Кіріспе

Тарухтың батыс таргумы – Псевдо-Джонатан таргумы (сонымен қатар Иерусалим таргумы, Таргум Йерушалми немесе Таргум Джонатан деп те аталады) – дәстүрлі түрде Израиль жерінен шыққан деп есептелген Тарухтың арамей тіліне аудармасы және түсіндірмесі (таргумы). Бірақ, жақында 12 ғасырдағы Италияда пайда болған деген болжамдар да бар. Таргум ретінде, ол тек аударма ғана емес, сонымен қатар Мидраш Раббадан және Талмудтан бұрынғы материалдардан бастап, әртүрлі көздерден жиналған аггадикалық материалды да қамтиды. Осылайша, бұл – түсіндірме мен аударманың біріктірілген нұсқасы. Бұл мәтін Ежелгі Палестина таргумы, Таргум Онкелос және басқа да алуан түрлі материалдардың жиынтығы болып табылады.

Атауы

Алғашқыда Таргум Псевдо-Джонатанның атауы "Иерусалим Таргумы" (Targum Yerushalmi) болды. Алайда, он төртінші ғасырдағы қателік салдарынан, ол Джонатан бен Уззиелге сілтеме жасай отырып, "Иерусалим" есімі орнына "Джонатан" деп аталды. Осы авторлық құқықтың псевдонимдік сипатына байланысты, қазір ол Таргум Псевдо-Джонатан деп те аталады, бірақ бұл TPsJ немесе TgPsJ деп әртүрлі қысқартылады. Торaның бес кітабының кейбір басылымдарында ол әлі күнге дейін "Джонатан Таргумы" деп аталады.

Авторлығы

Талмудта Йонатан бен Узиел, Хиллелдің шәкірті, Невиимді арамей тіліне аударғаны айтылады. Оның Тауратты аударғаны туралы ешқандай дерек жоқ. Сондықтан, барлық ғалымдар бұл Таргумның Йонатан бен Узиелдің авторлығы еместігіне келіседі. Шындығында, Азария деи Росси (16 ғасыр) Тораға өте ұқсас екі толық Таргумды көргенін хабарлайды, бірі – Йонатан бен Узиел Таргумы, екіншісі – Йерушальми Таргумы деп аталады. Қолданылып жүрген түсіндірме бойынша, бұл еңбектің бастапқы атауы Таргум Йерушальми болған, ол ת"י (TY) деп қысқартылған, ал бұл әріптер кейін қате түрде Таргум Йонатан деп, одан әрі Таргум Йонатан бен Узиел деп дұрыс емес түсіндірілген. Осы себептерге байланысты ғалымдар оны «Псевдо-Йонатан Таргумы» деп атайды.

Қолжазбалар

TPsJ екі қолда бар дерек көзінен белгілі. Бірі – Британ мұражайының қолына жазылған 27031 нөміріндегі қолжазбасы, Лондондағы Британ мұражайында сақталып, алғаш рет 1903 жылы М. Гинсбергер жариялаған, бірақ оның шығу тегі 16 ғасырғы Италияға дейін жетеді. Гинсбергердің басылымындағы көптеген қателерге байланысты Ридер 1973 жылы осы қолжазбаның жаңа басылымын шығарды. Бұл қолжазбада 1598 жыл көрсетілген, бірақ ол одан бұрын жазылған және итальян тілінде көшірілген. Екіншісі – 1591 жылы алғаш басылған Венеция басылымы, ал оның қолжазбалары итальяндық дәрігер Азария деи Россиге (1578 жылы қайтыс болған) бұрыннан белгілі болған, ол оларды өзінің «Меор Эйнайым» (1573–1575) еңбегінде талқылаған. Бүгінгі күні Таргум Псевдо Джонатанға қатысты 4-ден 12 ғасырларға дейінгі әртүрлі мерзімдер ұсынылған, бірақ көпшілігі оны исламдық жаулап алулардан кейін жазылған деп санайды. Мәтіннің ең соңғы мерзімі 13 ғасырға дейін шектеледі, себебі ол сол кездегі материалдарда, атап айтқанда, рабби Менахем Реканатидің (1250–1310) «Перуш 'Аль ха Тора» еңбегінде қайталап сілтеме жасалған. TPsJ-ға ертерек сілтемелер белгісіз, және Римдік Натан б. Йехиелдің еңбектерінде де кездеспейді, ол Палестина Таргумдарын жиі келтірген болатын. Соңғы кездегі бірқатар ғалымдар, Роберт Хейвард, Пол Флешер және Беверли Мортенсен сияқты, TPsJ-ді исламдық жаулап алулардан бұрынғы кезеңге жатқызып, мәтінді 4-ші ғасырдың соңы мен 5-ші ғасырдың басы аралығына орналастырады.

Терминус пост куем

ТПЖ-ның төменгі шегі белгілі бір сыртқы оқиғаларға, іс-шараларға және адамдарға сілтеме жасау арқылы анықталады. Мысалы, ТПЖ Мишнаның алты бөлімін сипаттайды, ал Мишна шамамен 200 жылға жатады. Сондай-ақ, 324–330 жылдары салынған Константинополь қаласына сілтемелер де кездеседі. Одан кейін, ТПЖ-дағы Жаратылыс кітабының 21:21 аятында Ысмағұлдың мәртебесін төмендету және Мұхаммедтің бірінші әйелі Хадишаға (мәтінде Адиша деп аталған) және олардың Фатима есімді қызына қарсы пікірлер айтылады. Осыған байланысты, таргумның қазіргі түрі ең ертерек 7-ғасырдың ортасына дейін сақталған болуы мүмкін, бірақ кейбіреулер бұл материалдың ТПЖ-ның бастапқы негізіне кейінірек қосылғанын айтады. Алайда, Лиор Готтлиб мұның Иерусалим Талмуды мен ТПЖ Lev үшін ортақ бастау нүктесі болып табылатын дәстүрдің бар екенін көрсететін дәлел ғана екенін мәлімдеді. 22:28. Оның орнына, Готтлиб ТПЖ-ны 12-ғасырда Италияда, 12-ғасырға жататын еврей лексикасымен мәтіндік байланысы негізінде датарады, оның басымдығын көрсетеді. Гэвин Макдауэлл тәуелсіз түрде Готтлибпен бірдей қорытындыға келді, 12-ғасырға жататын шығу тегі және итальяндық бастауы үшін, сондай-ақ ТПЖ-ның 9-ғасырда жазылған Пиркей Де Рабби Элиезерге және 11-ғасырға жататын Мұсаның жылнамаларына тәуелділігін жаңадан дәлелдеуіне байланысты. Макдауэллдің сөзіне göre, 12-ғасырлық итальяндық шығу тегі араб тілінен алынған сөздердің болмауын түсіндіреді, бұл кейде ертерек мерзімді көрсету үшін қолданылады.