Кіріспе
Буй тілі (автоним: Haausqyaix, сондай-ақ Буй, Буйей немесе Пуйи деп те жазылады; немесе tiếng Giáy) – Қытайдың Оңтүстік Гуйчжоу провинциясындағы Буй этносының тілі. Тай-Кадай тілдер отбасының Тай тілдері тобындағы Солтүстік тай тобының мүшесі ретінде жіктеледі, бұл тілде 2,5 миллионнан астам ана тілінде сөйлейтін адам бар және оны Вьетнамның кейбір аймақтарындағы Гиай халқы да қолданады. Қытайдан немесе Вьетнамнан көшіп келген Франция мен АҚШ-та тұратын ана тілінде сөйлейтін адамдар да бар. Ана тілінде сөйлейтін адамдардың 98%-ы Қытайда тұрады. Эдмондсон мен Грегерсон (2001) олардың тілінің Оңтүстік-Батыс Гуйчжоудағы Буй диалектілеріне ең ұқсас екенін анықтады. Гиай – Вьетнамда ресми танылған топ, олардың саны қазірге жуық 50 000-ға жетеді. Вьетнамның Гиай отбасыларының кейбір үй тіркелімдері олардың ата-бабаларының Цинь әулеті тұсында 160 жыл бұрын Гуйчжоудан шығып, Юньнаньның оңтүстігіне, содан кейін Вьетнамға көшіп келгенін көрсетеді (Эдмондсон және Грегерсон, 2001). Бұл Гуйчжоудың Миао көтерілісімен (1854–73) сәйкес келеді. Гиай Вьетнамның келесі аймақтарында кездеседі: Лао Кай провинциясы, Са Па маңындағы Тә Ван ауылы, Бат Xát ауданы, Мường Khương ауданы, Бао Йен ауданы, Ха Гианг провинциясы, Йен Мин ауданы, Донг Ван ауданы, Лай Чоу провинциясы, Мường Тè ауданы, Фонг Тхо ауданы, Као Банг провинциясы, Бао Лак ауданы. Кейбір Гиай Йен Бай провинциясында да тұрады. Лао Кай провинциясының Мường Khương ауданындағы Giáy өзін Ту Ди [thu zi] деп атайды және тек қытай тілінің бір түрін ғана сөйлей алады, ал Giáy тілін жоқ. Олардың автонимі олардың тегінің шыққан жерінен – Қытайдың Гуйчжоу провинциясының Дуйюнь қаласынан шыққан. Үй тіркелімдеріне сәйкес, олар Магуан округіне және Хунхэ префектурасына шамамен 200 жыл бұрын келген. Сол сияқты, Вьетнамдағы кейбір Гиай Қытайдың Юньнань провинциясындағы Хэкоу қаласында әлі де туыстары бар екенін хабарлайды (Эдмондсон және Грегерсон, 2001). Вьетнамның Лай Чоу провинциясының Там Джан ауданындағы Пу На халқы өзін Вэн На (вэн – «адамдар» деген мағынаны білдіреді) деп атайды және олардың саны шамамен 5000 адамды құрайды (Lò, 2012:11–20). Оларды сондай-ақ Quý Châu (Guizhou 贵州), Sa Quý Châu, Củi Chu, Pu Y немесе Pâu Thìn деп те атайды. Пу На Там Джан ауданының келесі ауылдарында тұрады (Lò, 2012:18): Bản Giang коммунасы, Bản Coc Pa, Bản Giang, Bản Nà Bỏ, Bản Nà Sài, Bản Nà Cơ, Bản Tẩn Phủ Nhiêu, Thèn Xin коммунасы, Bản Lở Thàng, Thèn Xin, San Thàng коммунасы, Bản Tả Xin Chải, Xéo Xin Chải, Phan Lỉn. Уильям Дж. Гедни сипаттаған Яй тілі шындығында Лао Кай провинциясының Бат Xát ауданындағы Мường Хумның Гиай диалектісі болып табылады (Эдмондсон және Грегерсон, 2001). Вьетнамда басқа да туыс Солтүстік тай тілдері де бар, мысалы, Бо Й, Нханг және Куй Чжу (мүмкін, Лаостың Тай Мене тілімен тығыз байланысты). Бо Й бастапқыда Гуйчжоудың оңтүстік-батысындағы Ванмо округінің маңынан келген. Бо Й-дың кейбір кіші топтары өзін Пу На немесе Пу Тин деп атайды, яғни «шөлейт даласының халқы».
The Bouyei language (autonym: Haausqyaix, also spelled Buyi, Buyei or Puyi; ; or tiếng Giáy) is a language spoken by the Bouyei ethnic group of Southern Guizhou Province, China. Classified as a member of the Northern Tai group in the Tai language branch of the Tai–Kadai language family, the language has over 2.5 million native speakers and is also used by the Giay people in some parts of Vietnam. There are native speakers living in France or the United States as well, which emigrated from China or Vietnam. About 98% of the native speakers are in China. Edmondson and Gregerson (2001) has determined their language to be most similar to the Bouyei dialects of southwest Guizhou. The Giáy are an officially recognized group in Vietnam who now number nearly 50,000. Some household registries of the Giáy of Vietnam indicate that their ancestors had left Guizhou 160 years ago during the Qing dynasty, and traveled overland to southern Yunnan and then Vietnam (Edmondson & Gregerson 2001). This coincides with the Miao Rebellion (1854–73) of Guizhou. The Giáy are found in the following locations of Vietnam. Lào Cai province
Tả Van village near Sa Pa
Bát Xát District
Mường Khương District
Bảo Yên District
Hà Giang Province
Yên Minh District
Đồng Văn District
Lai Châu Province
Mường Tè District
Phong Thổ District
Cao Bằng Province
Bảo Lạc District
Some Giày are in Yên Bái Province. The Giáy of Mường Khương District of Lào Cai who call themselves Tu Dí [thu zi] can only speak a form of Chinese, and no Giáy. Their autonym comes from their ancestral place of origin, which is Duyun of Guizhou province, China. According to their household records, they had arrived in Maguan County and in Honghe Prefecture about 200 years ago. Similarly, some Giáy of Vietnam report that they have relatives still living in Hekou, Yunnan province, China (Edmondson & Gregerson 2001). The Pu Nả people of Tam Đường District, Lai Châu Province, Vietnam call themselves the Vần Nả (with vần meaning 'people'), and number about 5,000 individuals (Lò 2012:11–20). They are also called Quý Châu (Guizhou 贵州), Sa Quý Châu, Củi Chu, Pu Y, or Pâu Thìn. The Pu Nả live in the following villages of Tam Đường District (Lò 2012:18). Bản Giang commune
bản Coc Pa
bản Giang
bản Nà Bỏ
bản Nà Sài
bản Nà Cơ
bản Tẩn Phủ Nhiêu
Thèn Xin commune
bản Lở Thàng
Thèn Xin
San Thàng commune
bản Tả Xin Chải
Xéo Xin Chải
Phan Lỉn
The Yay language described by William J. Gedney is in fact the Giáy dialect of Mường Hum, Bát Xát District, Lào Cai (Edmondson & Gregerson 2001). There are also other related Northern Tai languages spoken in Vietnam as well, such Bố Y, Nhang, and Quy Châu (possibly closely related to Tai Mène of Laos). The Bố Y had originally came from around Wangmo County in southwestern Guizhou. Some subgroups of Bố Y call themselves the Pu Na or Pu Thin, meaning 'people of the paddy field'.
Лаос
Лаоста да сөйлейтін адамдар бар. Лаоста гиа тайпасын Янг деп атайды, бұл атау сол жерде тұратын төрт түрлі Рау тайпаларына да қолданылады. Янг тайпасы, сондай-ақ Нханг деп те жазылады, Луанг Намта, Одомсай және Фонгсали провинцияларында қоныстанған. Бұл үш провинция Юньнаньмен, ал біреуі Вьетнаммен шектеседі.
Қосындылар
Буйе жазуы 32 дауыссыз дыбысты таниды, олардың аттары басында дауыссыз дыбыспен және соңында ұзын "а" дауысымен құралады. Еріндік-тілдік/тістік-тілшелік-таңдайық-жалпақ дауыссыз дыбыстар. plainsibilantplainlabialNasalm my n ny ng ngv Жарылыс/қосымша дауысты дауыссыз b by d z * j g gv Аспирацияланған p * t * c * q * k * Имплозивті mb nd Ұзын дауысты f sl s ~x h дауысты v ~l r ~y hr көмекейленген qv ~qy
Қызғылт: p, t, k, q, z және c тек қытай тілінен алынған сөздерді жазу үшін қолданылады. Сарғыш: sl және hr тек белгілі бір диалектілерде ғана кездесетін дыбыстарды білдіреді. V әрпі "u" әрпінің алдында "в" болып айтылады. Дауыссыз дыбыс жоқ болса, көмекей дыбысы пайда болады, сондай-ақ ол сөз соңында да естіледі.
Ежелгі Буйе жазуы
Көне Буйе жазуы қытай әріптерінен элементтер қарыз алып немесе олардың пішіндерін еліктеу арқылы жасалған және Саундипке ұқсас. Жиналған заттардың көп бөлігі Буй тайпасының ата-бабаларының шамандық кітаптары болды, олар ыңғайлы күндерді, бақытты сандарды және бағыттарды таңдау үшін, сондай-ақ болжам жасау үшін қолданылды. Бұл кітаптарда Ню кітаптары мен әдеби туындылар да жазылған. Ню жазулары Либо аймағындағы Буй халқы арасында мың жылдан бері кеңінен таралды, жақсылықты мадақтап, жамандыққа қарсы айыптау, ұл-қызды құрметтеуді насихаттау, сонымен қатар ақиқатты, мейірімділікті және әдемілікті ұстануға шақырады. Бұл жергілікті Буйе халқының өмірлік кодексіне айналды. «Ван Юлиан» дастаны – Буй тілінде қытай әңгімесін қайта баяндаған әдеби шығарма. Оның қолмен жазылған көшірмелері Буйе және Миао автономиялық облысының Оңтүстік-Батыс Гуйчжоу провинциясындағы Ванмо ауданының Чжэсянь қалашығында кең таралған.
Ескі заманауи Буйе
1956 жылы қарашада Гуйяң қаласында Буйе тілі үшін латын әліпбиін жасау және қолдану мәселелерін талқылау үшін ғылыми конференция өтті. Оның нәтижесінде, кейбір Чжуан тілінің латынша жазылымдарына ұқсас жазу туды, ол Лонгли ауданының диалектісіне негізделген. Бұл жазу Қытай үкіметімен бекітіліп, 1957 жылы қолданысқа енгізілді, бірақ 1960 жылы қолданылуы тоқтатылды.