Хань Фэйцзы: Ежелгі Қытай заңгерлік ой-пікірінің көзі

Кіріспе

Көне қытайлық заңгерлік мәтін – көне қытайлық мәтін.

Хан Фейзи – заңгерлік саяси философ Хан Фейге жатқызылатын көне қытайлық мәтін. Ол заңгерлік дәстүрдегі мақалалар жинағын қамтиды, мемлекеттік билік теориясын түсіндіреді және оның алдыңғыларының әдістемелерін синтездейді. Оның 55 тарауының көпшілігі Соғысқан мемлекеттер кезеңіне жатады және толық сақталған жалғыз мәтін болып табылады. Хан Фейзиде Дао Дэ Цзинге жасалған алғашқы түсіндірмелер бар деп саналады. Цинь әулетінің билікке келуімен, бұл идеология қысқа мерзімге ашық күшке ие болды, ал Циньнің бірінші императоры мен одан кейінгі императорлар көбінесе Хан Фейдің үлгісін қабылдады. Көптеген жағдайларда «жетілген» немесе «ең маңызды» заңгерлік мәтіндер саналатын Хан Фэйді А.К. Грэм «заңгерліктің» «үлкен синтезаторы» деп атады. Сун Цзының «Соғыс өнері» еңбегінде Даолық бей-әрекетшілік пен бейтараптық философиясымен қатар, Хан Фэйдің билік және техника тұжырымдамаларын еске түсіретін жазалау және сыйақының «заңгерлік» жүйесі де бар. Ежелгі Қытайдағы ең маңызды философиялық классикалардың бірі болып табылатын бұл кітап басқару, дипломатия, соғыс және экономика мәселелерін қамтиды, сондай-ақ Циньге дейінгі Қытай туралы көптеген әңгімелермен құнды. Стиль жағынан айқын айырмашылықтарына қарамастан, мақалалардың үйлесімділігі Хан Фэйдің өзі көп жазған болуы мүмкін екенін көрсетеді және әдетте Шанг иелерінің кітабынан гөрі философиялық тұрғыдан көбірек қызығушылық тудырады.

Кіріспе

Хан Фэй адамның мүддеге бағынған табиғатын және мемлекет пен егеменнің мүддесі үшін онымен жұмыс істеудің саяси әдістемелерін сипаттайды, атап айтқанда, пассивті бақылау және фа (c=法) жүйелі қолдану арқылы басшылықты сақтау, адам ресурстарын басқару, оның көмегімен әл-ауқатты арттыру және әділеттілікпен байланысын қамтамасыз ету. Хан Фэй сенімсіз болуы мүмкін құрметті адамдарға көп сенудің орнына, олардың жоспарларын (олар туралы ол фактілерді сақтаудан басқа ешқандай баға бермейді) жүйелі түрде сыйлық пен жазаға (екі «қол») байланыстырады, мемлекеттік басқарушыларды мүдделермен жемдеу арқылы «аң аулайды». Бұл жұмыс істегеннен кейін, билеуші өзінің қатысуын ең төменгі деңгейге дейін азайтады. Шан Ян және басқа да фа философтары сияқты, ол билеушіге фаны басқа ешқандай құралмен алмастырмауға кеңес береді, оны үлкен аумақты және жақын маңайдағы персоналды басқарудың тиімді құралы деп есептейді. Хан Фэйдің философиясы оның заманындағы патша өлтіру оқиғасынан бастау алады. Синолог Голдин былай деп жазады: «Хан Фейзиде жазылғандардың көп бөлігі билеушінің министрлерімен қарым-қатынасына қатысты, олар билеушіге зиян келтіруі мүмкін деп есептелді». Хан Фэй Тао Зуоның «Көктемдер мен күздерінен» мынадай цитата келтіреді: «Барлық билеушілердің жартысынан азы аурудан өледі». Егер билеуші мұны білмесе, тәртіпсіздіктер көбейеді және шексіз болады. Сондықтан былай делінген: «Егер билеушінің өлімінен пайда көретін көп адам болса, билеуші қауіпке ұшырайды».

Ch 40 Позициялық билікке қарсылық

Хан Фейцзының ши туралы қысқаша айтқан сөзін келтірсек, немесе жағдайға қарай билік ету туралы, оның талқылауы сыншылардың диалектикасы болып табылады. Философ (Шен Дао) билік иелері мен халықты басқару үшін лауазымның өзі жеткілікті деп есептеді. (Оның Конфуцийшіл) қарсыласы саяси тәртіпті сақтау үшін (адами) ізгілерге сүйену қажет деді. Шындығында, екі тараптың да пікірі толыққанды емес. Шидің түрлері сан алуан. Мен сөз етіп отырған ши – адамның жасаған шиі. Мен Яо мен Шудың жетістіктерін жоққа шығармаймын, бірақ шиді бір адам ғана жасай алмайды деп санаймын. Әлемдегі билеушілердің көпшілігі – орташа адамдар. Мен ши туралы осы орташа билеушілер үшін айтамын. Яо мен Шун да, Чие мен Чоу да мың жылда бір рет туады. Орташа билеушілер Яо мен Шудың ізгілігіне жете алмайды, сондай-ақ Чие мен Чоудың зұлымдығына да жетпейді. Егер олар заңды сақтап, билігін дұрыс пайдаланса, тәртіп орнады, ал заңды тастап, билігінен бас тартса, хаос басталады. Бірақ шиді қолданудың мәні бар екені анық. Егер сіз лауазымнан бас тартып, заңға қарсы әрекет етіп, Яо мен Шудың келуін күтсеңіз, онда мың жылдық тұрақты хаосқа тап боласыз.

Көп талқыланған Хан Фейцзының ши туралы тарауы осы мәселені түсінудің кілті болып табылады. Басқа факторларды пайдалану арқылы, кем дегенде осы жағынан, олардың кең ауқымды еңбектерімен салыстырылатын басқа да түсіндірулер мүмкін. Уэйдің еңбегі заң туралы айтады, бірақ Хан Фэйдің билеушісіне мораль қажет емес дейді, ол "қалыптасқан билікке" сүйенеді, әдістерге емес, оларды реалистік "аморалдықтар" деп қарастырады. Фа идеологиясы "таққа орташа білімді адамдарды да тартуға болатын" "жетілдірілген саяси институттарға" сүйенеді. Стенфорд энциклопедиясының фа дәстүріндегі Юрий Пайнс 40-тарауды, "Позициялық билікке қарсылық" деп атап, жүйенің "билеушіден ешқандай ерекше қасиеттерді күтпегендіктен жақсы нәтижелер беретінін" түсіндіреді. Билеушінің қабілеттерінің маңыздылығын төмендетіп, ол "орташа немесе жай ғана билеушілерге" қызмет етуі керек.

Хан Фэйдің моральдық ұстанымы

Хан Фэй негізінен тұлғасыз стандарттар бойынша билікті жақтаса да, Эрик Хаттон 40-тарауда оның тіпті өз заманында Яо мен Шуның Конфуцийлік ықпалын мойындағандай көрінетінін айтады. Дегенмен, институттарға ішінара тәуелді және қатаң түрде даостық тұжырымдама ретінде қарастырылып, мемлекеттік басқаруға қолданылса да, Хан Фэй ізгілікке назар аударатыны айтылады. Әйтпесе, ол ву-вэй, яғни әрекетсіздікті, өзінің басты назарындағы нәрсе деп санайды. Конфуцийлік «Анальдарда» Хан Фэйдің премьер-министрлік лауазымындағы әрідесі Шэн Бухай келтіргендей, ву-вэй министрлік мәселелерді министрлерге тапсыруды білдіреді. Билеушінің бөлінуі оның харизмасын арттырғанымен, қарапайым халық ву-вэй арқылы өзінің билігін арттыра алмайды. Керісінше, дәуір орташа билеушілердің өкілеттік беруін күтеді. Голдиннің айтуынша, Хан Фэй өзінің бағдарламасы министрлерге күн тәртібін белгілеуге мүмкіндік беретініне қарсылық күтпейді. Пинес бойынша, Хан Фэйдің орташа билеушісі өзінің іс-әрекетін азайту арқылы министрлерді өз жетістіктерін даңқ пен атаққа иеленуге итермелеуге тырысуы мүмкін. Қалай болғанда да, ол ауыртпалық тудырмайды. Пайнс Хун Куанды, Хан Фэй мен Ли Сидің мұғалімі ретінде еске түсіреді. Хун Куаннан Хан Фэйдің орташа билеушісінен гөрі, дана монархтың кемелді тәртіп пен бағынуды қамтамасыз етуі, бейбітшілік үшін теңдесі жоқ, құдіретті билеушінің қажетті екенін күтуге болады. Дегенмен, ізгілік өзінің жетегімен жеткіліксіз. Хан Фэйдің билеушісі істерге араласуды шектеп, фа (заңдар) арқылы билікті жинақтайды, олар кем дегенде тәртіп пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Билеуші үшін билік – сыйлық беру және жазалау құқығы. Бірақ Хан Фэй былай дейді: «Егер билеуші жүз шенеунігін жеке тексерсе, күні жеткіліксіз болады, күші жетпейді. Жоғары тұрған адам көзін пайдаланса, төмен тұрғандар оның көрінетінін әсемдейді, естігенін әсемдейді, ойлағанда сөздерін көбейтеді. Ескі патшалар осы үш әдісті жеткіліксіз деп санады, сондықтан жеке қабілеттерін тастап, заңдарға және сыйлық пен жазаларды қарастыратын әкімшілік әдістерге сүйенді». Уинстон Хан Фэйді тәртіпке және Тао Цзянның әділдігіне қызығушылық танытумен, аморальды билеушінің ықпалын азайтумен байланыстырады. Уинстон кітабында Хан Фэй 43-тарауда Гонсун Янның заңдарын және Шэн Бухайдың әкімшілік әдісін еске түсіреді. Шэн Бухай, Жің мемлекетінің құлауынан бастап аристократтар мен министрлерге дейін, Хан Фэй мұра еткен әкімшілік әдісті орнатумен қатар, ескі заңдарды жоймастан жаңаларын шығарды. Хан Фэй заңды бұзу арқылы халық пен мемлекетке зиян келтіруге қатысты қатал қарсылық білдіреді. Хан Фэй билеушінің орташа болады деп күткенмен, басқа жерлерде ол жиі дана, қайырымды немесе ақылды билеушіге жүгінеді. Хан Фэй: «Егер билеуші ақымақ болса және ережелерді сақтамаса, министрлер кездейсоқ әрекет етеді», - дейді, бұл олардың байлығы мен билігін арттырып, соңында хаосты тудырады. Хан Фэйдің дана билеушісі тәртіп пен хаосты зерттейді, нақты заңдар мен қатаң жазаларды енгізеді, тіпті «барлық тірі жандарды хаостан» құтқарады. Тао Цзян Хан Фэйдің билеушіге қатысты құндылықтарын кішіпейілділік және өзін-өзі шектеу деп санайды. Голдин Хан Фэйді өзінің қауіпсіздігін ойлайтын, ал Пайнс – билеушінің заңдар мен әдістерге бағынуын қадағалайтын адам деп есептейді. Жалпы алғанда, Хан Фэйдің дана билеушісі есептерді тексерумен және жұмыс өнімділігін бағалаумен айналысады, фа әдісіне қатаң орай, сыйлық беру, жоғарылату және жазалау ісін жүзеге асырады. Билеуші өз жұмысын дұрыс атқаратындарды ғана марапаттап, тиісті марапатталған министрлеріне үстемдік етеді, өзінің билігін арттырады. Немесе ол кедергі келтірмей, манипуляция мен сынға ұшырамай, тиімді институционалдық рөл атқарады. Хан Фэй өзінің орнына басқа біреу келген жағдайда үлкен хаос туындамайды деп санайды. Хан Фэйде министрлерге патшамен өтірік сөйлеуді кеңес беретін тарау бар. Дана билеуші олардың тұзақтарынан өзінің жеке қабілеттерін пайдаланбай сақталады. Фа әдісіне орай, ол Хан Фэй мен оның әріптестеріне, өз жұмысын дұрыс атқаратындарға өкілеттік береді.

Although Han Fei predominantly advocates a rule by impersonal standards, Eric Hutton suggests him, in chapter 40, as seeming to admit the persuasive power of Confucian of Yao and Shun, even in his own time. However, in part as dependent on institutions, and although strictly speaking taken as Daoistic and applied to statecraft, insomuch as Han Fei can said to give regard to virtue, it has otherwise prior been argued that he considers wu wei, or nonaction, it's essence, as an otherwise predominant focus for him. In the Confucian Analects, as quoted by Han Fei's predecessor in prime minister Shen Buhai, wu wei at basic simply means to leave ministerial affairs to ministers. Although the ruler's separation enhances his charisma, ordinary people cannot normally enhance their power through wu wei. Rather, the period expects mediocre rulers to delegate. Han Fei, Goldin says, does not appear to anticipate objection that his program effectively allows ministers to set the agenda. As a Pinesean narrative, Han Fei's mediocre ruler may be allured by his advocacy that, reducing his activity, he can attempt to manipulate the ministers to claim their accomplishments as glory and fame for himself. At any rate, he will be less of a burden. Recalled by Pines, as opposed to Han Fei's mediocre ruler, for Xun Kuang as the purported teacher of Han Fei and Li Si, the period expects that a true or sage monarch will ensure perfect universal order and compliance, considering an unrivaled, all powerful, universal ruler as necessary for peace. Regardless, virtue itself is insufficient. Limiting his intervention in affairs, Han Fei's ruler supposedly amasses power through fa (laws), which at least create order and stability. In practical terms, for the ruler, authority means that he ought to hold the power to reward and punish. However, Han Fei says:

If the sovereign personally inspects his hundred officials, the whole day will not be enough; his power will not suffice. Moreover, when the superior uses his eyesight, the underlings embellish what he sees; when he uses his hearing, the underlings embellish what he hears; when he uses his contemplation, the underlings multiply their words. The former kings considered these three [methods] as insufficient: hence they cast away personal abilities and relied on laws and [administrative] methods examining rewards and punishments. Winston takes Han Fei as concerned with order, Tao Jiang justice, minimizing the amoral ruler. Included in Winston, Han Fei recalls the laws of Gongsun Yang and the administrative method of Shen Buhai in Chapter 43. Proceeding from the collapse of the Jin to the aristocrats and ministers, although establishing the administrative method Han Fei would inherit, Shen Buhai caused confusion with an issuing of laws without repealing the older ones. Han Fei uncompromisingly opposes subversion of the law to the detriment of the people and state. Although Han Fei expects the ruler will be average, he elsewhere frequently addresses himself to the enlightened, benevolent or sage ruler. Han Fei says "If the ruler is stupid and upholds no rule, ministers will act at random", enhancing their wealth and power, and eventually breeding chaos. Han Fei's enlightened ruler will investigate order and chaos, promoting clear laws and severe penalties, even rescuing "all living beings from chaos". Tao Jiang posits Han Fei's values for the ruler as humility and self constraint. Goldin takes Han Fei as concerned with his own hide, Pines the subjugation of the ruler to laws and methods. More broadly, Han Fei's enlightened ruler busies himself with checking reports and investigating job performances, strictly adhering to fa method to reward, promote and punish. Only rewarding those who perform their jobs properly, the ruler will supposedly dominate his properly rewarded ministers, enhancing his power. Or, he will play an effective institutional role without getting in the way, exposing himself to manipulation and criticism. Han Fei does not suggest much chaos as resulting from his replacement either way. One man does not create order. Han Fei also has a chapter advising ministers to speak to the king disingenously. The enlightened ruler will avoid their traps by dispensing with his own personal abilities. Adhering to fa method, he will delegate to Han Fei and his fellow impartial institutionalists, who perform their jobs properly.

У-уэй

14-тараудың "Министрлерді қалай сүю керек" деген тұтастай мазмұнын "әміршіге министрлеріне қатыгездік танытуға көндіруге" арнап, Хан Фэйдің ағарған билеушісі ештеңе істемеу арқылы (ууэй) министрлерін қорқытады. Билеушінің қасиеттері – "ақыл-ойы, моральдық кемелдігі және дене күші" маңызсыз. Ол жеке пікірін және моральдық қағидаларын тастап, жеке сезімдерін жасырады. Маңыздысы – оның үкімет ету әдісі. Фа билеушіден мінсіздік талап етпейді. Егер Хан Фэйдің ву-вейді қолдануы прото-даоизмнен туындаған болса, оның Даосы автократияны баса көрсетеді ("Тао өзін ештеңемен салыстырмайды, билеуші министрлермен араласпайды"). Профессор Синг Лу Хан Фэйдің ву-вейді мемлекеттік басқаруға ғана қатысты қолданғанын ескере отырып, Хан Фэй оны әлі де жақсы қасиет деп санайды деп мәлімдейді. Хан Фэй айтқандай, "бос және тыныш күйде отырып, табиғаттың өзін-өзі күштетуін күтеді". Хан Фэйдің еңбегінің алғашқы тарауларының бірі ретінде, ол билеушіге "бос және тыныш" болуға кеңес береді. Тао – сансыз нәрселердің бастауы, дұрыс пен бұрыстың өлшемі. Сондықтан ақылды билеуші бастаудан бастап, барлық нәрсенің қайнар көзін біледі, ал өлшемге сәйкес, жақсылық пен жамандықтың шығу тегін анықтайды. Сондықтан бос және тыныш күйде демалып, табиғаттың өзіндік бағытын күтеді, сонда барлық атаулар өздігінен анықталады және барлық істер өздігінен шешіледі. Бос, толықтықтың мәнін біледі; тынышталғанда, қозғалысты түзетуші болады. Сөз айтқан адам өзіне есім жасайды, іс істеген адам өзіне бейне жасайды. Бейнелер мен атауларды салыстырып, олардың сәйкес келе ме, жоқ па, тексеріңіз. Сонда билеуші ештеңеден уайымдамайды, өйткені барлығы өз шынайы мәніне келтіріледі. Тао көрінбейді, оның функциясы түсініксіз. Бос және тыныш болып, еш нәрсе жасамаңыз. Содан кейін қараңғыда жарықтағы кемшіліктерді көресіз. Көрінбейтін, бірақ көрінбейтін. Естімейтін, бірақ естілмейтін. Білу, бірақ танылмау. Егер бір сөз естілсе, оны өзгермеңіз немесе жылжытпаңыз, бірақ оны іс-әрекетпен салыстырып, сөз бен іс-әрекет сәйкес келе ме, жоқ па, қараңыз. Әрбір лауазымды тұлғаны цензормен қамтамасыз етіңіз. Олар бір-бірімен сөйлеспесін. Сонда барлық күш-жігер барынша жұмсалады. Іздерді жасырып, бастауларын жасырыңыз. Сонда министрлер оның шығу тегін таба алмайды. Даналығыңды тастап, қабілетіңді тоқтат. Сонда сіздің қол астыңыздағылар сіздің шектеулеріңізді біле алмайды. Ұлы билеуші ешкімді айырмайды және күтуде тыныш тұрады, бұл атаулардың (рольдердің) өздігінен анықталуына және істердің өздігінен түзетілуіне мүмкіндік береді. Егер ол айырмашылықсыз болса, онда ол нақтылықтың таза екенін түсіне алады, ал егер ол тыныш болса, онда ол қозғалыстың дұрыс екенін түсіне алады. Хан Фейзидің Дао Дзиңге жасаған түсініктемесінде перспективалық білімнен айырылған – абсолютті көзқарас – мүмкін екені айтылады. Бірақ ғалымдар әдетте Хан Фэй оны жазғанына сенбейді, өйткені мәтіннің қалған бөлігімен айырмашылықтар бар.

Devoting the entirety of Chapter 14, "How to Love the Ministers", to "persuading the ruler to be ruthless to his ministers", Han Fei's enlightened ruler strikes terror into his ministers by doing nothing (wu wei). The qualities of a ruler, his "mental power, moral excellence and physical prowess" are irrelevant. He discards his private reason and morality, and shows no personal feelings. What is important is his method of government. Fa require no perfection on the part of the ruler. If the Han Fei's use of wu wei was derivative of a proto Daoism, its Dao nonetheless emphasizes autocracy ("Tao does not identify with anything but itself, the ruler does not identify with the ministers"). Accepting that Han Fei applies wu wei specifically to statecraft, professor Xing Lu argues that Han Fei still considered wu wei a virtue. As Han Fei says, "by virtue [de] of resting empty and reposed, he waits for the course of nature to enforce itself." As one of the work's earliest chapters, Han Fei begins by advising the ruler to remain "empty and still". text=Tao is the beginning of the myriad things, the standard of right and wrong. That being so, the intelligent ruler, by holding to the beginning, knows the source of everything, and, by keeping to the standard, knows the origin of good and evil. Therefore, by virtue of resting empty and reposed, he waits for the course of nature to enforce itself so that all names will be defined of themselves and all affairs will be settled of themselves. Empty, he knows the essence of fullness: reposed, he becomes the corrector of motion. Who utters a word creates himself a name; who has an affair creates himself a form. Compare forms and names and see if they are identical. Then the ruler will find nothing to worry about as everything is reduced to its reality. Tao exists in invisibility; its function, in unintelligibility. Be empty and reposed and have nothing to do Then from the dark see defects in the light. See but never be seen. Hear but never be heard. Know but never be known. If you hear any word uttered, do not change it nor move it but compare it with the deed and see if word and deed coincide with each other. Place every official with a censor. Do not let them speak to each other. Then everything will be exerted to the utmost. Cover tracks and conceal sources. Then the ministers cannot trace origins. Leave your wisdom and cease your ability. Then your subordinates cannot guess at your limitations. The bright ruler is undifferentiated and quiescent in waiting, causing names (roles) to define themselves and affairs to fix themselves. If he is undifferentiated then he can understand when actuality is pure, and if he is quiescent then he can understand when movement is correct. The Han Feizi's commentary on the Daodejing asserts that perspective less knowledge – an absolute point of view – is possible. But scholarship has not generally believed that Han Fei wrote it, given differences with the rest of the text.

Шың-Мыңның орындауы мен атағы

Хан Фэй өзінің «синь-мин» деп атауына ерекше көңіл бөлген, оны Сима Цян мен Лю Сянь «миң (сөз) үшін нақты нәтижеге жауапкершілік беру» деп түсіндіреді. Бұл конфуцийшіл дәстүрге ұқсас, онда уәде немесе міндеттеме, әсіресе үкіметтік мақсатқа қатысты болса, жаза немесе сыйақымен байланысты. Бұл, мүмкін, заңдарды жасау және стандартталған құқықтық терминдерді енгізуге қатысты болса керек, «синь-мин» бастапқыда «жазалар мен атаулар» дегенді білдірген болуы мүмкін, бірақ соңғысына көбірек мән берілген. Ол заңды келісімшарт сияқты міндетті жариялаулар (миң) арқылы жұмыс істейді. Өзін сөзбен міндеттенген үміткерге лауазым беріледі, осылайша ол билеушіге қарыз болады. Адамдарды (объективті анықталған) лауазымдарға «атау» арқылы, оларға ұсынылған қызметтік нұсқауларға сәйкес сыйақы немесе жаза беріледі, ал нәтижелер олардың сөзімен тапсырылған міндетке сай келеді, осыны нағыз министр орындайды. Жұмыстың аяқталуы, жетістігі немесе нәтижесі – оның белгілі бір формаға (xing) енуі, содан кейін бастапқы талапқа (ming) қарсы өлшем ретінде қолданылуы мүмкін. Үлкен талап, бірақ шағын жетістік – бастапқы ауызша міндеттемеге сай келмейді, ал үлкен жетістік лауазым шегінен асып, құрметке ие болады. Оның сөздерінің іс-әрекеттерімен сәйкестігін бағалау – шындықты талап ету үшін есімдерді (миң) пайдалану жоғары тұрғандардың беделін көтеріп, төмен тұрғандарды шектейді, міндеттерді орындауды бақылайды және табиғи түрде жоғары тұрғандардың мәртебесін күшейтеді, бағыныштыларды соңғылардың үлгісімен әрекет етуге мәжбүрлейді. Хан Фэй «синь-мин» автократияның маңызды құралы деп санайды, ол былай дейді: «Біртұтасқа қол жеткізу жолында есімдер ең маңызды. Есімдер дұрыс қойылса, жағдай орнығады, ал дұрыс қойылмаса, жағдай тұрақсыз болады». Оның функцияларын қатаң түрде анықтауға болады, соның арқасында қақтығыстар мен жемқорлықтың алдын алуға болады, және олардың тиімділігі бойынша ғана бағаланатын, әртүрлі түсіндіруге жатпайтын объективті ережелер (fa) құруға болады. Талаптарды бір ғана нұсқаға дейін шектеу арқылы «үкіметтің дұрыс жолы» туралы пікірталастарды жоюға болады. Қандай жағдай болса да, ол дұрыс Дао. Шен Бухайдың әдістерін ұсынғанмен, Хан Фэйдің «синь-мин»і одан әлдеқайда тар және нақты. Хан Фэйдің механикалық жауапкершілігіндегі функционалдық екіұштылық Шендікінде оңай көрінбейді, және ол Шен Бухайдың немесе оның ұстазы Сүн Куанның емес, Хань әулетінің лингвисті Сюй Ганның кейінгі ойларымен көбірек үйлеседі деуге болады.

Han Fei was notoriously focused on what he termed xing ming, which Sima Qian and Liu Xiang define as "holding actual outcome accountable to ming (speech)." it is relatable to the Confucian tradition in which a promise or undertaking, especially in relation to a government aim, entails punishment or reward,

Possibly referring to the drafting and imposition of laws and standardized legal terms, xing ming may originally have meant "punishments and names", but with the emphasis on the latter. It functions through binding declarations (ming), like a legal contract. Verbally committing oneself, a candidate is allotted a job, indebting him to the ruler. "Naming" people to (objectively determined) positions, it rewards or punishes according to the proposed job description and whether the results fit the task entrusted by their word, which a real minister fulfils. The completion, achievement, or result of a job is its assumption of a fixed form (xing), which can then be used as a standard against the original claim (ming). A large claim but a small achievement is inappropriate to the original verbal undertaking, while a larger achievement takes credit by overstepping the bounds of office. Assessing the accountability of his words to his deeds, It is said that using names (ming) to demand realities (shi) exalts superiors and curbs inferiors, provides a check on the discharge of duties, and naturally results in emphasizing the high position of superiors, compelling subordinates to act in the manner of the latter. Han Fei considers xing ming an essential element of autocracy, saying that "In the way of assuming Oneness names are of first importance. When names are put in order, things become settled down; when they go awry, things become unfixed." functions could be strictly defined to prevent conflict and corruption, and objective rules (fa) impervious to divergent interpretation could be established, judged solely by their effectiveness. By narrowing down the options to exactly one, discussions on the "right way of government" could be eliminated. Whatever the situation (shi) brings is the correct Dao. Though recommending use of Shen Buhai's techniques, Han Fei's xing ming is both considerably narrower and more specific. The functional dichotomy implied in Han Fei's mechanistic accountability is not readily implied in Shen's, and might be said to be more in line with the later thought of the Han dynasty linguist Xu Gan than that of either Shen Buhai or his supposed teacher Xun Kuang.

"Екі тұтқа"

Хан еңбектерінің көпшілігі Шан Янды қылмыстық заңмен байланыстырады. Оның бюрократиялық бақылау туралы талқылауы қарапайым, көбінесе жаза мен сыйақыны жақтауға бағытталған. Шан Ян бюрократияның ұйымдастырылуымен, осыдан басқа, көп айналыспады. Дегенмен, осы "екі тұтқаны" (жаза мен сыйақыны) қолдану Хан Фэйдің әкімшілік теориясының маңызды алғышарты болып табылады. Бірақ ол оны шу (әкімшілік тәсілдер) теориясы шеңберінде, син минмен байланыстырады. "Екі тұтқа" философиясы билеушіні жолбарыс немесе барысқа теңейді, олар "өткір тістері мен тырнақтарымен" (сыйлық пен жаза) "басқа жануарларды басып тастайды". Оларсыз ол кез келген адам сияқты болады; оның өмір сүруі оларға тікелей байланысты. "Министрлерінен билікті тартып алу мүмкіндігін болдырмау" үшін билік пен "заңның тұтқалары" "бөлінбеуі және таратылмауы" керек, оларды билеушіде шоғырландыру қажет. Іс жүзінде, бұл билеушінің министрлерінен оқшау болуы керек дегенді білдіреді. Министрлердің билікке көтерілуі билеушіге қауіпті, сондықтан оны олардан қатаң түрде бөліп ұстау керек. Жаза оның билігін бекітеді; заң, ниетіне қарамастан, шегінен асып кеткен әркімді жояды. Заңның "мақсаты – адамның жеке мүддесін жою және қоғамдық тәртіпті сақтау", соның арқасында адамдар өз іс-әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылады. Шен Бухайдың әдістерін және Шан Янның сақтандыру механизмдерін үйлестіре отырып, Хан Фэй билеушісі қызметін ұсынатын кез келген адамды жұмысқа қабылдайды.

Конфуцийшілдікке қарсылық

Шен Бухай мен Шен Даоның қазіргі көзқарасы Конфуцийге қарсы болмағанмен, Шан Ян мен Хан Фэй бұрынғы үлгілерді растауға болмайтын, тіпті пайдасыз деп есептеуін қатаң айтады («ескі патшаларға лайықты болған, қазіргі билеушілерге лайық емес»). Хан Фэй Ли дәуірінің Фа дәуіріне ұласқанын, табиғи тәртіптің әлеуметтік тәртіпке, содан кейін саяси тәртіпке жол бергенін дәлелдеді. Сун Куанның адамгершілікке ұмтылысы мен ақылы Цинь әулетіне жетекшілік етті. Өз Даосының (үкімет жүргізу жолының) объективті және жариялы болуын қалаған билеуші, жағдайға қарай әрекет ете алмайды, сондықтан Фа (әкімшілік әдістер немесе стандарттар) арқылы іс-қимыл жасайтын, жалпы жүйені құруы керек. Фа жоғары топты жақтамайды, шенеуніктерді шеттетуді де, қара халықты кемсітуді де қабылдамайды. Шан Янға еліктеп, ол конфуцийшілерді «бес жәурінің» қатарына қосады, ал конфуцийшілдіктің адамдарға деген сүйіспеншілік пен мейірімділік туралы ұстанымдарын «ақымақтық ілім» және «мағынасыз сөз» деп бағалайды, қайырымдылыққа баса назар аударуды «аристократиялық және элиталық идеал» деп атайды, бұл «сол кездегі барлық қарапайым адамдар Конфуцийдің шәкірттері сияқты болуы керек» дейді. Сондай-ақ, «конфуцийшілдік» – біртұтас ой-пікір емес екенін көрсетеді. Конфуцийшілдік отбасылық сезімге қарсы Тао Цзян (2021) Хан Фэйдің отбасылық қарым-қатынастарды талдауын билеушінің позициясына толыққанды негізделгендей қарастырады, бұл конфуцийшіл білім немесе моральдық тәрбиеден гөрі құрылымдық шешімдерді талап етеді. Конфуцийшілдіктің ерте каноны саналатын «Лицзи» бойынша, қылмыстық заңдар жоғары лауазымды шенеуніктерге қолданылмауы керек. Саяси жемқорлықтың басты себебі ретінде министрлер отбасы мүшелерін Адамгершілік пен басқа да моральдық ұстанымдармен қылмыстық жазалардан қорғады. Заңқа тек байланысы жоқ адамдар ғана бағынады. Саясат пен мораль арасындағы қарама-қайшылықты мойындаса да, Тао Цзян Хан Фэйдің осыған қарсылығын саяси тәртіп туралы көзқарасындағы моральдық өлшемге айқын сілтеме ретінде қарастырады. Тао Цзян Хан Фэйдің «қара халыққа жасалған зор әділетсіздікті айыптаған» ең қуатты айыптамаларының бірі деп санайды. Хан Фэй былай дейді:

While Shen Buhai and Shen Dao's current may not have been hostile to Confucius, Shang Yang and Han Fei emphasize their rejection of past models as unverifiable if not useless ("what was appropriate for the early kings is not appropriate for modern rulers"). Han Fei argued that the age of Li had given way to the age of Fa, with natural order giving way to social order and finally political order. Together with that of Xun Kuang, their sense of human progress and reason guided the Qin dynasty. Intending his Dao (way of government) to be both objective and publicly projectable, The ruler cannot act on a case by case basis, and so must establish an overarching system, acting through Fa (administrative methods or standards). Fa is not partial to the noble, does not exclude ministers, and does not discriminate against the common people. Taking after Shang Yang he lists the Confucians among his "five vermin", and calls the Confucian teaching on love and compassion for the people the "stupid teaching" and "muddle headed chatter", the emphasis on benevolence an "aristocratic and elitist ideal" demanding that "all ordinary people of the time be like Confucius' disciples". and points out that "Confucianism" is not a unified body of thought. In opposition to Confucian family sentiment, Tao Jiang (2021) takes Han Fei's analysis of family dynamics as based entirely on the position of the ruler, requiring structural solutions rather than Confucian education or moral cultivation. According to the Liji, an "important early Confucian canon", penal laws should not be applied to high officials. As a major source of political corruption, ministers shielded family members from penal measures in the name of Humaneness and others moral justifications. Only those without connections are subject to the law. Although noting an opposition between politic and morality, Tao Jiang takes Han Fei's opposition in this as clearly pointing to a moral dimension in his vision of political order. In what Tao Jiang takes as one of Han Fei's "most powerful condemnation of the gross injustice suffered by the commoners", Han Fei says:

Көне заманнан жеткен әңгімелер мен «Көктем және күз» жылнамаларында жазылған оқиғалардан көріп отырғанымыздай, заңды бұзған, сатқындық жасаған және үлкен зұлымдықтар жасағандар әрқашан жоғары лауазымды министр арқылы іс-қимыл жасаған. Бірақ заңдар мен ережелердің мақсаты – қарапайым халық арасындағы жамандықты болдырмау, ал жазалар мен айыптар оларға ғана тиесілі. Сондықтан қара халық үмітін жоғалтып, шағымдануға еш жері қалмайды. Ал биліктегілер бірігіп, билеушінің көзін бүлдіріп, бір адамдай жұмыс істейді. (Уотсон аудармасы, 2003, 89-бет).

Салыстырулар мен пікірлер

Конфуцийшіл Xun Zi-дің ықпалынан басқа, ол өзінің және Ли Сидің мұғалімі болғандықтан, Хан Фейзидің Дао Дэ Цзинге жасаған түсіндірмесі саяси мәтін ретінде қарастырылып, Хан Фейзи кейде Хуан Лао дәстүрінің синкретизміне жатқызылды, онда Дао – табиғи заң ретінде есептелді, оған барлық нәрсе, тірі де өлі, міндетті түрде бағынуға мәжбүр болды, дауыл сияқты күш ретінде. Аудармашы В. К. Ляо (1960), қазіргі зерттеулерден бұрынғы ғалым болғандықтан, Хан Фейзидің дүниетанымын «таза даосизм» деп сипаттады, «әрекетсіздік ілімін» жақтады, бірақ сонымен қатар «үкіметке екі тұтқаны белсенді қолдану қажеттігін» талап етті, бұл «Хан Фэй Цзының идеялары мен ортодоксалды даостардың (бастапқыдан соңына дейін әрекетсіздікті жақтаған) ілімдерінің арасындағы айырмашылық» болды. Ляо Хан Фэйдің ойларын Шан Янмен салыстырып, «оның назарын билеуші мен министр арасындағы мәселелерге шоғырландырғанын, билеушіге билікті қалай сақтауға және министрді неліктен әлсіретуге үйреткенін» айтты. VI Хан Фейзидің кіріспесінде Хан Фэйді білімді, өткір, логикалық және берік аргументтері бар, көптеген практикалық және нақты дәлелдермен негізделген адам ретінде жоғары бағалады. Хан Фэйдің қатаң әдістері әлеуметтік құлдырау кезеңінде тиімді болды. Фан Нгок Хан Фэйдің жазбаларында үш кемшілік бар екенін мәлімдеді: біріншіден, оның заңгерлік туралы идеясы автократияға жарамайды, себебі биліктегі әулет ерте немесе кеш нашарлайды. Екіншіден, хан Фей өзі көрсеткен мәселелердің барлығын шеше алмады. Үшіншіден, Хан Фэй адам баласының жамандыққа бейім және тек атақ пен пайдаға ұмтылатынын ойлауда қателесті: жалқы игілік үшін өз мүддесінен бас тартқан адамдар бар, соның ішінде Хан Фэйдің өзі де. VI Хан Фейзиді Макиавеллидің «Билеушісінен» жоғары санады және Хан Фэйдің идеологиясы өз дәуірі үшін өте жетілдірілген екенін айтты. Хан Фейзиді бай және білімді деп есептесе де, синолог Чад Хансен Хан Фэйді ерекше жаңалық, философиялық немесе этикалық тұрғыдан маңызды деп санамайды, оны «ұйғарымнан гөрі даулы» деп сипаттайды, «барлық өзін-өзі реалист деп атайтындардан» танылатын негізсіз болжамдар мен цинизмге толы, жоғары реалистік көрегендіктің жоғарыдан қараушылық үнімен сөйлейді.

Apart from the influence of Confucianist Xun Zi, who was his and Li Si's teacher, because of the Han Feizis commentary on the Daodejing, interpreted as a political text, the Han Feizi has sometimes been included as part of the syncretist Huang Lao tradition, seeing the Tao as a natural law that everyone and everything was forced to follow, like a force of nature. Being older than more recent scholarship, translator W. K. Liao (1960) described the world view of the Han Feizi as "purely Taoistic", advocating a "doctrine of inaction" nonetheless followed by an "insistence on the active application of the two handles to government", this being the "difference between Han Fei Tzŭ's ideas and the teachings of the orthodox Taoists (who advocated non action from start to finish)." Liao compares Han Fei's thought to Shang Yang, "directing his main attention to the issues between ruler and minister teaching the ruler how to maintain supremacy and why to weaken the minister." vi in his foreword to the Han Feizi praised Han Fei as a knowledgeable man with sharp, logical and firm arguments, supported by large amount of practical and realistic evidence. Han Fei's strict methods were appropriate in a context of social decadence. Phan Ngọc claimed that Han Fei's writings has three drawbacks, however: first, his idea of Legalism was unsuited to autocracy because a ruling dynasty will sooner or later deteriorate. Second, due to the inherent limitation of autocratic monarchy system, Han Fei did not manage to provide the solutions for all the issues that he pointed out. Third, Han Fei was wrong to think that human is inherently evil and only seeks fame and profit: there are humans who sacrificed their own profit for the greater good, including Han Fei himself. vi considered the Han Feizi to be superior to Machiavelli's Prince, and claimed that Han Fei's ideology was highly refined for its era. Although considering the Han Feizi rich and erudite, Sinologist Chad Hansen does not consider Han Fei particularly original, philosophical or ethical" and "more polemical than reasoned", with unjustified assumptions and cynicism recognizable "from all self described realists", resting on the familiar sneering tone of superior realistic insight."

Аудармалар

Ляо, В. К. (1939). Хан Фэй Цзының толық еңбектері. Лондон: Артур Пробштейн. ——— (1959). Хан Фэй Цзының толық еңбектері, II том. Лондон: Артур Пробштейн. Уотсон, Бертон (1964). Хан Фэй Цзы: Негізгі жазбалары. Нью-Йорк: Колумбия университеті баспасы.