу деп есептелді. "Уэльс Принці" мен "Репульс" Пёрл-Харборға шабуылдан кейін Малайзия жағалауында жапондық әуе шабуылынан зардап шегіп, батып кетті, олардың жапондықтармен қақтығыс жағдайында қайта орналастыру жоспарлары әлі әзірленбеген және іске асырылмаған еді. Ричард Лэмбтің сөзіне сәйкес, Черчилль жалпы жауапкершілікті мойнына алғанмен, "осы екі линкордың тағдырына жауапты емес" еді. Александр мен Паундтың пікірінше, "Уэльс Принці" мен "Репульс" Атлантикада неміс линкорлары "Тирпиц", "Шарнхорст" және "Гнейзенау" қауіп-қатеріне қарсы тұру үшін тиімдірек болар еді. Александр өз міндеттерін ынтамен және жауапкершілікпен атқарды. Ол өзінің лауазымының әкімшілік міндеттеріне толыққанды берілді, көбінесе кеңсесінде ұйықтады, сонымен қатар теңізшілердің әл-ауқатына қызығушылық танытты. 1942 жылы ол Арктикалық конвойге қатысты және 1944 жылы D-Day-ден кейін бірнеше күн өткен соң әскерлерді аралады, ол 1940 жылы Францияда болғаннан бері алғашқы британдық министр болды. Оның радио хабарлары мен қоғамдық сөздері моральды көтеріп, оны әскери қызметте де, одан тыс жерлерде де танымал етті. Жоғары лауазымдағы жұмысшы саясаткер ретінде ол ұлттық бірлік үшін маңызды тұлға болды. Ол Лондонға келгенде Черчилльмен тұрақты түрде кездесіп, кеңесші ретінде жұмыс істеді. Олар жақсы достар болды және Черчилль Александрға Бристоль университетінің құрметті дәрежесін алуға жағдай жасады, оның канцлері Черчилль болды. Алайда Александр 1945 жылдың мамырында Еуропада жеңіске жеткеннен кейін Лейбористтік партияның коалициядан шығуына белсенді қолдау көрсетті. Шілдедегі сайлау кампаниясында ол Черчилль мен Консервативтік партия арасында айқын шекара жүргізді, торилер 1922 жылы Ллойд Джорджді шеттетуі сияқты, соғыс уақытындағы көшбасшыны да ысырап ететінін айтты. Лейбористтік партияның жеңісінен кейін Кабинет мүшесі болған Александр Сыртқы істер министрі Эрнест Бевинге күшті қолдау көрсетті, Ұлыбританияның беделін сақтап қалу және Кеңес Одағына қарсы тұру мақсаттарын бөлісті. Сол кезде одақтас болған Кеңес Одағына құрмет көрсетілді, бірақ Ресейге жасаған ашық сын Александрдың танымалдығын төмендетті. 1946 жылы ол Париж бейбітшілік конференциясында Бевиннің өкілі болды және Стаффорд Криппс басқарған Үндістанға барған министрлер кабинетінің делегациясына қатысты, тәуелсіздік мүмкіндіктерін зерттеді. 1946 жылдың соңында ол Қорғаныс министрі болды, бұл лауазымды бұрын Черчилль мен Атли ғана премьер-министрлік қызметін атқарып жүргенде иеленген. Үш әскер түріне жауапты болған ол Империялық Бас штабтың бастығы лорд Монтгомеримен жиі келіспеді. Ол міндетті әскери қызмет жүйесін жасауға жауапты болды және бейбіт уақытта әскери қызметтің жалғасуына қарсы болған Лейбористтік партияның қанатын жеңу үшін ұзақ күрес жүргізді. 1947 жылдың қаңтарында ол Ұлыбританияның ядролық бағдарламасын құпия түрде мақұлдаған Gen 75 комитетінің алты министрінің бірі болды. Наурыз айында ол Дюнкерк шарты бойынша келіссөздерге қатысты, ол НАТО құруға негіз салды. Суық соғыс басталған кезде Александрдың КСРО-ға жасаған сын-ескертпелері кеңінен қабылдауға ие болды. 1948 жылы ол Шеффилд қаласының құрметті азаматы атанды.

Қожайындарындағы көшбасшы

А. В. Александр 1950 жылғы жалпы сайлауда қайта сайлануға түсуден бас тартты. Ол Парламенттің Төменгі палатасынан зейнеткерлікке шығып, Шеффилд қаласындағы Хиллсборо виконты Александр титулын алды – бұл оның алпыс бесінші мерейтойына үш ай қалғанда болды. Практикалық тұрғыдан алғанда, Қорғаныс министрі Төменгі палатаның мүшесі болуы қажет еді, сондықтан Эммануэль Шинвелл осы лауазымға тағайындалды. Бірақ Александр Ланкастер герцогтығының канцлері ретінде үкіметтегі орнын сақтап қалды. Ол ешқашан Лейбористік үкіметтің «алғашқы бестігіне» (Эттли, Бевин, Моррисон, Далтон және Гринвуд, кейіннен Криппстің орнына келді) кірмесе де, үкіметте ықпалды мүше болып қала берді. Лейбористер партиясының жеңілісінен кейін және денсаулығының нашарлауына байланысты Александр 1951 жылғы жалпы сайлаудан кейін алдыңғы қатардағы саясаттан қол үзді. Ол Эссексте ферма сатып алып, Лордтар палатасына қатысуын жалғастырды, бірақ келесі төрт жыл бойы ешқандай лауазымды атқармады. 1955 жылдың желтоқсан айында Лорд Джовиттің отставкасынан кейін Александр Хью Гейтскеллден Лейбористік партияның Лордтар палатасындағы шағын тобының жетекшісі болуын сұрады. Оның тағайындалуын Жоғарғы палатадағы Лейбористік фракция қатты қолдады және ол келесі тоғыз жыл бойы осы қызметте болды. Александр Лордтар палатасындағы оппозицияны басқарып, барлық мәселелер бойынша сөз сөйледі. Ол өмір бойына пээрлік беруді қолдап, оларға еңбекақы төлеуді ұсынды, осылайша мұндай тағайындамалар жұмысшы табының өкілдері үшін қолжетімді болар еді. Ол сондай-ақ Тони Бенннің пээрлік титулынан бас тарту науқанын қолдады және Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қосылуына қарсы болды. Кооперативтік қозғалыстың танымал өкілі болған Александр Парламентте және үкімет мүшелерімен оның мүдделерін қорғауды жалғастырды. 1956 жылы ол Ұлыбританияның протестант шіркеулері кеңесінің президенті болды. Ол Лордтар палатасында діни мәселелер туралы жиі сөйледі, Англия шіркеуі мен католик шіркеуі арасындағы жақындасуға қарсылық білдірді және Лордтар палатасының рухани мүшелеріне (Lords Spiritual) жиі нақыл сөздер келтірді. 1963 жылы ол Вестон-супер-Мэр бароны (Сомерсет графтығындағы Вестон-супер-Мэр) және Хиллсборо графы Александр титулдарын алды – Гарольд Макмиллан 1984 жылы Стоктон графы болғанға дейін граф титулын алған соңғы адам. 1964 жылы ол Гартер орденінің рыцары (Knight Companion) атанды. 1964 жылғы қазан айындағы жалпы сайлауға дейін ол Лейбористік партияның Лордтар палатасындағы жетекшісі қызметінен кетті. Ол сол жылы Рождествоға дейін Лордтар палатасында соңғы рет сөз сөйледі, онда Гарольд Уилсонның сыртқы саясатын консерваторлардың (Tories) сенімсіздік танытуынан қатты қорғады. 79 жасында Хиллсборо графы Александр жаңа жылдың басында, Уинстон Черчилльден он төрт күн бұрын қайтыс болды. Оның ұлдары болмағандықтан, оның әулеті де тоқтап қалды.