Кіріспе

Жеңіл немесе комедиялық сипаттағы әнмен ойнатылатын драма – музыкалық жанр.

Комедиялық опера, кейде жеңіл опера деп те аталады, әдетте бақытты аяқталатын және көбінесе сөйлеу диалогын қамтитын жеңіл немесе комедиялық сипаттағы әнмен ойнатылатын драмалық туынды. Комедиялық операның түрлері алғаш рет 17 ғасырдың соңында Италияда пайда болды. 1730 жылдары опера-серияға балама ретінде жаңа опера жанры – опера буффа пайда болды. Ол тез арада Францияға таралып, опер-комикке айналды, ал келесі ғасырда француз операттасына дейін жетті, оның ең шебер шебері Жак Оффенбах болды. Италиялық және француздық формалардың ықпалы Еуропаның басқа бөліктеріне тарады. Көптеген елдер өздерінің музыкалық дәстүрлерін пайдалана отырып, итальяндық және француздық үлгілерді қоса, комикалық операның өзіндік жанрларын жасады. Мысалдарға неміс зингшпилі, веналық оперетта, испан сарсуэласы, орыс комедиялық операсы, ағылшын балладасы және Савой операсы, Солтүстік Америка опереттасы және музыкалық комедия жатады.

Италиялық опера буффасы

XVII ғасырдың соңында Италияда классикалық мифологияға негізделген XVII ғасырдағы итальян операсы – салмақты опера сериясына балама ретінде жеңіл әуезді музыкалық пьесалар ұсыныла бастады. Алессандро Страделланың "Тресполо-тутор" (1679) опера буффаның ертеден келе жатқан белгісі болды. Операның сюжеті күлкілі, ал күлкілі қамқор Тресполо мен қызметші қыз Деспина кейінірек опера буффа жанрында кеңінен қолданылатын кейіпкерлердің үлгісіне айналды. Бұл форма Алессандро Скарлаттидің "Il trionfo dell'onore" (1718) шығармасымен Неапольде гүлдене бастады. Алғашында неаполитан диалектісінде жазылған бұл шығармалар Скарлаттидің операларымен бірге "итальян тіліне" ауыстырылды, содан кейін Перголези ("La serva padrona", 1733), Галуппи ("Il filosofo di campagna", 1754), Пиччини ("La Cecchina", 1760), Паизиелло ("Nina", 1789), Чимароза ("Il matrimonio segreto", 1792) және кейін Моцарт, сондай-ақ Россини мен Доницеттидің комикалық опералары пайда болды. Бастапқыда комедиялық опералар көбінесе мазмұнды жұмыстардың актілері арасындағы интермеццо ретінде қойылды. Неаполитандық, содан кейін итальяндық комедиялық опера дербес формаға айналып, шамамен 1750-1800 жылдар аралығында Италиядағы сахналық ойын-сауықтың ең танымал түріне айналды. 1749 жылы, Перголезидің қайтысынан кейін он үш жыл өткен соң, оның "La serva padrona" Италия мен Францияны шарпып, Руссо сияқты француз ағартушыларының мақтауын алды. 1760 жылы Никколо Пиччини Венецияның ұлы драматургы Карло Голдонидің мәтініне "Ла Чеччина" әніне музыка жазды. Бұл мәтін Сэмюэл Ричардсонның 1740 жылы жарық көрген "Памела, немесе ізгілік үшін сыйлық" атты ағылшын тіліндегі танымал романына негізделген. Көп жылдар өткен соң Верди "La Cecchina" операсын "алғашқы нағыз итальяндық комедиялық опера" деп атады – яғни, онда барлығы болды: ол стандартты итальян тілінде жазылған, диалектте емес; ол енді тек интермеццо емес, дербес туынды болды; онда адамдарға ұнаған нақты оқиға бар еді; онда драмалық әртүрлілік болды; және музыкалық жағынан, онда күшті әуендер мен тіпті күшті оркестрлік бөлімдер болды, соның ішінде күшті "жеке орындалатын" увертюра (яғни, сіз тіпті увертюраны дербес оркестрлік туынды ретінде тамашалай аласыз). Верди сондай-ақ музыканың оңтүстік итальяндық, ал мәтіннің солтүстік итальяндық болғанына риза болды, бұл Вердидің жалпы итальяндық көзқарасына сай келді. Жанр 19 ғасырдың бірінші жартысында Джоахино Россинидің "Севильский шаштаразы" (1816) және "Ла Черентола" (1817) сияқты шығармаларында, сондай-ақ Гаэтано Доницеттидің "Л'эликсир д'аморе" (1832) және "Дон Паскуале" (1843) шығармаларында одан әрі дамыды, бірақ 19 ғасырдың ортасында, Джузеппе Вердидің 1893 жылы қойылған "Фальстаф" қойылымына қарамастан, сүректенді.

Француз опера комик және опереттасы

Француз композиторлары итальяндық үлгіге ынталы түрде ден қойып, оны өздеріне бейімдеп, "оперы комик" деп атады. Алғашқы жақтастарының қатарында итальяндық Эгидио Дюни, Франсуа Андре Филидор, Пьер Александре Монсиньи, Андре Гретри, Франсуа Адриен Буаельдье, Даниэль Франсуа Аубер және Адольф Адам болды. Бастапқыда жеңіл туындыларға ғана арналғанмен, "оперы комик" термині сөйлеу диалогы бар кез келген операны білдіретін болды, оның ішінде Керубинидің "Медеясы" және Бизенің "Кармені" сияқты ешқандай жағдайда "комедиялық" деп атауға келмейтін туындылар да кірді. Флоримон Эрве француз опера-буффының немесе опереттаны ойлап тапқан деп саналады. Осы үлгіде жұмыс істеген Жак Оффенбах оны тез арада басып өтіп, тоқсаннан астам оперетта жазды. Бұрынғы француз комедиялық операларында сезімталдық пен юмор бірігіп кеткен болса, Оффенбахтың туындылары тек көңіл көтеру мақсатында жазылған. Жалпы сапасы жоғары, әзіл-қалжыңға толы сатира мен үлкен опералардың пародиясын қамтитын болғанымен, оның туындыларындағы сюжеттер мен кейіпкерлер көбінесе бір-бірімен ауыстырылатын. Оффенбахтың жұмыс темпі жоғары болғандықтан, ол кейде бір материалды бірнеше операда пайдаланған. Осы жанрға ден қойған тағы бір француз – Шарль Лекок.

Неміс әншілері мен вендік оперетта

18 ғасырда Венада пайда болған әндер операсы Австрия мен Германияға кеңінен тарады. Француз опера-комигі сияқты, әндер операсы сөйлеу диалогы бар опера болды, және көбінесе Моцарттың "Серайльден құтқару" (1782) және "Сазды флейта" (1791) сияқты комедиялық сюжеттерді қамтыды. Кейінірек, Бетховеннің "Фиделио" (1805) және Вебердің "Дер Фрайшютц" (1821) опералары осы форманы сақтап, бірақ көбірек маңызды тақырыптарды зерттеді. 19 ғасырғы Вена операсы әндер операсы мен француз үлгісінің негізінде құрылды. Франц фон Суппе көбінесе овертюраларымен есте қалады. "Вальс королі" Иоганн Штраус II "Жарқанат" (1874) және "Цыган бароны" (1885) операларын жазды. Карл Миллокер ұзақ жылдар бойы Вена театрының дирижері болды және 19 ғасырдың соңындағы ең танымал Вена оперетталарының бірі – "Кеңесші студент" (1882), "Гаспароне" (1884) және "Кеңессіз Жонатан" (1890) операларын шығарды. 20 ғасырдың басында Франц Лехар "Қуанышты жесір" (1905) операсын, Оскар Штраус "Эйн Вальцертраум" ("Вальс арманы", 1907) және "Шоколад сарбазы" (1908) операларын, ал Эмерих Кальман "Кардашфюрстин" (1915) операсын жазды.

Испандық сарсуела

Испанияға 17 ғасырда келген «Зарзуэла» испандық дәстүрлі музыкалық театрдың негізінде қалыптасқан. Ол сөйлеу және ән айту сахналарын кезектестіреді, соңғысы билерді, хорлық нөмірлерді және көбінесе дуэт түрінде болатын әзіл-қалжыңды сахналарды қамтиды. Бұл туындылар салыстырмалы түрде қысқа, ал билет бағасы көбінесе төмен болған, бұл оны халыққа жақын қылған. Зарзуэланың екі негізгі түрі бар: Барокколық сарзуэла (шамамен 1630–1750 жж.), ең ерте стиль, және Романтикалық сарзуэла (шамамен 1850–1950 жж.), оны жанрдың екі кіші түріне – género grande және género chico-ға бөлуге болады. Педро Кальдерон де ла Барка «Сиреналар шығанағы» («The Gulf of the Sirens», 1657) атты туындысы үшін «зарзуэла» терминін алғаш рет қолданған драматург болды. Содан кейін Лоп де Вега «La selva sin amor, drama con orquesta» («Махабатсыз ормандар, оркестрмен драма») атты туындысын жазды. Орындаушылар түрлі аспаптарда ойнаған, актерлер үйлесімді ән айтқан, ал музыканың өзі тыңдаушының сезімдерін оятуға бағытталған. Осы ерте туындылардың кейбіреулері жоғалып кетті, бірақ Хуан Идальго мен Хуан Велес жазған «Los celos hacen estrellas» («Қызғану жұлдызға айналады»), 1672 жылы сахнаға қойылған, сақталып қалды және 17 ғасырда жанрдың қандай болғанын білуге мүмкіндік береді. 18 ғасырда итальяндық опера стилі сарзуэлаға әсер етті. Бірақ Бурбон әулетінің королі Карл III билікке келгеннен бастап, итальяндыққа қарсы көңіл күшейді. Зарзуэла Дон Рамон де ла Круздың саинеттері (немесе Entr'actes) сияқты туындыларында испандық дәстүрге қайта оралды. Осы жанрдағы осы автордың алғашқы жұмысы – Родригес де Хитаның музыкасына жазылған «Las segadoras de Vallecas» («Валлекастың шөп шабушылары», 1768). Бір актілі сарзуэлалар «кішкентай жанр» немесе «кішкентай форма» деп аталатын género chico деп жіктеліп, үш немесе одан көп актілі сарзуэлалар «үлкен жанр» немесе «үлкен форма» деп аталатын género grande болды. Зарсуэла гранде Мадридтегі «Театро де ла Зарсуэла» сахнасында күресті, бірақ аз табысқа жетті және көрермендердің саны аз болды. Осыған қарамастан, 1873 жылы «Театро Аполо» жаңа театры ашылды, ол «Зарсуэла гранде» үшін арналған, бірақ «Театро де ла Зарсуэла»ның сәтсіздіктерін бөлісті, содан кейін ол бағдарламасын género chico-ға өзгертуге мәжбүр болды.

Орыс комедиялық операсы

Ресейде 1731 жылы тұңғыш рет итальян композиторы Джованни Альберто Ристоридің "Каландро" комедиясы ("commedia per musica") қойылды. Одан кейін басқа итальяндықтардың, мысалы, Галуппи, Паизиелло және Чимарозаның, сондай-ақ бельгиялық/француз композиторы Гретридің комикалық опералары пайда болды. Бірінші орыс комедиялық операсы – "Анюта" (1772). Мәтінін Михаил Попов жазды, музыкасы белгісіз композиторға тиесілі, либреттода көрсетілген танымал әндердің таңдауынан тұрады. Тағы бір табысты комедиялық опера, "Диірменші, шебер, алдамшы және үйлендіруші", Александр Аблесимовтің (1779) Руссоның "Девин" романына ұқсас тақырыпта жазған мәтіні Михаил Соколовскийге жатқызылады. Иван Керзелли, Василий Пашкевич және Евстигней Фомин де 18-ғасырда сәтті комикалық опералар сериясын жазды. 19-ғасырда орыс комедиялық операсын Алексей Верстовский одан әрі дамытты, ол 30-дан астам опералық вадевилл мен 6 гран-опера (көпшілігі сөйлеу диалогымен) жазды. Кейін Модест Муссоргский екі комедиялық операда жұмыс істеді: "Сорочинск жәрмеңкесі" және "Жеңітба" ("Неке"), оларды аяқтамады (олар тек 20-ғасырда ғана аяқталды). Пётр Чайковский "Черевички" (1885) комедиялық операсын жазды. Николай Римский-Корсаков "Май түнін" (1878–1879) және "Алтын әтешті" (1906–1907) жазды. 20-ғасырда орыс композиторларының комедиялық операсының ең жақсы үлгілері: Игорь Стравинскийдің "Мавра" (1922) және "Рейк прогресі" (1951), Сергей Прокофьевтің "Үш апельсинге деген махаббат" (1919) және "Монастырдағы қалыңдық" (1940–1941, 1946 жылы қойылды), сондай-ақ Дмитрий Шостаковичтің "Тұс" (1927–1928, 1930 жылы қойылды) опералары болды. Сонымен қатар, жеңіл музыка, оперетта, музыкалық комедия және кейіннен рок-опера жанрларын Исаак Дунаевский, Дмитрий Кабалевский, Дмитрий Шостакович (Опус 105: Мәскеу, Черёмушки, 3 актілі оперетта, (1958)), Тихон Хренников, сондай-ақ Геннадий Гладков, Алексей Рыбников және Александр Журбин дамытты. 21-ғасырдағы орыс комедиялық операсы "опералық фарс" деп сипатталатын жанрдағы екі шығарманың шулы премьерасымен басталды: "Царь Демьян" – қорқынышты опералық қойылым. Бұл шығарманы бес автордың бірлескен жобасы жазды: Санкт-Петербургтен Леонид Десятников пен Вячеслав Гайворонский, Мәскеуден Ираида Юсупова мен Владимир Николаев және белгілі музыка сыншысы Петр Поспеловтың псевдонимі "Композитор" атымен шығармашылық ұжым. Либреттосы Елена Поленова жазды, ол халық драмасы – "Царь Максимилиан" негізінде құрылған. Премьерасы 2001 жылдың 20 маусымында Санкт-Петербургтегі Мариинский театрында өтті. "Алтын маска, 2002" және "Алтын софит, 2002" жүлделерін жеңіп алды. Леонид Десятниковтың екі актілі операсы "Розенталь балалары", либреттосы Владимир Сорокинге тиесілі. Бұл шығарманы "Большой театр" тапсырыс берді және 2005 жылдың 23 наурызында премьерасы өтті. Операның қойылымы қызықты дау-дамағлдарға толы болды, бірақ үлкен жетістікке ие болды.

Ағылшын баладасы мен Савой операсы

Англия жеңіл опера дәстүрін баллада операсына – әдетте, танымал әуендерге сазды әндер қосылған комедиялық пьесаға – қадағалайды. Джон Гейдің «Көкек операсы» осы жанрдың ең ерте және ең танымал үлгісі болды. Ричард Бринсли Шериданның «Дюэнна» (1775) пьесасы, Томас Линлидің музыкасымен, тікелей «комедиялық опера» деп аталды. 19 ғасырдың екінші жартысында Лондонның музыкалық сахнасында пантомима, музыкалық бурлеск, сондай-ақ әдепсіз, дұрыс аударылмаған шетелдік оперетталар үстемдік құрды. Көбінесе олардағы «балеттер» артық қызығушылық тудыратын, театрға бару адал азаматтарға, әсіресе әйелдер мен балаларға жағымсыз болды. 1855 жылдан бастап Томас Герман Рид және тағы бірнеше британдықтар музыкалық театрдың осы жай-күйіне наразылық білдіріп, отбасылық ортаға ыңғайлы және музыкалық өнердің рухани деңгейін көтеру үшін қысқа комедиялық операларды енгізді. Джесси Бонд былай деп жазды:

Сахна өте төмен деңгейде болды, Елизавета дәуірінің мәртебесі мен грузин дәуірінің жасампаздығы уақыттың құрсауында қалды, көрермендерге тек қана сұрқы трагедия мен оқшау фарс таңдауға қалды, ал театр адал британдық үй иесі үшін жаман атқа ие болды. Бірақ Герман Рид труппасы бұл жағдайды түзетуге алғашқы қадам жасады. Дегенмен, Оффенбахтың «Герольштейннің ұлы герцогинясы» (француздық премьерасынан жеті ай өткен соң) 1867 жылы ағылшындардың жеңіл операға деген құштарлығын оятып, мұқият жазылған либреттолар мен музыкалық тілдерге жол ашты. Континенттік Еуропа оперетталары 1860-шы және 1870-ші жылдары Ұлыбританияда өте танымал болды, соның ішінде «Корневильдің қоңыраулары», «Мадам Фаварт» және т.б. 1880-ші жылдарға дейін сақталды, көбінесе оларды Г.Б. Фарни мен Роберт Рис бейімдеді. Гилберт пен Салливанға жаңа комедиялық опера, «Сиқыршыны» жазу тапсырылды, осыдан Савой операларының (бұл туындылар үшін кейіннен Карте салған Савой театрының атымен аталатын) сериясы басталды. Олардың ішінде «Пиафор», «Пензанстағы қарақшылар» және «Микадо» бүкіл әлемде танымал болды. D’Oyly Carte Opera Company Гилберт пен Салливанның операларын 1982 жылы жабылатынға дейін үздіксіз қоя берді. Гилберт пен Салливан стилі замандастары тарапынан кеңінен еліктелді (мысалы, «Дороти» операсында), ал авторлардың өздері 1890-шы жылдары басқа серіктестермен осы стильде туындылар жазды. Алайда, олардың ешқайсысы ұзаққа созылған танымалдылыққа ие болмады, Савой опералары бүгінгі күні жанрдың дерлік жалғыз өкілі болып сақталды. Соңғы кезде ғана осы ағылшын жеңіл операларының кейбіреулерін ғалымдар зерттей бастады және оларды қою мен жазуға мүмкіндік туды.

Солтүстік Америка опереттасы және музыкалық комедия

Америка Құрама Штаттарында Виктор Герберт Гилберт пен Салливанның танымал еткен отбасылық стильдегі жеңіл операны біріншілерден болып қабылдады, бірақ оның музыкасына еуропалық оперетта композиторларының да әсері тиді. Оның алғашқы шығармалары, 1894 жылғы "Принц Ананияс" шығармасынан бастап, "комикалық опералар" деп аталды, ал кейінгі туындылары "музыкалық экстраваганца", "музыкалық комедия", "музыкалық пьеса", "музыкалық фарс" және тіпті "опера комик" деп сипатталды. Оның жарты ондаған хиттерінің ішінде ең табысты екі туындысы – "Бейбс ин Тойленд" (1903) және "Наughty Marietta" (1910) болды. Осыған ұқсас стильде жазғандардың қатарында Реджинальд де Ковен, Джон Филип Соуза, Зигмунд Ромберг және Рудольф Фримль де бар. Қазіргі заманғы американдық мюзикл британдық және американдық жеңіл опералардың элементтерін сіңірді, мысалы, "Show Boat" және "West Side Story" сияқты туындылар, олар күрделі тақырыптарды зерттеп, кітап, қозғалыс және ән мәтіндерінің тығыз байланысын көрсетті. Канадада Оскар Фердинанд Тельгман және Джордж Фредерик Кэмерон Гилберт пен Салливан стилінде жеңіл опералар жазды. "Лео, Корольдік кадет" алғаш рет 1889 жылғы 11 шілдеде Онтарионың Кингстон қаласындағы Мартин опера театрында орындалды. Жеңіл опера мен басқа да жаңа формалардың арасындағы шекараны анықтау қиын. Бірнеше туынды опера үйлерінде немесе театрларда орындалуына байланысты оперетта немесе мюзикл деп аталады, мысалы, "Кандид" және "Суини Тодд". Сонымен қатар, кейбір американдық және британдық мюзиклдер опералық құрылымды қолданады, мысалы, қайталанатын мотивтерді қамтиды және тіпті диалогсыз әнделуі мүмкін. Оркестрлік партиясы бар туындылар көбінесе "мюзикл" деп, ал электрондық аспаптарда ойналатындары "рок-опера" деп аталады.