Кіріспе

1949 жылы Симон де Бовуардың кітабы

"Екінші жыныс" – француз экзистенциалистік философы Симон де Бовуардың 1949 жылы жазған кітабы. Кітапта автор қазіргі қоғамдағы әйелдерге қатысты қарым-қатынасты, сондай-ақ бүкіл тарих бойындағы олардың жағдайын талқылайды. Бовуар осы кітапты 1946-1949 жылдар аралығында шамамен 14 ай бойы зерттеп, жазған. Ол оны екі томдық құралымда жариялады: "Фактілер мен мифтер" және "Тіршілік тәжірибесі". Кітаптың кейбір тараулары алғаш рет "Les Temps modernes" журналында жарық көрді. Бовуардың ең белгілі және даулы кітаптарының бірі ("Екінші жыныс" Ватиканмен тыйым салынған), феминистік философияның негізгі еңбегі және екінші толқын феминизмінің бастапқы шабыт көзі саналады.

Бірінші том

Бовуар: "Әйел деген не?" деп сұрайды. Ол еркек әдепкі дерек ретінде қарастырылатынын, ал әйелді "Басқа" деп саналатынын айтады: "Осылайша, адамзат еркек, ал ер адам әйелді өзінің ішінде емес, өзіне қатысты анықтайды". Бовуар түрлі тіршілік иелерінің (балықтар, жәндіктер, сүтқоректілер) жұмыртқа мен сперматозоидтарының арасындағы қарым-қатынасты сипаттайды, содан кейін адам баласына дейін жетеді. Ол әйелдердің түрлерге репродукция тұрғысынан бағынуын сипаттайды, ерлер мен әйелдердің физиологиясын салыстырады, құндылықтар физиологияға негізделмейді және биология фактілері онтологиялық, экономикалық, әлеуметтік және физиологиялық контекст аясында қарастырылуға тиіс деген қорытындыға келеді. Бовуардың пікірлерін қабылдамайтын авторлардың қатарында Зигмунд Фрейд, Альфред Адлер және Фридрих Энгельс бар. Бовуар Энгельс өзінің "Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің шығу тегі" (1884) еңбегінде "әйел жынысының үлкен тарихи жеңілісі" қоланың табылуы мен жеке меншіктің пайда болуының нәтижесі деп мәлімдегенін, бірақ оның бұл талабын дәлелдемейді деп санайды. Бовуардың пікірінше, әйелдердің жағдайының эволюциясын екі фактор түсіндіреді: өндіріске қатысу және репродуктивті құлдықтан босату. Бовуар аналықты әйелді "денесіне тікелей байланыстырып", жануар сияқты қалдыратынын, соның арқасында еркектерге оған және Табиғатқа үстемдік етуге мүмкіндік бергенін жазады. Ол еркектердің әйелдерге біртіндеп үстемдік етуін, Сусада табылған әйел Ұлы Құдайдың мүсінімен бастап, Пифагор сияқты ежелгі гректердің пікірлеріне дейін жеткізеді: "Жақсы принцип тәртіпті, жарықты және адамды жаратты, ал жаман принцип хаосты, қараңғылықты және әйелді жаратты". Ерлер әлемде трансценденттілік арқылы табысқа жетеді, бірақ әйелдердің тағдыры имманенттілік. Бовуар ерлер әйелдерді отбасын жалғастыруға және мұраны сақтап қалуға тырысқанда ғана қанағаттанатынын жазады. Ол ежелгі Грециядағы және Римдегі әйелдердің жағдайын салыстырады. Грецияда, Спарта сияқты, әйелдердің бостандығына шектеулер болмаған жағдайларды қоспағанда, әйелдер құл сияқты қарастырылды. Римде, ерлер әлі де билікте болғандықтан, әйелдер көбірек құқықтарға ие болды, бірақ жынысына байланысты кемсітіліп, тек формалды бостандыққа ие болды. Христиандықты талқылауда Бовуар неміс дәстүрін қоспағанда, оның және оның дін қызметкерлерінің әйелдерді бағынышты етуге қызмет еткенін айтады. Ол сондай-ақ, он екінші ғасырда пайда болған жезөкшелік пен әмірлік махаббаттың динамикадағы өзгерістерін сипаттайды. Бовуар XV ғасырдың басында "үлкен итальяндық әйелдер мен куртизандарды" сипаттап, испандық Тереза Авиланың "өзін еркектей биікке" көтеруін ерекше атап өтеді. Он тоғызыншы ғасырда әйелдердің құқықтық мәртебесі өзгермеді, бірақ жеке тұлғалар (Маргарита де Наварра сияқты) жазу және актерлік өнерде өзгелерден оқтап кетті. Кейбір ерлер өздерінің шығармалары арқылы әйелдердің мәртебесін арттырды. Бовуар Наполеон кодексін сынап, Огюст Конт пен Оноре де Бальзакты сынға алды және Пьер Жозеф Прудонды феминизмге қарсы деп сипаттады. Он тоғызыншы ғасырдағы өнеркәсіптік революция әйелдерге үйден шығуға мүмкіндік берді, бірақ олардың еңбегіне аз төленді. Бовуар кәсіподақтардың өсуін және әйелдердің қатысуын қадағалайды. Ол контрацепция әдістерінің таралуын және аборт тарихын зерттейді. Бовуар әйелдердің сайлау құқығының тарихын баяндайды және Роза Люксембург пен Мари Кюри сияқты әйелдердің "әйелдердің төмендігі олардың тарихи маңызсыздығын анықтамағанын керемет түрде көрсеткенін: олардың тарихи маңызсыздығы оларды төмендеуге ұшыратты" дейді. Бовуар әйелдердің "мәңгілік көңіл көшіруі" туралы баяндама жасайды, көбінесе гетеросексуалдық ер адамның көзқарасы бойынша. Ол әйелдердің менструациясы, пәктігі, жыныстық қатынасы, оның ішінде жыныстық қатынас, неке, аналық және жезөкшелік туралы айтады. Ол Андре Бретонның, Леопольд Седар Сенгордың, Мишель Лейристің, Пол Верленнің, Эдгар Аллан Поның, Пол Валеридің, Иоганн Вольфганг фон Гёте мен Уильям Шекспирдің поэзиясын, сондай-ақ басқа романдарды, философтарды және фильмдерді келтіреді. Бовуар жыныстық бөлінудің гомосексуализмде де сақталатынын жазады. Генри де Монтерлант, Д.Х. Лоуренс, Пол Клодель, Андре Бретон және Стендаль еңбектерін зерттей отырып, Бовуар "бұл мысалдар ұлы ұжымдық аңыздар әр жазушының жеке шығармаларында көрініс тапқандығын көрсетеді" деп жазады. "Әйелдік адалдықты Монтерлант пен Лоуренс міндет ретінде талап етеді; аз асқақ Клодель, Бретон және Стендал оны жомарт таңдау ретінде бағалайды". Монтерлант әйелдерде таза жануарлықты іздейді; Лоуренс олардан әйелдік жыныстың барлық белгілерін білдіруді талап етеді; Клодель оларды жан әпкесі деп атайды; Бретон әйел-балаға сенім артады; Стендал теңдес іздейді. Ол әйелдің "ерекше Басқа" екенін, ал Басқа "Бірдің өзін анықтау жолымен" анықталатынын анықтайды және "бірақ әйелге, бала әйелге, жан әпкесіне, жыныстық әйелге және жануарға ғана арналған жалғыз жерлік тағдар әрқашан еркек болады" деп жазады. Бовуар "еңбектегі әйел элементінің болмауы немесе маңызсыздығы симптоматикалық екенін" жазады. Ол бұл мәселені біздің заманымызда, әрбір жеке адамның жекелеген мәселелері екінші орында тұратын кезеңде маңыздылығын жоғалтады дейді. Бовуар ерлердің әйелдер туралы мифтерінде "құпияның" басты орын алатынын жазады. Ол сондай-ақ, құпия тек әйелдерге ғана емес, жағдайға байланысты, кез келген құлға тән екенін айтады. Ол оның сегізінші ғасырда жойылғанын ойлайды, осы кезде ерлер әйелдерді теңдес деп санады. Ол Артур Рембодан цитата келтіреді, ол әйелдердің еркектер оларға бостандық бергенде толыққанды адамдарға айналуы мүмкін екенін үміттенеді.

Екінші том

Бовуар баланың өмірін туылғаннан бастап таныстырып, қыз бала мен 3 немесе 4 жасында "кішкентай адам" деп айтылатын ұл баланың тәрбиесін салыстырады. Қыз балаға әйел болуды үйретеді, ал оның "әйелдік" тағдыры оған қоғаммен таңбаланады. Оның "аналық инстинкті" жоқ. Қыз еркек құдайға сенеді, оған құлшылық етеді және ойдан шыққан ересектермен ғашық болады. Жыныстық қатынасты табу "ауысу сияқты ауыр құбылыс" және ол оны жек көреді. Әйелдер емес, еркектер әлемнің қожайындары екенін білгенде, бұл оның "өзін-өзі тануын өзгертеді". Ол жасөспірімдіктің аяғында қыздардың "әйелдік қасиеттерін" қабылдауының бірнеше жолдарын айтады, оларға үйден қашу, жиренішті нәрселерге қызығушылық, табиғатқа еліктеу немесе ұрлық кіруі мүмкін. Бовуар ер адамдармен жыныстық қатынасты сипаттап, алғашқы тәжірибелердің салдары әйелдің бүкіл өмірін қалыптастырады деп мәлімдейді. Бовуар әйелдердің әйелдермен жыныстық қатынастарын сипаттайды. Ол "гомосексуализм - қасақана бұзылу ғана емес, өлімге әкелетін қарғыс" деп жазады. Бовуар "екеуінің бір-біріне өмір бойы жыныстық қатынас жасауларын талап ету - ақылға сыймайтын нәрсе" деп жазды. Ол үй тазалаумен қоса, үйленген әйелдердің жұмысын сипаттап, "өлімді ұстап қалу, бірақ өмірден бас тарту" деп жазды. Ол "қызметші әйелдің тағдырын қанағаттандырарлық емес нәрсе - оны жалпы және маңызды емес нәрселерге үкімдейтін еңбектің бөлінуі" деп ойлайды. Бовуар әйелдің қадірін тек қана оның "әулет" дегенін қабылдауда табатынын жазды. Бір әйел үйінен алыстатылып, үйлену тойынан кейінгі күні "өңілін қалдырады". Бовуар үштікке түскен әйел мен күйеу арасындағы әртүрлі теңсіздіктерге назар аударады және олардың уақытын махаббатпен емес, "ерлі-зайыптылық махаббатпен" өткізетінін біледі. Ол неке "әдетте әйелді жояды" деп ойлайды. Ол София Толстойдың күнделiгiне жазған сөзiн келтiредi: "Сен сол жерде мәңгі қаладың және сол жерде отыруың керек". Бовуар неке - еркек пен әйелді де бас бостандығынан айыратын бұзық институт деп санайды. Бовуардың пікірінше, заңға сай дәрігерлер аборт жасаса, ана үшін қауіп жоқ. Оның айтуынша, католик шіркеуі дүниеге келмеген нәрестелердің жандары шомылдыру рәсімінен өтпегендіктен көкке бара алмайды деп айта алмайды, өйткені бұл шіркеудің басқа ілімдеріне қайшы келеді. Ол аборт мәселесі адамгершілік мәселесі емес, әйелге деген "еркек садизм" мәселесі екенін жазды. Бовуар жүктілікті әйелге берілген сый әрі қарғыс ретінде қарастырады. Жаңа өмірдің жаңа жаратылысында әйел өзін "ештеңе емес, тек қана белсенді құрал" деп санайды. Бовуар "ананың садомазохизмі қызына кінәлі сезімдерді туғызады, ол өз балаларына садомазохистік мінез-құлықпен, ақыры жоқ" деп жазады және балаларды тәрбиелеудің социалистік әдістерін шақырады. Бовуар әйелдің киімін, оның қыз достарын және ер адамдармен қарым-қатынасын сипаттайды. Ол "ерлі-зайыптылардың жыныстық қанағаттануын тежеу арқылы әйелдердің еркіндігі мен жеке сезімдерін шектейді, оларды неке адалдығын бұзуға итермелейді" деп жазды. Бовуар жезөкшелерді және олардың суицидтермен және басқа әйелдермен, сондай-ақ гетералармен қарым-қатынастарын сипаттайды. Жемқор әйелдерден айырмашылығы, гетералар жеке тұлға ретінде танылуға ие болады және егер олар сәтті болса, жоғары мақсат қойып, көпшілік арасында ерекшеленуі мүмкін. Бовуар әйелдердің климакска дейінгі жолы әйелдердің гомосексуалды сезімдерін оятатынын жазады (Бовуар әйелдердің көпшілігінде жасырын деп санайды). Ол қартаюға келіскенде, оның өмір сүру мерзімі жартысына дейін қалады. Әйел баласымен (көбінесе ұлымен) немесе немерелерімен өмір сүруді таңдауы мүмкін, бірақ ол "жекелік, өкініш және қажыту" секілді жағдайларға тап болады. Уақытын өткізу үшін ол пайдасыз "әйелдер қолөнерін" сурет салумен, музыкамен немесе кітап оқумен айналысады немесе қайырымдылық ұйымдарына қосылады. Кейбір әйелдер белгілі бір мақсатқа ұмтылып, мақсат қояды, бірақ Бовуар "паразит әйелдің еркіндігінің ең жоғары түрі - бұл еріксіз қарсылық немесе күмәнді ирония" деген қорытындыға келеді. Бовуардың айтуынша, әйел еркек сияқты белсенді, тиімді және үндемейтін бола біледі, бірақ оның жағдайы оны пайдалы етіп, тамақ, киім және баспана дайындауға мүмкіндік береді. Ол ештеңе істемегендіктен уайымдайды, шағымдайды, жылайды және өзін-өзі өлтірумен қорқытады. Ол наразылық білдіреді, бірақ өз үлесінен құтылмайды. Әйелдер тірі Гармонияны талап етеді, ол өмір сүреді, өйткені олар өмір сүреді. Гармония тұжырымдамас...

Қабылдау және ықпал

"Екінші жыныстық қатынас" атты алғашқы француз басылымы бір аптада 22000 данаға сатылды. Содан бері ол 40 тілге аударылған. Ватикан бұл кітапты тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізді. 1960 жылы Бовуар Екінші жынысты "неліктен әйелдің жағдайы, тіпті бүгінгі күні де, әлемнің негізгі проблемаларын зерттеуге кедергі келтіретінін" түсіндіруге тырысу болды деп жазды. 1974 жылғы сұхбатта ол "Камустың ашуы шықты; ол орта теңіздегі типикалық мачизммен жауап берді, мен француз еркегін мазақ еттім деп айтты. Профессорлар кітапты бөлмеден шауып тастады. Рестораннан кішкентай балаға қарап, күліп жүретін. Әйелдердің жыныстық қатынасы туралы сөз қозғағаным сол кезде өте қорқынышты болды. Ерлер кітаптың еріншек екеніне назар аударған, себебі олар кітаптың "ерлер мен әйелдердің теңдігі" деген тұжырымдарына ашуланған. Екінші жыныста психоанализге шабуыл жасау психоанализге қарсы феминисттік аргументтерді, соның ішінде Бетти Фриданның "Әйелдік мистика" (1963), Кейт Миллетттің "Сексуалдық саясат" (1969) және Гермен Гриннің "Әйелдік евнух" (1970) сияқты психоанализге қарсы аргументтерді шыңдауға көмектесті. Милетт 1989 жылы "Сексуалды саясат" атты еңбегін жазғанда Бовуардың қаншалықты әсер еткенін түсінбейтінін айтты. Философ Джудит Батлер Бовуардың "Біреу әйел болып тумайды, керісінше әйел болады" деген тұжырымдамасы "жыныстық қатынас" және "жыныс" терминдерін ажыратады деп айтады. Борд және Маловани Шевалье өздерінің толық ағылшын нұсқасында бұл тұжырымдаманы "Біреу туылмайды, керісінше әйел болады" деп аударды, өйткені осы контекстте ("әйел" сөзінің кітаптағы көптеген түрлі қолданыстарының бірі) бұл сөзді Бовуар әйелді жеке адам немесе топтың бірі ретінде емес, конструкция немесе идея ретінде білдіреді. Батлер кітапта "жыныстық" деген сөз "кеңсе-кеңсе қалыптасатын" жеке басының бір қыры деп айтылған. Батлер "Екінші жынысты" жыныстық қатынас туралы түбегейлі түсінік беру мүмкіндігі ретінде қарастырады. Өмірбаяншы Дирдре Бейр 1989 жылы "Винтаж басылымының кіріспесі" деген еңбегінде "ең көп сынға ұшырағандардың бірі" Бовуарды "білмей әйелдерді жек көруші" деп айыптайды, ол әйелдер туралы жазғанда өзін әйелдерден бөлек ұстайды. Баир француз жазушысы Фрэнсис Джинсон мен британдық ақын Стиви Смиттің осыған ұқсас сын айтқандығын жазады: Смиттің сөздері бойынша, "Ол әйелдер туралы орасан зор кітап жазды және көп ұзамай ол оларды ұнатпайтыны, сондай-ақ әйел болуды ұнатпайтыны анық болады". Бейр британдық ғалым К. Б. Радфордтың "Бювоар әйелдерді өз түстерінде суретке түсіруде кінәлі" деген пікірін келтіреді, өйткені Екінші жыныстық қатынас "алғашқы кезекте орта таптық құжат, автобиографиялық әсерлер арқылы бұрмаланған, сондықтан жазушының жеке проблемалары әйелдік туралы талқылауда тым үлкен мәнге ие болуы мүмкін. Американдық теоретик Дэвид М. Халперин "Екінші жыныстық қатынас" романында Бовуардың әйелдер арасындағы жыныстық қатынасты идеалдастыруын сынға алады. Сыншы Камиль Палья "Екінші жынысты" мақтап, оны "жақсы" және "заманауи феминизмнің ең жоғары жұмысы" деп атады. Паглиа қазіргі феминисттердің көпшілігі Екінші жынысты тек "қайталау, күшейту немесе біліктілік беру" екенін, бірақ өздерінің қарызын түсінбейді деп жазады. "Азатты әйелдер, ер адамдар" (2017) атты еңбегінде Паглиа он алты жасында "де Бовуардың кеңістікті және уақытты билеуші, беделді реңкі мен амбициялық кеңістігіне таңғалған" деп жазады. Бұл оған әдеби сынның "Сексуалдық тұлға" (1990) шығармасын жазуға ықпал етті.

Цензура

1955 жылы Франконың Испаниясында "Екінші жыныс" (Аргентинада басылған) испан тіліндегі аудармасына тыйым салынды. Испаниялық феминистер кітаптың көшірмелерін жасырын түрде әкеліп, таратыды. "Екінші жыныс" кітабының толық кастиль тіліне аударылған нұсқасы 1998 жылы жарық көрді. Католик шіркеуінің Ватикан орталық басшылығы "Екінші жынысты" айыптады және кітапты тыйым салынған кітаптар тізіміне, Index Librorum Prohibitorum деп белгілі тізімге қосты. Кітап 1966 жылы тыйым салу саясаты күштен шығарылғанға дейін тыйымда болды.

Мәдениеттік әсерлері

Америка Құрама Штаттарында екінші толқын феминизмінің қалыптасуы Бетти Фриданның "Әйелдік мистика" кітабынан бастау алды, ол Симон де Бовуардың "Екінші жыныс" кітабынан шабыттанды. Бірақ еуропалық әйелдердің өміріне бұл идеялардың жететіні және оларға әсер ететініне көбірек уақыт кетті. "Екінші жыныс" 1949 жылы, ал "Әйелдік мистика" 1963 жылы жарық көргенімен, француздықтар теңдік тұжырымдамасын отбасылық мәселелерге де қатысты етудің француздық моральға зиян келтіретінінен қынжылды. 1966 жылы Еуропада аборт заңсыз болды және контрацепцияға қол жеткізу өте қиын еді. Көптеген адамдар заңдастыру "еркектерден 'өз ерліктеріне деген мақтаныш сезімін алып тастайды' және әйелдерді 'тек сезімталдыққа берілген нысаналарға' айналдырады' деп қорқып жүрді". 1967 жылы Франция Парламенті контрацепцияны заңдастыруға келісті, бірақ бұл тек қатаң талаптармен ғана мүмкін болды. Социал-феминистер одан әрі барып, әйелдердің психологиялық және физиологиялық тұрғыдан еркектерден түбегейлі ерекше екенін мәлімдеді. "Нью-Йорк Таймс" газетінің бір рецензенты аударма жасау үшін шақырылған зоологтың "француз тіліндегі колледж студентінің білімі деңгейінде" екенін айтты. Кітаптың ағылшын тіліндегі басылым құқығы Alfred A. Knopf, Inc. компаниясына тиесілі. Баспагерлер ағылшын тіліндегі мәтіндегі мәселелер туралы хабардар болғанмен, жаңа аударманың қажеті жоқ екенін ұзақ уақыт бойы айта берді.

Соңында баспагерлер бұл өтінішке келісіп, Констанс Борде мен Шила Маловны Шевальеге жаңа аударма тапсырды. 2009 жылдың қараша айында жарық көрген нәтиже әдеби сыншылар тарапынан жағымды бағаланды. Сыншылар Борде мен Маловани Шевальеге Паршли басылымында жоқ мәтін бөлімдерін мұқият қалпына келтіргені үшін және көптеген қателерді түзегені үшін алғыс айтты. Алайда, басқа рецензенттер, соның ішінде 1953 жылғы түпнұсқа аударманың ең белсенді сыншыларының бірі Торил Мои, жаңа басылымның стиліне, синтаксисіне және философиялық-синтаксистік тұтастығына қатысты алаңдаушылық білдірді. "Нью-Йорк Таймс" газетінің рецензенты жаңа басылымдағы кейбір шатасқан ағылшын тілін мысалға келтірді, Паршли нұсқасы одан тегіс болғанын айтып: "Біз 'Екінші жыныстың' бұл алғашқы толыққанды басылымының жаңа аудармада жарық көргеніне қуанған жөн бе? Мен жеке өз басым, қуанбаймын".