Кіріспе

Месопотамияның Нингал құдайы (сумер тілінде: "Ұлы патшайым"; аккад тілінде: Nikkal) – Месопотамияның ай құдайы Нанна/Синнің әйелі саналған құдайы. Ол оның негізгі құлшылық орындары Ур және Харанмен тығыз байланысты болды, бірақ Месопотамияның басқа қалаларында да оларға бірге табынылған. Ол Үрдің үшінші әулеті және кейіннен Ларса патшалары тарапынан ерекше құрметке ие болды.

Кейіпкері мен иконографиясы

Нинггалдың есімі шумерлік текті, оны "Ұлы патшайым" деп аударуға болады. Ол Месопотамия пантеонындағы маңызды құдайлардың бірі болған және оған табыну Месопотамия тарихының барлық кезеңдерінен куәландырылған. Джоан Гудник Вестенхолцтың сөзіне сәйкес, оның мінезі көбінесе "бейтарап және қолдау көрсетуге бағытталған" болған. Ол Ур қаласының қамқоршы құдайы болған, күйеуі Наннамен (аккад тілінде Син) бірге осы қызметті атқарған. Ол Урдың "ханымы" (NIN; Ерте династиялық дереккөздер) немесе "анасы" (AMA; Ur III дереккөздер) деп аталған. Әдеби шығармаларда оны қаламен ана мен балаға теңеген. "Үрге арналған жоқтау" немесе "Шумер мен Үрге арналған жоқтау" сияқты жоқтауларда оның қала үшін қайғырғаны бейнеленген. Нингалдың кейбір эпитеттеріне сүйенсек, ол күйеуі сияқты, ішінара астралдық құдай болған деген гипотеза бар. Бұл ерекшелік, мүмкін, Ninantagal, Ninmulnunna, Si iminbi және, мүмкін, Kalkal сияқты атауларда көрінген, олар тиісінше "жоғарғы ханым", "ханым, ханзаденің жұлдызы", "жеті қыралы жарық" және "қымбатты" деген мағынаны білдіреді. Нингалдың иконографиясы тұрақты болмаған. Ол күйеуінің символы – ай айшасымен бірге отырған әйел құдай ретінде бейнеленген болуы мүмкін деген болжам бар. Оның жанында u5 bi2 деп аталатын бір түрлі құс болған деген пікір бар, бірақ дәлелдер әлі де толыққанды емес. Бұл жануардың болуы мүмкін деген нұсқалардың ішінде сұр қаз бен аққу бар, бірақ тіпті Урда да, қазбалардан белгілі Ансерини туысына жататын су құсымен бірге бейнеленген әйел құдай мүсіндері Наншеге ұқсас болуы ықтимал. Нингалды zirru деп те атаған, бұл термин әйел құсты білдіруі мүмкін. Наннаның кейбір ен-қасиетшілері, әсіресе Саргонның қызы Энхэдуанна да zirru деп аталған. Үр-Намму стеласында Нингал күйеуінің құшағында отырған күйінде бейнеленген. Мұндай бейнелеулер құдайлар арасындағы тығыз байланысты көрсетуге және олардың бірлесіп әрекет ету қабілетін баса көрсетуге арналған. Бұл бейнелеулер Бау мен Нингирсу үшін де кездеседі. Медициналық трактаттарда "Нингалдың қолы" термині белгісіз тері ауруын білдірген; мұндай аурулардың ұқсас атаулары басқа да әртүрлі құдайлар үшін куәландырылған, мысалы, Син, Адад, Шамаш және Гештинанна.

Басқа құдайлармен байланысу

Нингалдың анасы Нингикуга (сумер тілінде: "таза қамыс әйел"), бұл туралы балбале композициясында және эмесал махаббат әнінде айтылған. Бұл құдай Энкидің жұбайы болуы мүмкін. Ан = Анум құдайлар тізімі оны Дамкинамен тікелей байланыстырады, бірақ оның көне вавилондық нұсқасында ол Энкиге жақын, жеке құдай. Нингикуга сондай-ақ Нингалдың бір бейнесі ретінде де қарастырылуы мүмкін, "жерді тазартатын таза" деп аталады. Ай құдайы Нанна (аккадтық Син) Нингалдың күйеуі саналған. Оның әйелі ретіндегі рөлі оның ең жақсы белгілі бір ерекшелігі. Оның оған байланысты эпитеттері де болған, мысалы, Ḫegalnunna ("бастықтың байлығы"). Ниңгалдың туындысы басқа ай құдайларына үйленген деген мәліметтер хурит (Kušuḫ немесе Umbu), хетт (Arma) және угарит (Yarikh) деректерінде кездеседі. Барлық тілдерде оның есімі аккад тіліндегідей Nikkal деп берілген. Нингал мен Наннаның ең жақсы белгілі балалары – Венераны бейнелейтін Иннана (Иштар) және Күнді бейнелейтін Уту (Шамаш). Иннананың Нанна мен Нингалдың қызы болғаны туралы пікір оның тегіне қатысты ең көп кездесетін дәстүр. Агушая поэмасында Иннана Нингалдың тұңғыш қызы деп аталады. Иштармен байланысты болғандықтан, хурит және эламдық құдай Пиникир ақкад тілінде жазылған мәтінде, бірақ хурит-хетт ритуалдарының жинағында Син мен Нингалдың қызы ретінде көрсетілген. Ниңгал мен Наннаның тағы да жиі кездесетін балалары – Амарра узу және Амарра he'ea (An = Anum-нан белгілі), Ниңгублага (Ки'абриг қаласының құдайы) және Нумушда (Казаллу қаласының құдайы). Неоассириялық деректерде (Харраннан) Нуска Нингал мен оның күйеуінің ұлы деп есептелген. Мақлу сиқырында Манзат (аккадтық және эламдық жаңбыр құдайы) Шамаштың қарындасы, демек, оның ата-анасы Нингал мен күйеуінің қызы ретінде суреттелген. Ан = Анум Ниңгалдың суккал (көмекші құдай) болғанын көрсетеді, бірақ оның атын dMEkà kàME деп оқу қиын. Ричард Л. Литке бұл түсіндірме МЕ таңбасының белгісіз айтылуын көрсетуі екіталай деп санайды және бұл құдайдың аты Меме болған, ал тізімнің басқа нұсқасында сол жолда Какка аты болған деп болжайды. Де бұл құдайдың құдайлық хабаршы Каккамен бірдей екенін ұсынады. Литке керісінше, бұл жағдайда Какканы хабаршы құдайдан өзгеше, басқа жерде Нинкарракқа теңестірілген құдай ретінде қарастыру керек деп қорытындылады. Мариден алынған деректерде Нинкарак пен Ниншубурмен байланысты Какка есімді емші құдай туралы мәлімет бар. Нингал мен Ниншубур арасындағы байланыс Әбу Салабихтен алынған ерте династиялық құдайлар тізімінде жазылған. Ежелгі Вавилон кезеңінде Нанше Урда онымен байланысты құдайлар тобына қосылған, бірақ ол жалпы түрде осы қаладан алынған дереккөздерде сирек кездеседі. Бұл құдайдың Нинемия болуы мүмкін, ол Ларса мен Теңізден алынған мәтіндерде жақсы белгілі, Кудур Мабук пен оның ізбасарларының билігінен бастап Нингалдың серігінің мүшесі ретінде қарастырылған, бірақ бұл есім оның эпитеті болуы да мүмкін.

Дін

Нингал алғаш рет ерте династиялық Фара және Әбу Салабих қалаларының құдайлар тізімдерінде кездеседі. Ол сондай-ақ заме (za3 me, "мақтау") гимндерінде де айтылады, онда ол Наннадан кейін "ана Нингал" (ama Ningal) деп аталады.

Ұр

Нингалға арналған ғибадатхана Ур қаласында орналасқан және оны шумерлік рәсімдік атаулары – Эгарку және Агрунку ("үй, қасиетті жатын бөлмесі") деп атауға болады. Бұл қаланың ең ерте мәтіндерінде ол тек екі теофориялық есімде кездеседі, бірақ Ұр III кезеңіне қарай оны жиі шақыра бастады. Ұр-Намму стеласы оның оның билігіндегі жергілікті пантеондағы ең жоғары дәрежелі қасиетті тұлға болғандығын көрсетеді. Наннаның ен-ханымы болған Ұр-Наммудың қызы Пл. арнауымен Наннаға арналған әк тастан жасалған тостаған да табылған. Шүлги Нингалды анасы деп атаған. Ол сондай-ақ Га’еш қаласындағы Нанна ғибадатханасын – Экарзиданы ("үй, таза жағажай") Нингал ғибадатханасы ретінде қайта салған, онда ол Нин Уримма, "Урдың ханымы" деген атпен белгілі болған. Нингалға Урдағы құрмет туралы Ежелгі Вавилон кезеңінен келген деректер де жақсы сақталған. Анетте Зголл оның культтік маңыздылығы алдыңғы Ұр III кезеңімен салыстырғанда артқан деп санайды. Исиннің Шу Илишу Нингалды Аншандан Наннаның мүсінін қайтарып алуды еске алу үшін Урдан табылған жазуда қарғыс сөзінде есімдерін атаған. Иддин Даган өзін "Нанна мен Нингалдың сүйіктісі" деп атаған. Пл., Наннаның ен-ханымы және Ишме Даганның қызы, Нингалға мүсін сыйлаған. Ларса патшалары, әсіресе Урад Син мен Рим Син I, Урды ерекше діни және саяси маңызы бар қала деп санап, Нингалды белсенді түрде құлшындық ететін. Бұл кезеңдегі деректер оның ғибадатханасы Наннаның ен-ханымының резиденциясы – Гипармен біріктіріліп, бір кешен құрағандығын көрсетеді. Оның ішіндегі басты киелі орны үшін Эгарку салтанатты атауы сақталған және Нұр Адад пен Урад Син сияқты патшалардың жазуларында кездеседі. Гипарда оған арналған тағы бір киелі орын – Силли Адад қайта салған Идлуругукаламма ("жердің өзен сынағының үйі") болған. Бұл жұмыс оның ізбасары Урад Син тұсында жалғасты. Син Иддинам Ур қабырғаларын салу туралы жазуда Наннамен бірге Нингалды да еске алған. Кассит кезеңінде Куригалзу I Урда Нингалдың тағы бір ғибадатханасын салған, бірақ оның аты қазір белгісіз. Нингалға жаңа вавилондық кезеңде де Урда табыну жалғасты. Ол жердегі басты ғибадатхананы Набонид қайта салған. Сонымен қатар, осы кезеңде Нингалмен байланысты болған қаладағы bīt ḫilṣi ("пресстеу үйі"), дәріхана ретінде қарастырылған, оған түрлі дәрі-дәрмектердің құрамына кіретін ингредиенттер өсірілген бақша қоса берілген.

Харан

Харан қаласында Нингалға "ғипару" деп аталатын киіз үй-ғибадатханада табынушылық етушілер болған. Эндрю Р. Джордж бұл киіз үй-ғибадатхананың осы қалада орналасқан Син храмы – Еулулда орналасқан деп санайды. Бұл Ашурбанипал тұсындағы жазбаларда кездеседі. Осы патшаның жазуында Нингал мен Нанна Харанда оны патшалыққа көтергені айтылған. Набонидтің жазуларына сәйкес, оның бұйрығымен Еулулда жасалған жөндеу жұмыстары барысында храм, оның құдайларының – Син, Нингал, Нуска және Садарнунаның жаңа мүсіндерімен жабдықталған. Харан, әлдебір дәрежеде, Алеппоның жанында орналасқан Нереб (Әл Найраб) арамейлік Ниңгал культінің орталығына әсер еткен, ол б.з.д. бірінші мыңжылдықтан белгілі.

Басқа қалалар

Ниңғалға арналған құрбандықтар Ур III дәуіріндегі Ниппур мәтіндерінде кездеседі. Ниппур жинағына сәйкес, оған осы қалада Наннаның жергілікті ғибадатханасында, сондай-ақ Нисаба, Кусу, Шамаш және Бель ālīya-мен бірге bīt dalīli ("мақтау үйі") деп аталатын киелі орында табынылған. Кассит дәуіріндегі мөр жазуында жергілікті Ниньмима құдайымен бірге "Ниппурдың Ниңгил" деп еске алынады. Төменгі Месопотамиядан Ниңгал Мариге әкелінді, ол жерде ол Ур III дәуірінде белгілі болған. Ертедегі құрбандық тізімінде ол Белет экаллим мен Лугал Терқадан ("Терқаның иесі") кейін тізіледі. Бұл қаладағы көне вавилондық дереккөздерде оны шақыратын бір еркек және бір әйел есімі анықталды. Ежелгі Сиппарда Ниңгал мен Наннаның мүсіндері сауда-саттық келісімінің куәсі ретінде пайдаланылғаны туралы мәлімет бар. Олар сонымен бірге осы қаладан табылған цилиндрлі мөрлерде бірге бейнеленген, бірақ Шамаш пен Ая немесе Адад пен Шала сияқты жиі емес. Ежелгі Вавилон кезеңінде Ниңгалға табыну туралы мәліметтер Вавилон, Исин, Кисура, Ларса, Тутуб және Урум сияқты басқа да көптеген қалалардан келген. Ниңгал мен оның күйеуінің ортақ табыну орталығы Киштің Манана әулетінің патшаларымен де қолдауға ие болды. Бірінші Селанд әулетінің мұрағатында Ниңгалға қатысты бір ғана дерек бар. Бұл контексте ол Наннамен бірге құрбандықтарды қабылдаған. Оның есімімен аталған Куппат Ниңгал елді мекені де осы мәтін корпусында бірнеше рет кездеседі, мысалы, Нур Бау есімді лауазымды тұлғаның патшаға немесе оның мұрагері Айдарағаламаға жолданған хатында. Кассит дәуірінен бастап жасалған Каноникалық ғибадатханалар тізімі Ниңгалдың орналасқан жері белгісіз екі ғибадатханасын тізімдейді: Еангим ("жұмақтай үй") және Эенгимкуга ("таза жұмақтай үй"). Ассирия патшасы Есархаддонның жазуларының бірінде Ниневидеде Ниңгал, Син, Шамаш және Аяға арналған ғибадатхананың құрылысы еске алынады. Оған арналған киелі орын Саргон II тұсында салынған жаңа патшалық қала Дур Шаррукинде де орналасқан. Ол оның сарайының ішінде болған. Патша оған жолданған хатында күйеуінің ұзақ өмір сүруіне және оның ұрпақтарының "мәңгілікке" билік етуіне кепілдік беруін сұрады. Ниңгал Ассириядағы көптеген теофоралық есімдерде де кездеседі. Ашурбанипалдың билік кезеңінен келген хаттар Ниңгал мен оның күйеуінің Киссигтің қамқоршы құдайлары ретінде Иннана мен Думузиді ығыстырғанын көрсетеді. Набонид бұл қалада "таза қой қорасы" ("Eamaškuga") деген рәсімдік атаумен Ниңгал ғибадатханасын қалпына келтірді, Эндрю Р. Джорджтың пікірінше, ол Инаннамен байланысты ертедегі әдеби мәтіндердегі Eamašku-мен бірдей болуы мүмкін, соның ішінде Инаннаның жерге түсуі туралы мәтінде. Бұл оқиға 546 ж.б.д. датирленген, Телл-әл-Ламдағы қазбалар кезінде табылған нашар сақталған цилиндрдегі жазуда еске алынады, ол Киссик орны болуы мүмкін. Патша одан күйеуінің атынан араласуын сұрады. Ниңгалға Селевкидтер дәуірінде Урукта да табынылған. Алайда, куәландырулар бір ғана дереккөзбен – астрологиялық ықпалды көрсететін, бірақ түсініксіз болып қалатын рәсімдік мәтін K 7353-ке дейін шектелген. Ол бұрынғы Нео-Вавилондық дереккөздерде кездеспейді және Джулия Крулдың пікірінше, Синнің әйелі ретінде оның мәртебесіне байланысты, Селевкидтік дереккөздерде Урукта алғаш рет пайда болған жергілікті құдайлардың басқа жұбайлары, балалары және қызметшілері сияқты жергілікті пантеонға енгізілген болуы мүмкін.

Месопотамиядан тыс жерлер

Нингал құлты Месопотамиядан басқа аймақтарға, соның ішінде Хурри патшалықтарына, мысалы, Кидзуватнаға, сондай-ақ Угарит пен Хетт империясына тарады, онда ол Никкалға айналды. Угаритте, ол Никкаль ва Иб деп аталды, қаланың угарит және хуррит пантеондарына жатты және жергілікті ай құдайы Ярих пен оның хурриттік әріптесі Кушухтың әйелі ретінде белгілі болды. Угарит мифінде ол әзірге белгісіз құдай Ḫrḫb-мен байланысты, ол оның әкесі саналған және хуррит дәстүрінен шыққан болуы мүмкін. Никкалдың хуррит емес, угарит емес деректері, батыс семит тілдері б.з.б. екінші және бірінші мыңжылдықта қолданылған аймақтарда өте сирек кездеседі, бірақ бұл сақталу мүмкіндігіне байланысты болуы мүмкін. Джина Константопулос пікірінше, Нингалдың ерекше батыс түрі Ашшур-насир V пен Арпадтың Мати-илу арасындағы шартта айтылуы мүмкін. Шығыста Нингал Эламдағы Сузадан ақкадтық теофоралық есімдерде кездеседі, ең көне мысалдар Саргон дәуіріндегі көздерде сақталған. Сонымен қатар, оған арналған шағын ғибадатхананы ақкад тілінде сөйлейтін отбасы ұстаған, олар, мүмкін, Еламдықтардың Урды басып алуынан кейін әскери тұтқындар ретінде қалаға әкелінген. Олар оны төрт буын бойы сақтап келді. Египетте Нингал (немесе Никкал) тек бір рет, бір сиқырлы папируста кездеседі, онда ол ауруды емдеу үшін шақырылған шетелдік құдай ретінде бейнеленген.