Кіріспе
Кейнсиан экономикасында сипатталған жағдай – ликвидтілік тұзақ. Бұл жағдай, пайыздық ставка белгілі бір деңгейге жеткеннен кейін, ақшаға деген қалау дерлік абсолютті болатын, яғни көбінесе адамдар төмен пайыздық ставка беретін қарыздық құралдардан (қаржылық құралдардан) гөрі ақшаны ұстауды жөн көреді. Ликвидтілік тұзақ дефляция, жиынтық сұраныстың жеткіліксіздігі немесе соғыс сияқты жағымсыз оқиғалар күтілгенде туындайды. Ликвидтілік тұзақтың ерекшеліктері – нөлге жуық пайыздық ставкалар және ақша ұсынымының өзгеруі баға деңгейінде өзгерістерге әсер етпейтін жағдай.
A liquidity trap is a situation, described in Keynesian economics, in which, "after the rate of interest has fallen to a certain level, liquidity preference may become virtually absolute in the sense that almost everyone prefers holding cash rather than holding a debt (financial instrument) which yields so low a rate of interest." A liquidity trap is caused when people hold cash because they expect an adverse event such as deflation, insufficient aggregate demand, or war. Among the characteristics of a liquidity trap are interest rates that are close to zero and changes in the money supply that fail to translate into changes in the price level.
Терминнің шығу тегі мен анықтамасы
Джон Мейнард Кейнс өзінің 1936 жылғы «Жалпы теориясында» британдық экономист Джон Хикс еңбектерінде одан әрі дамытылды, ол Кейнстің жүйесін көрсететін IS–LM моделін жариялады. Нобель сыйлығының лауреаты Пол Кругман ақша-кредит саясаты жөніндегі еңбектерінде Хикстің тұжырымдамаларын қолданады: <blockquote>Ликвидтік тұзақ – бұл дәстүрлі ақша-кредит саясатының тиімсіз болған жағдай, себебі номиналды пайыздық ставкалар нөлге тең немесе оған жақын: экономикаға ақша ұсынымын арттырудың әсері болмайды, өйткені [ақша] ұсынымы мен облигациялар жеке сектор үшін толыққанды алмастырылатын нәрселер болып есептеледі.</blockquote>
Әзірлеу
Кейнстің өтімділік тұзағы туралы сипаттамасында адамдар облигацияларды ұстағысы келмейді және оның орнына ақшаның басқа, еркін айналымдағы түрлерін артық көреді. Осы қалаудың нәтижесінде облигацияларды қолма-қол ақшаға айналдырғаннан кейін облигация бағасының кездейсоқ, бірақ маңызды төмендеуіне және олардың өнімділігінің артуына әкеледі. Дегенмен, адамдар қолма-қол ақшаны осы өнімділіктің немесе орталық банк облигация ставкаларының (өнімділігінің) қаншалықты жоғары болғанына қарамастан, артық көреді. Кейнестік экономикадан кейінгі экономист Хайман Мински "терең депрессияға алып келетін қарыздық дефляциядан кейін, басқа [қаржылық] активтердің саны өзгермейтін жағдайда ақша ұсынымының артуы басқа активтердің бағасын көтермейді" деген пікірді айтты. Бұл, өтімділік деңгейі жоғары емес саналатын активтерге арналған пайыздық ставканың өсуіне себеп болады. Осыған байланысты, Мински басқа жерде айтқандай, өтімділік қалау функциясы ақшаға деген сұраныс қатынасы ретінде қарастырылса, тиісті жағдайларда ақшаға деген сұраныс пайыздық ставканың өзгеруіне қатысты шексіз серпімді болуы мүмкін деген тұжырымды ұсынады. Өтімділік тұзағы, әдетте, үлкен депрессия немесе қаржылық дағдарыстан кейін бірден күшті болады.
Тарихи пікір таласы
1930 және 1940 жылдары кейнсиандық революциядан кейін, әртүрлі неоклассикалық экономистер өтімділік тұзағының әсерін азайтуға тырысты. Дон Патинкин мен Ллойд Метцлер «Пигу эффектісі» деп аталатын құбылыстың бар екенін айтты, онда нақты ақша балансының қоры тауарларға деген жиынтық сұраныс функциясының аргументі болып табылады, сондықтан ақша массасы IS/LM талдауындағы «инвестициялық үнемдеу» қисығына тікелей әсер етеді. Осылайша, ақша-кредиттік саясат экономиканы тіпті өтімділік тұзағы пайда болған жағдайда да ынталандыра алады. Монетаристер, ең әйгілісі Милтон Фридман, Анна Шварц, Карл Бруннер, Аллан Мелтцер және басқалар, қысқа және ұзақ мерзімді мемлекеттік және жеке сектордың қарызын қамти алмайтын, нөлге немесе нөлге жуық пайыздық мөлшерлемелер ортасындағы «тұзақ» идеясын қатаң сынады. Олардың пікірінше, кірістілік қисығы бойынша нөлден өзгеше кез келген пайыздық мөлшерлеме өтімділік тұзағының болу мүмкіндігін жоюға жеткілікті жағдай болып табылады. Жақында, жапон экономикасы нөлге жуық пайыздық мөлшерлемелерге қарамастан, ұзаққа созылған тоқырау кезеңіне түскен кезде, өтімділік тұзағы тұжырымдамасы қайтадан маңызды болды. Кейнстің өтімділік тұзағы туралы тұжырымы оң пайыздық мөлшерлемелерде ақшаға қатысты көлденең сұраныс қисығының болуына сілтеме жасайды; алайда, 1990 жылдары қолданылған өтімділік тұзағы тек нөлге немесе нөлге жуық пайыздық мөлшерлемелер саясатының (ZIRP) болуына қатысты, пайыздық мөлшерлемелер нөлден төмен түсе алмайды деген пікірге негізделген. Николас Крафтс сияқты кейбір экономистер, өтімділік тұзағынан қашуға немесе одан құтылуға көмектесу үшін, үкіметтен тәуелсіз орталық банк арқылы ұзаққа созылған, өте төмен номиналды пайыздық мөлшерлемелер кезінде инфляцияны мақсат ету саясатын ұсынды. Людвиг фон Миз институтының экономистері сияқты кейбір австриялық мектеп экономистері Кейнстің өтімділікке қалау теориясын мүлдем қабылдамайды. Олардың пікірінше, төмен пайыздық мөлшерлемелер кезеңіндегі отандық инвестициялардың жетіспеушілігі бұрынғы қате инвестициялар мен уақытты бағалаудың салдарынан туындайды, ал емес өтімділікке қалаудан. Чикаго мектебінің экономистері өтімділік тұзағы туралы түсінікке сынды көзқараспен қарайды. Брэд ДеЛонг және Саймон Рен Льюис сияқты кейнсиандық экономистер экономиканың «жаңартылған», бірақ «өзгертілген» IS LM моделінде жұмыс істеуін жалғастыратынын және ережелердің «жаңадан анықталғанын» айтады.
2008 және 2020 жылғы әлемдік қаржы дағдарыстары
2008-2010 жылдар аралығында Дүниежүзілік қаржы дағдарысы кезінде АҚШ және Еуропаның түрлі орталық банктеріндегі қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемелер нөлге жақын келгенде, Пол Кругман сияқты экономистер дамыған әлемнің көп бөлігі, соның ішінде АҚШ, Еуропа және Жапония өтімділік тұзағында екенін айтты. Ол АҚШ-та 2008-2011 жылдар аралығында ақша базасының үш есеге өсуі ішкі баға индекстеріне немесе доллармен бағаланған тауар бағаларына ешқандай маңызды әсер етпегенін атап өтті, бұл пікірді Скотт Самнер сияқты басқалар да қолдады. АҚШ Федералдық резервінің экономистері орталық банк ақшасының күрт өскен кезеңдеріндегі төмен инфляцияны өтімділік тұзағымен түсіндіруге болады деп мәлімдейді. 2009-2013 жылдар аралығындағы 3,5 триллион долларлық сандық жеңілдету шараларының тәжірибесіне сүйене отырып, инвесторлар ақшаны жинап, жұмсамайды, себебі номиналды пайыздық мөлшерлеме нөлге тең болғанда қолма-қол ақшаны ұстаудың мүмкіндік құны (яғни алынбаған пайыз) нөлге тең. Осы жинақтау әсерінің нәтижесінде инфляция ақша ұсынысының өсуінен тікелей күтілген деңгейдің жартысына дейін төмендеді деп есептеледі, бұл экспансиялық жылдардың статистикалық мәліметтеріне негізделген. Сондай-ақ, экономика терең рецессияға түскен жағдайда ғана өтімділік тұзағының пайда болуы мүмкін екенін айтады. 2020 жылғы COVID-19 дағдарысы кезінде бұрын-соңды болмаған монетарлық стимулдар мен кеңейтуге қарамастан, инфляцияның шамалы деңгейде қалуы да қолма-қол ақшаны жинақтаумен байланысты болды. Посткейнсиандық экономистер ақша базасының өсуі пайыздық мөлшерлемелерге немесе тауар бағаларына әсер етпеді деп жауап береді. 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының тәжірибесіне сүйене отырып, өтімділік тұзағының дәстүрлі анықтамасын сынға тартқандар АҚШ-тың орталық банкі пайыздық мөлшерлемені тиімді бақылаудан ешқашан шығармағанын көрсетеді. АҚШ 2009-2010 жылдары, яғни дағдарыстан кейінгі "бірден кейін" кезеңде өтімділік тұзағына тап болса, дәстүрлі анықтаманың сыншылары одан кейін өтімділік тұзағы болмағанын, себебі мемлекеттік және жеке сектор облигацияларына "көп сұраныс" болғанын мәлімдейді.