Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Еуропа және Анадолия фольклорындағы зұлым гоблин Калликанцарос (καλικάντζαρος; караконджул; karakoncolos; немесе көпше түрінде kallikantzaroi) – Оңтүстік-шығыс Еуропа және Анадолия фольклорындағы зұлым жаратылыс. Калликанцарос туралы әңгімелер немесе оның ұқсас нұсқалары Грекияда, Болгарияда, Түркияда, Сербияда, Албанияда, Боснияда және Кипрде жиі кездеседі. Калликанцаройлар жер астында мекендейді деп саналады, бірақ Рождествоның он екі күні, 25 желтоқсаннан 6 қаңтарға дейін (қысқы күн тоқырауынан бастап екі апта бойы, күннің маусымдық қозғалысы тоқтаған кезде) жер бетіне шығады.

Этимология

Калликанцарос термині грекше kalos kentauros ("әдемі кентавр") деген сөзден шыққан деген болжам бар, бірақ бұл теорияға көптеген қарсылықтар айтылды. Екінші теория бойынша, бұл сөз түрікше kara kondjolos ("құбылыс, вампир") сөзінен келген, оның құрамында kara ("қара") және koncolos ("қан сорғыш, құбылыс") сөздері бар.

Грек фольклоры

Сенімге көрінетіндей, калликанцаройлар жер астында болады, Жерді ұстап тұрған ағаштың діңін аралайды, осылайша ол Жермен бірге құлап кетеді. Алайда, халық әңгімелерінде айтылғандай, діңнің соңғы бөлігі араланар алдында Рождество келіп жетеді және калликанцаройлар жер бетіне шыға алады. Олар ағаш туралы ұмытып, адамдарға қиындық әкелу үшін келеді.

Сыртқы келбеті

Калликанцаройдың сыртқы түрін сипаттаудың нақты стандарты жоқ; олардың қалай сипатталатыны аймақтар бойынша әртүрлі. Кейбір грек суретшілері оларды жануарлардың белгілі бір бөліктерімен, мысалы, түкті денелерімен, жылқының аяқтарымен немесе қабанның тістерімен бейнелеген. Кейде олар өте үлкен, ал кейде кішкентай болады. Басқа топтар оларды жағымсыз иісі бар кішкентай адамдар деп есептейді. Олар көбінесе еркек, көбінесе айқын жыныстық белгілерімен сипатталады. Бірақ, ең көп таралған сенім бойынша, олар кішкентай, қара түсті жандар, ұзын қара құйрықтарынан басқа адамға ұқсайды және кішкентай қара шайтандарға еске түседі. Олар көбінесе соқыр болады, сөйлегенде діңгек тілмен сөйлейді және бақаларды, құрттарды және басқа да ұсақ жануарларды жеуді жақсы көреді.

Тарих

Калликанцаройлар түннің жаратылыстары деп есептеледі. Халық аңыздарына сәйкес, калликанцаройлар еркін жүрген күндері адамдар өздерін қорғаудың көптеген жолдары болған. Олардың бірі – калликанцаройларды алдап, есіктеріне ұңғыма тастау еді. Олар екіден артық санауға шамасы келмейтін, ал үш – қасиетті сан деп есептеліп, оны айтса калликанцарой өз-өзіне қол жұмсайды деген сенім болған. Сондықтан калликанцаройлар күн шыққанға дейін есіктің алдында отырып, ұңғыманың әр тесігін санап, жасырынуға мәжбүр болады. Кейбір мәдениеттерде жыл сайынғы дәстүр бойынша үйдің шатырына “лукумадес” (сиропқа малтығы бар пончик сияқты десерт) пен шұжық тастап, белгілі бір ән айтылады. Бұл іс біткен соң, калликанцаройлар оларды жеп, жер астына қайта оралады деп саналады. Калликанцаройлардан қорғанудың тағы бір жолы – отты түн бойы пеште жандырып қою, сонда олар ішке кіре алмайды. Кейбір аймақтарда адамдар он екі күн бойы Рождество ағашын жағады. Басқа жерлерде, оларды қорқытып, қашықтату үшін иісі жаман аяқ киімдерді отқа лақтырады. Олардан сақтанудың тағы бір жолы – Рождество қарсаңында есікке қара крест салу және құрбандық шалу. Аңыз бойынша, Рождествоның он екі күнінде дүниеге келген әрбір бала ересек болғаннан бастап, әр Рождество маусымында калликанцаройға айналу қаупінде болады. Бұл түрленуді болдырмау үшін нәрестеге сарымсақ немесе шөптен жасалған баулар орау немесе баланың тырнақтарын күйдіру қажет деп есептелген. Тағы бір аңыз бойынша, сенбі күні туған адамдар калликанцаройларды көріп, олармен сөйлесе алады. Калликанцаройды басқа жындылардан ерекшелендіретін ерекшелік – олардың Жер бетінде жылына он екі күн ғана пайда болатыны. Жер бетіндегі олардың қысқа мерзімі, сондай-ақ олардың толығымен зұлым жаратылыстар емес, керісінше, ойыншыл және ақымақ екені туралы көптеген теориялар тудырды. Мұндай теориялардың бірі оларды ежелгі римдік қысқы фестиваль Баханалияның және одан бұрынғы грек Дионисиясының маскарадтарымен байланыстырады. Фестивальдердің мас күйдегі, құмарлыққа толы кезеңдерінде, жануарлар пішініндегі костюмдерге жасырынып, маска киген адамдар мас халдегі қарапайым халықтың санасына ерекше әсер еткен болуы мүмкін.

Болгария фольклоры

Жынның болгарша атауы - қараконджул (кейде қазақша karakondjol, karakondzul/karakondžul; ) немесе қараконджо. Олар түрлі бейнеде көрініс беруі мүмкін: шашы бар денесі, құйрығы және мүйіздері бар үлкен басы бар адам сияқты, немесе бір көзі мен бір аяғында тұратын жаратылыс, немесе ат басты адам. Бұл зұлымды қорқытып, одан аулақ болу үшін болгарлардың "кукери" (немесе "кукери") деп аталатын дәстүрі.

Албандық фольклоры

Албан фольклорында Кукут (кукудхи) және Карканхольджи (Карканчоли, грек тіліндегі καλλικάντσαρος) – қаңтар айында зәулім шынжырлармен жүретін, өлімге әкелетін демі бар қайтыс болғандар. Калабриялық албандардың арасында да белгілі. Басқа бір дерек бойынша, Карканчуал темір қару-жарақпен қапталған, содан албан тілінде шынжырлы бронь "këmish karkançoli" деп аталады.