Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эквадордың этникалық тобы тілі
Ethnic group of Ecuador
the language
Шуар, сондай-ақ Живаро деп те аталады, Эквадор және Перу Амазониясында қоныстанған жергілікті этникалық топ. Олар аң аулаудағы шеберліктерімен және Тзанца деп аталатын бас қысқарту дәстүрімен әйгілі. Шуар тілі Живаро тілдер отбасының құрамына кіреді және аймақта 50 мыңнан астам адам осы тілде сөйлейді. Шуарлар өз аумақтарын қорғауда да, сыртқы жауларға қарсы әрекеттерде де соғыс өнерімен танымал. Қазіргі таңда шуарлардың көп бөлігі ауыл шаруашылығы және аң аулаумен айналысатын қауымдастықтарда тұрады, алайда кен өндіру және ағаш өңдеу салаларында жұмыс істейтіндер де бар.
The Shuar, also known as Jivaro, are an indigenous ethnic group that inhabits the Ecuadorian and Peruvian Amazonia. They are famous for their hunting skills and their tradition of head shrinking, known as Tzantsa. The Shuar language belongs to the Jivaroan linguistic family and is spoken by over 50,000 people in the region. The Shuar are known for their skill in warfare, both in defending their territories and in offensive actions against external enemies. Currently, many Shuar live in communities organized around agriculture and hunting, although there are also some who work in mining and the timber industry.
Атауы
Шуар тілінде "шуар" сөзі "халық" деген мағынаны білдіреді. Шуар тілінде сөйлейтін адамдар Анд тауларының жоғарғы бөлігіндегі тропикалық жаңбырлы ормандарда, сондай-ақ Эквадордағы Амазонка жазықтарының тропикалық ормандары мен саванналарында қоныстанған. Шуарлар түрлі жерлерде өмір сүреді – сондықтан мурая (жота) шуарлары Анд тауларының етегінде тұратын адамдар, ал ачу (батпақты пальма) шуарлары (немесе ачуарлар) Анд тауларының шығысындағы ылғалды жазықтарда тұрады. Шуарлар испан тілінде сөйлейтіндерді "апач" деп, ал испан және шуар тілінде сөйлейтін емес адамдарды "инки" деп атайды. Еуропалықтар мен еуропалық американдықтар бұрын шуарларды "jívaros" немесе "jíbaros" деп атаған; бұл сөз, мүмкін, 16 ғасырдағы испан тіліндегі "шуар" сөзінің жазылуынан туындаған (Gnerre 1973-ке қараңыз), бірақ "жабайы" сияқты басқа мағыналарға да ие болды. Эквадордан тыс жерлерде "jibaro" сөзі "ауылдық" мағынасын білдіреді, ал Пуэрто-Рикода – өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруаға сипаттама ретінде қолданылады. Шуарлар адам басын қысқарту (тсантса) дәстүріне батыстықтардың қызығушылығының арқасында көптеген саяхаттық және оқиғалы әдебиеттерде кеңінен бейнеленген.
Shuar, in the Shuar language, means "people". The people who speak the Shuar language live in tropical rainforest between the upper mountains of the Andes, and in the tropical rainforests and savannas of the Amazonian lowlands, in Ecuador. Shuar live in various places — thus, the muraiya (hill) Shuar are people who live in the foothills of the Andes; the achu (swamp palm) Shuar (or Achuar) are people who live in the wetter lowlands east of the Andes (Ecuador). Shuar refer to Spanish speakers as apach, and to non Spanish and non Shuar speakers as inkis. Europeans and European Americans used to refer to Shuar as "jívaros" or "jíbaros"; this word probably derives from the 16th century Spanish spelling of shuar (see Gnerre 1973), but has taken other meanings including "savage"; outside of Ecuador, jibaro has come to mean "rustic", and in Puerto Rico to describe a self sufficient farmer. The Shuar are popularly depicted in a wide variety of travelogue and adventure literature because of Western fascination with their former practice of shrinking human heads (tsantsa).
Әлеуметтік ұйым және еуропалықтармен байланыс
XVI ғасырда еуропалықтармен алғашқы байланысқа шыққаннан бастап, 1950 және 1960 жылдары Шуар Федерациясының құрылуына дейін Шуар халқы жартылай көшпелі өмір салған және тропикалық орманда шашыраңқы орналасқан жеке шаңырақтарда тұрған. Олар туыстық және саяси байланыстармен байланысты болған, бірақ біртұтас туыстық топтары немесе орталықтандырылған, институционалды саяси басшылық болған жоқ. Шуарлардың өмірінің орталығы – күйеуі, оның әйелдері (көбінесе екеуі), үйленбеген ұлдары мен қыздарынан тұратын салыстырмалы түрде тәуелсіз шаңырақ болды. Ұлдары үйленген соң туған шаңырағын тастап кететін, ал күйеу балалары сол шаңыраққа қоныс аударатын (матрилокалды тұруға қараңыз). Ерлер аң аулап, киім тоқыған, ал әйелдер бау-бақшамен айналысқан. 1527 жылы Шуар халқы Хуайна Капак басқарған Инка әскерлерінің шабуылын жеңіп шықты. Әйелдер маниока егіп, чича (маниока сырасы) жасағандықтан, Шуарлардың диетасындағы калориялар мен көмірсулардың көп бөлігін осылар қамтамасыз еткен, сондықтан әйелдердің еңбегі Шуарлардың биологиялық және әлеуметтік өмірі үшін маңызды болды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында еуропалықтар мен еуропалық-американдықтар өндірілген тауарларды, соның ішінде мылтықтарды саудалап, оларға орнына қысқартылған бас сұрап бастады. Бұл жергілікті соғыстардың, оның ішінде бас аулаудың күшеюіне әкеп соқты, бұл Шуар халқын қатыгез деп санауға себеп болды. 2018 жылдың 20 қарашасында Шуар әйелі Диана Атамайнт Ұлттық сайлау кеңесінің төрағасы болды.
From the time of first contact with Europeans in the 16th century, to the formation of the Shuar Federation in the 1950s and 1960s, Shuar were semi nomadic and lived in separate households dispersed in the rainforest, linked by the loosest of kin and political ties, and lacking corporate kin groups or centralized or institutionalized political leadership. The center of Shuar life was a relatively autonomous household consisting of a husband, his wives (usually two), unmarried sons, and daughters. Upon marriage sons would leave their natal household, and sons in law would move in (see matrilocal residence). Men hunted and wove clothes; women gardened. In 1527, the Shuar defeated an incursion by the Inca armies of Huayna Capac. Since women cultivated manioc and made chicha (manioc beer), which together provided the bulk of calories and carbohydrates in the Shuar diet, women's labor was crucial to Shuar biological and social life. In the late 19th century and early 20th century Europeans and Euro Americans began trading manufactured goods, including shotguns, asking in return for shrunken heads. The result was an increase in local warfare, including head hunting, that has contributed to the perception of the Shuar as violent. On 20 November 2018, Diana Atamaint, a Shuar woman, became the president of the National Electoral Council.
Жаңғақ командалары тобы (Iwias)
Көптеген шуарлар эквадор армиясында қызмет етеді, ал армия шуарларды "қанды қаһарлы жауынгерлер" ретінде қабылдап, шуар сарбаздарының элиталық "Ивия" бөлімшелерін құрды (барлық офицерлер шуар емес болса да). Бұл бөлімшелер 1995 жылы Эквадор мен Перу арасындағы Сенепа соғысында өзгеше көзге түсті. "Ивия" атауы "Жанжал жындысы" дегенді білдіреді; ол шуар мифологиясынан алынған: Ивия – адамдарды жеп қоятын қорқынышты жын. Олардың мәдениетіне сәйкес, жас жігіттер жауларының басын кесіп алғанда ғана сарбаз болады. IWIAS-тің ұраны – "Ешқашан жеңілмеді"; бұл олардың Хуайна Капак бастаған инкалар сияқты басқыншыларды жеңген жауынгерлік тарихын көрсетеді.
Many Shuar also serve in the Ecuadorian Army, and the Army has appropriated the perception of Shuar as "fierce warriors", forming elite "Iwia" units of Shuar soldiers (although all commissioned officers are non Shuar). These units distinguished themselves in the 1995 Cenepa War between Ecuador and Peru. The name Iwia means "Jungle Demon"; it comes from the Shuar mythology: the Iwia is a feared demon that devours people. According to its culture, young men become soldiers when they shrink the head of their enemies. The motto of IWIAS is "Never defeated"; this marks his warrior history defeating intruders e. g. Incas led by Huayna Capac.
Танымал мәдениетте
Джеймс Роллинстің "Амазония" романында доктор Фаврдың шуар әйелі Цхуи, "құдай қыз" ретінде сипатталады, ол улар жасайды, психоактивті шай қайнатады және кішірейтілген бас коллекциясын сақтайды. Ол мойнына тағатын мұндай бір трофейді кішірейтетін процесі егжей-тегжейлі сипатталған. Луис Сепульведаның 1989 жылғы "Махаббат оқиғаларын оқыған қарт" романы шуар халқы мен олардың мәдениетін, дәстүрлерін, сенімдерін зерттейді, себебі басты кейіпкер олардың халқы қабылдайды немесе дос болады. Автор шуар кәсібуодағының жетекшісімен жақын дос болған және оқиғаның кейбір бөліктерін оның өмір салты туралы айтқан әңгімелеріне негіздеген. "Мәңгілікке оралу" (1956) фильмінде шуарлар (фильмде живаростар деп аталады) белгісіз Оңтүстік Америка елінде қиын жағдайда қалған экипажға шабуыл жасайды.
In James Rollins' novel Amazonia, Dr. Favre's Shuar mistress, Tshui, is described as a "witch" who concocts poisons, brews psychoactive tea, and maintains a large collection of shrunken heads. Her process of shrinking one such trophy, which she wears around her neck, is described in great detail. Luis Sepúlveda's 1989 novel The Old Man Who Read Love Stories explores the Shuar people and their culture/traditions/beliefs as the main character is adopted/befriended by their people. The author was close friends with a Shuar union leader and built aspects of the story around the stories he told him about his way of life. In the film Back from Eternity (1956) the Shuar (called Jivaros in film) attack the stranded crew in an unnamed South American country.