Кіріспе

Қазіргі Бельгия мен Франциядағы ортағасырлық аймақ

Гену графы (; Graafschap Henegouwen; comitatus hanoniensis), кейде Гену деп те жазылады, – қазіргі Бельгия мен Франция шекарасында орналасқан ортағасырлық Киелі Рим империясының аумақтық иелігі. Оның ең маңызды қалалары – Монс (Берген), қазіргі Бельгия, және Валенсиен, қазіргі Франция. Графтықтың өзегі, Хайн өзенінің атымен аталған, оңтүстік-шығысқа қарай Авеснои аймағын және оңтүстік-батысқа қарай Селле (Шелда саласы) өзенін қамтиды. Орта ғасырларда оның графтары солтүстікке қарай Брабанттың түпнұсқалық пагустарының бір бөлігін және шығысқа қарай Остербант пагусын иеленді, бірақ олар Генудың ескі пагустарының бір бөлігін құрамайды. Қазіргі уақытта Генудың бастапқы өзегі Бельгияның Эно провинциясының орталық бөлігінен және Францияның Нор департаментінің шығыс бөлігінен (Авесн-сюр-Эльп және Валенсиен округтері) тұрады. Гену VIII ғасырдың жазбаларында франк гау немесе пагусы ретінде кездеседі, оған Римнің Фамарс және Бавай қалалары кіреді. 9 ғасырда, мүмкін одан бұрын, ол графтық деп те сипатталған, яғни оны басқаратын бір граф болған. Аймақтағы көптеген графтықтар сияқты, 10 ғасырда аумақтар әртүрлі графтар арасында бөлінген, оны қайта құру қиын. 1071 жылы бір үлкен аумақтық графтыққа соңғы нысан берілді, ол орта ғасырдың соңына дейін сақталды. Көптеген жылдар бойы Гену графтығы Франция Корольдігімен шектесетін шекаралық аймақ болды. 843 жылдан бастап графтық Лотарингияның «орталық патшалығының» бөлігіне кірді. 925 жыл шамасында Лотарингияны король Генрих I шығыс франк мемлекетіне қосып, Германия Корольдігінің құрамына енгізді. Гену және оның айналасы жоғары орта ғасырларда маңызды шекаралық аймақ немесе «марш» болып қала берді. Қазіргі Германиядан басқарылатын Киелі Рим империясының бір бөлігі болғанымен, ол мәдени және тілдік жағынан француз және діни жағынан Реймс католик архиепископтығының құрамында болды. Брабант және Фландрия сияқты көршілерінен айырмашылығы, Гену графтары жиі Франция саясатына араласты. Гену графтары көбінесе басқа графтықтардың билеушілері болды, соның ішінде Фландрия және Голландия. Мұндай жеке одақтардың мысалдары:

Гену және Фландрия: 1067–71 және қайта 1191–1246
Гену, Голландия және Зеландия: 1299–1356
Гену, Голландия және Зеландия Бавария Штраубингінің бір бөлігі ретінде: 1356–1432

1432 жылы Гену, Голландия және Зеландия Фландрия, Артуа, Намюр, Брабант, Лимбург және кейін Люксембургке қосылды, осылайша Төмен елдердегі француз Валуа Бургундиясының үлкен аумақтық біртұтастығы құрылды. Бұл жаңа мемлекет, Бургундия Нидерланды, 1470 жылдары Габсбург әулетіне мұрагерлік етті. 1659 және 1678 жылдары Оңтүстік Гену Францияның құрамына өтті. Солтүстік бөлігі Габсбург Нидерландының құрамында қалды. Бұл мемлекеттің көп бөлігі сияқты, Генудың солтүстік бөлігі 1797 жылы Ескі Режимнің аяқталуынан кейін Бірінші Француз Республикасына қосылды, ал кейіннен 1830 жылы жаңадан құрылған Бельгияның бөлігі болды.

Географиялық анықтамасы

Хайн өзені, бастапқы пагус (ел немесе аумақ) осы атпен аталып кеткен, шығыстан батысқа қарай ағады. Ол бір кезде орманды болған аймақта, Самбра өзенінің жанында, Бинше мен қазіргі Шарлеруаның арасында бастау алады. Өзен Шельдаға құяды. Ең ерте деректерде Генуя (Hainaut) Хайн өзенінен оңтүстіске қарай, Жоғарғы Самбраға, Helpe Majeure, Helpe Mineure және Авеснои аймағына дейін, Авеснес-сюр-Хелпе округінде де орналасқан. Генуяның пагусы сондай-ақ батысқа қарай Шельда бойымен Сель өзеніне дейін созылған, онда аймақтың ең маңызды римдік қаласы Фамарс (Римдік Fanum Martis, сөзбе-сөз "Марстың киелі орны") орналасқан, ол діни және әкімшілік орталық болған. Ерте орта ғасырларда жазбаларда Генуя пагусының ішіндегі жерлер кейде Fanomartenis пагусының ішінде деп көрсетілген, бұл Генуяның басқа аты болғанын немесе Fanum Martis кіші пагустың негізі болғанын білдіреді. 10 ғасыр монахы Фолкуиннің айтуынша, Генуя – христиандықтан бұрынғы сенімдермен байланысты болған ежелгі римдік атаудың жаңаша атауы. Ең көне ортағасырлық жазбаларда көрсетілгендей, Генуяның географиялық шектері салыстырмалы түрде тұрақты болған, бұл Фейдер Фейтман, Деру және аймақ тарихшылары көрсеткендей. Археологиялық деректерге сәйкес, географиялық Генуя, Авесс аймағымен бірге, Бельгиялық Нервий цивитасының ең көне даму аймағын құрады. Олардың алғашқы астанасы Бавай (Римдік Bagacum) болған, ол Римнің маңызды жол торабына айналған. Авесноидің оңтүстігінде, Тиераш орманы мен төбелерінен әрі, Лаон пагусы мен епископтығы орналасқан, қазіргі Эна департаменті, ол Рим дәуіріндегі ескі цивитастың бір бөлігі болған. Оңтүстік-батыста Камбрай пагусы Сенн өзенінен әрі орналасқан, ол Нервий цивитасының астанасы болған, кейіннен Генуя мен Брабантқа билік еткен ортағасырлық епископтың ордасы болған. Ксавье Дерудың сөзіне қарағанда, бұл аймақ тек рим дәуірінде дамыған, ал Камбрай өзі Шельда арқылы өтетін маңызды римдік жолдың тоғысқан жерінде орналасқан. Бұл аймақ қазіргі француздық Камбрей округіне ұқсас, және оның екеуі де кейде "Камбрезис" деп аталады. Валенсиеннен батысқа қарай, Шельда арқылы, Остербант (fr, de, nl) деп аталатын пагус орналасқан, ол бастапқыда римдік заманда Атребат цивитасының бөлігі болған, оның дәстүрлі астанасы Аррас болған. Ортағасырлық Аррас епископтығында тек екі архидиакония болған: Аррас және Остербант. Остербант орта ғасырларда Фландрия мен Генуяның күшті графтықтары арасында даулы аймақ болғанымен, Атребаттың қалған бөлігі ортағасырлық Артуа графтығының негізін құрады, ол көбінесе фламандтық бақылауда болды. Қазіргі Францияда Остербант Дуай округіне ұқсас. Солтүстікке қарай, сондай-ақ Нервий цивитасының бастапқы құрамында, Шелда мен Дайл арасында, қазіргі Аальст пен Брюссельді қоса, Брабант пагусының ең көне түрі орналасқан. Ортағасырлық және қазіргі Генуя Брабанттың ескі пагусының оңтүстігіне дейін созылады. Деру көрсеткендей, монеталар сияқты археологиялық деректер рим дәуірінде Брабант пен Генуя арасындағы мәдени байланысты растайды. Хайн өзенінің шығысында Сильва Карбонария ("көмір орманы") орналасқан, ол бір кезде маңызды шекараны белгілеген. Одан әрі, бүгінгі Шарлеруа, Намур және Левен аймақтары Римнің Civitas Tungrorum және ортағасырлық Лиеж епископтығына кірген.

Этимология

Эноның этимологиясы германдық деп саналады. Бірінші бөлігі – өзеннің атауы (қазіргі Хайн, герман тіліне негіделген болуы мүмкін), ал екінші компоненті бастапқыда герман тілінен шыққан *awja сөзіне негіделген, ол бірнеше ескі франк гау атауларында кездеседі, мысалы, Маастрихттің солтүстігіндегі Маас өзеніндегі пагустың ең көне атауы – Масау. Қазіргі голланд және неміс тілдеріндегі Hainaut, Hennegouwen және Hennegau атауларында қолданылатын "gau" сөзі де пайдаланылған, бірақ бұл аймаққа қатысты орта ғасырлық құжаттарда кеңінен таралған жоқ.

Алғашқы жазбалар

Алғашқы сақталған жазбалар Хайнау графтығының пайда болған кезін 831, 843 және 870 жылдардағы Каролингтер әулетінің билік құрайтын жерлерге бөлінуімен байланыстырады. 9 ғасырдан бастап Хайнаутты атап өтетін ерте ортағасырлық жазбалардың көпшілігі оны округ емес, пагус – жер немесе аймақ ретінде сипаттайды. Дегенмен, Ульрих Нонн тізімдеген 8 және 9 ғасырлардағы деректерде осы аймақты басқарған нақты графтардың есімдері кездеспейді: 750 ж. Пепин Ұсқақтың құжатында Паго Хайноавиодағы бір мекен туралы айтылған. 779 ж. Шарль Ұлының құжатында Паго Хагинаодағы бір мекен туралы жазылған. 831 ж. Людовик ІІ Тақуа империяның бөлінуі кезінде ұлы Людовик Германның Бавария иелігіне Мейзенің батысындағы, соның ішінде Айнау жерлерін қосатынын жариялады. Бұл жазбада оның графтық немесе пагус екендігі нақты көрсетілмеген. 843 ж. Верден шартында (Бертиниялық жылнамаларда тіркелгендей) Хайнаум Шелда мен Рейн арасындағы аймақтардың бірі ретінде Лотар І-нің орталық мемлекетінің құрамына кіргендігі айтылады, бұл оның графтық екендігін білдіреді. 844 ж. Лотар І-нің құжатында Паго Хайноенсе [ ] Паго Хайнниоенседегі жерлер туралы мәлімет бар. 847 ж. Шарль Шалақтің құжатында Паго Хагнуенсидегі жерлер аталады. 852 ж. Лотар І-нің құжатында Паго Хайнаудағы жерлер көрсетілген. 855 ж. Лотар ІІ-нің құжатында Паго Хайнаудағы жерлер туралы айтылған. 870 ж. Шарль Шалақтің құжатында Паго Хайнаодағы жерлер жазылған. 870 ж. Мерсен шартында Хайноум графтығы туралы айтылып, ол батыс мемлекетіне берілді. 872 ж. Шарль Шалақтің құжатында Паго Хайнаудағы жерлер аталады. Еуропадағы осындай ерте ортағасырлық пагустердің көптеген тарихы Рим империясы кезіне дейін жетеді. Рим империясы Бельгия II римдік провинциясында орналасқан осы аймаққа орталықтандырылған бақылауын жоғалтқаннан кейін, ол Хильдерик І-нің басқаруына көшті. Ол бұрын Лоараның солтүстігіндегі Галлияда римдіктермен соғысқан франк әскерінің әскери басшысы болған. Меровингтер және кейіннен Каролингтер көптеген римдік округтерді сақтап, пагустерді басқару үшін графтарды тағайындады.

10 ғасыр

Нонн түсіндіргендей, 10 ғасырда барлық Генуя графтарының нақты тізілімдері өте сирек немесе жоқ. Көптеген тарихшылар, Леон Вандеркиндере сияқты, бұл аймақты күшті және бүлікшіл Лотарингиялық Регинарид әулетімен байланыстырады, олар Регинар есімін жиі қолданғаны үшін белгілі. Бұл осы әулеттің бір тармағының 10 ғасырдың соңында жер аударылудан оралғаннан кейін графтықты күшпен басып алуға қол жеткізгендіктен. Дегенмен, кейінгі әулет бір кездері Лотарингияда маңызды құқықтарға ие болғанын мәлімдесе де, олардың көпшілігінің нақты мәні белгісіз, ал Регинар III-тен бұрын Генуядағы графтығына иелік еткенін дәлелдеу мүмкін емес. Регинар I-нің Генуяға тікелей билік еткенін алғаш рет айтқан ортағасырлық жазба – Сент-Квентиннің Дудосы, ол осы кезең үшін сенімсіз саналады. Ол Регинарды Хесбай және Генуяның «герцогы» (лат. dux) деп атайды және 9 ғасырдың соңында немесе 10 ғасырдың басында Вальхерендегі Роллоға қарсы Фризиялық Радбод есімді билеушімен бірге жорыс жасағанын талқылайды. 14 ғасырдың соңындағы Ханнониялық Аннальдер Генуя графтарының аңыздық шығу тегін келтіреді, онда Регинар I Монс графы ретінде сипатталған, бұл атақ оның ұрпақтарына тиесілі болған. Қазіргі заманғы жазбаларда Генуяның кез келген бөлігімен граф ретінде байланысты алғашқы граф – граф Сигехард. Леон Вандеркиндере Регинар I-ге рақымшылық жасамағанда Сигехардқа графтық берілгенін ұсынды. Бірақ мұндай байланыстарды дәлелдеу мүмкін емес. Ол Лиеждің шығысындағы Лиугас пагусында граф ретінде анық сипатталған. 902 жыл. Сигархард графтығы Вандер және Эснеу Лиеж пагусына кірді (in pago Leuchia in comitatu Sigarhardi). 908 жыл. Ол Лоббс аббаттығы (Laubacensum abbatiam) туралы келісімдерге қатысқан граф ретінде тіркелді, ол Генуя және Лиугас пагусының бөлігі ретінде сипатталды (in pago ac in comitatu Hainuensi sitem, in pago ac in comitatu Liwensi positum). 915 жыл. Theux Лиугас пагусында және Сигехард графтығында (in pago Leuviensi atque in comitatus Sichardi sitam) сипатталған. 916 және 919 жылдары Сигехард Батыс Франция королі Карл Қарапайымның Лиеж маңындағы Херсталдағы екі құжатында кездеседі. 920 жыл. Сигехард сондай-ақ Креспин аббаттығына қатысты құжатта «құрметті» граф ретінде жазылған. Ноннның айтуынша, жазбада ол аталған жерді иеленгені көрсетілген. 925 жылдан бастап Лотарингия, Генуяны қоса, шығыс патшалығының, «Германияның» тұрақты бөлігі болды. 939 жылы Регинаридтер Германияға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ жеңілді. Бұл көтерілістің басшысы болған Регинар I-нің ұлы, Лоррейн герцогы Гилберт қаза тапты. Регинар II (943 жылға дейін қайтыс болды), Регинар I-нің кіші ұлы, 11 ғасырдың соңындағы Герард Броннның өмірбаянында (Vita) Генуя графы деп аталды, бірақ бұл жұмыс сенімді емес деп саналады, сондықтан біз бұл лауазымға сенімді бола алмаймыз. Оның ұлы Регинар III Ұзынмойын, сондай-ақ Генуяда граф болған болуы мүмкін. Әлдеқайда сенімдісі – ол Ұлы герцог Бруноға қарсы сәтті көтеріліс жасаған жоқ, сондықтан 958 жылы барлық лауазымдарынан шеттетіліп, жер аударылып, қуылды. Герард Броннның «Vita» да оны Генуя графы деп атайды. Ол Монстың басқа дәлелдермен сәйкес келетінін айтады. 953 жылы немесе одан кейін Камбрей епископтарының іс-әрекеттерінде «Генуя пагусынан» (лат. ex pago Hainou) шыққан Амелрик есімді граф аталған. Бұл, әдетте, Генуяда бірнеше юрисдикция болғанын білдіреді. Монспен байланысты болғаннан басқа, Амулрик Валенсиенде орналасқан графтыққа ие болған болуы мүмкін. Дегенмен, Генуяның екінші немесе үшінші графы 958 жылдан бастап, Регинар III-тің жер аударылған жылы, Годфрид деп аталды. Ол, әдетте, 964 жылы Италияда қайтыс болған Төменгі Лотарингия герцогы Годфри I болып саналады. Годфри Италияда қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Генуяда граф Ричер басқарды, ол, мүмкін, Лиеж пагусында графтық ұстаған граф Ричердің өзі болған шығар. 972 жылы қайтыс болды. 973 жылы екі асыл ағайынды Вернер мен Рейнольд Монс маңында Регинар III-тің ұлдары Регинар IV және Ламбертпен шайқасып қаза тапты, олар әкесінің мүлігін қайтаруға оралған. Сондай-ақ 973 жылы Амелрик және Ричизо есімді графтар Генуядағы Криспин аббаттығының пайдасына патшалық құжатында пайда болды. Амелрик жоғарыда аталған 953 жылғы граф болуы мүмкін, оның ордасы Валенсиенде немесе оның маңында орналасқан. Хлавичканың айтуынша, Ричизо, әрине, 972 жылы қайтыс болған граф Ричердің ағасы Ричвин. Регнарид ағайындылары бірнеше онжылдықтар бойы Генуяны, тіпті Монсты да иеленуге үлгермеген көрінеді. Камбрей епископтарының Гестасында Ричизо мен Амелрикке қарсы Годфрид және Арнульф есімді екі граф мұрагерлік еткені, олар 979 жылы Камбрейді қорғауға қатысқан және басқа жазбаларда да кездесетіні айтылады. Олар «тұтқынға алынған» Годфри және Валенсиеннің Арнульфы деп саналады. 998 жылы Регинар IV Альберік Три-Фонтеннің мәлімдемесіне сәйкес, Генуядағы Годфридтен Монс графтығын қайта басып алды. Тарихшы Мишель де Ваха бұл кейінгі хабарламаға сенуге болмайды дейді, және олар 985–1015 жылдар аралығында, ең болмаса 1007 жылдан кейін билікке келгенін айтады. Регинар IV 1013 жылы қайтыс болды және оның ұлы Регинар V оның орнын басты. Регинар IV-тің інісі Ламберт, Лувен графы болған, 1015 жылы Генуяда шайқаста қаза тапты. Валенсиен графтығы Арнульф Валенсиеннің шамамен 1011 жылы қайтыс болғаннан кейін жазбалардан жоғалып кетті, бұл Генуяның бұл бөлігі Фландрия графтығына өткен болуы мүмкін.

Орта ғасырдың соңы (12501500)

1299 жылдан бастап Эно графы Жан II, Жан I-нің ұлы, анасы арқылы Голландия және Зеландия графтығын да иеленді. Ол сондай-ақ Фландрия графтығына талапкер болды. 1347 жылы немересі Вильгельм қайтыс болғаннан кейін, осы иеліктер оның әпкесіне өтті және оларды Виттельсбах әулетінің мүшелері басқарды, олар сонымен қатар Бавария-Штраубинг герцогтығына ие болды. Виттельсбах әулетінің бұл тармағы 1436 жылға дейін Эноны ұстады. Виттельсбахтар Голландиядағы фракциялардың ықпалымен туған «Қақпақ және Треска» соғыстарында бір-бірімен күресті. 1417 жылы Бавария-Штраубинг герцогы Вильгельм II қайтыс болғаннан кейін, Эноны оның қызы Жаклин мұра етті, оның күшті қарсыласы туысы Филипп Жақсы болды. 1428 жылы Эно, Голландия және Зеландияның билігі Филипп Жақсыға өтті. 1432 жылы Жаклин Эно, Голландия және Зеландияға қатысты мұрагерлік құқықтарын герцог Филипке беруге мәжбүр болды. Соңғы тәуелсіз графша 1436 жылдың 8 қазанында Тейлинген қамалында (дегенмен, туберкулезден қайтыс болды) Гаағаға жақын жерде қайтыс болды. Оның иеліктері Бургундиялық Нидерландтар құрамына енді. Филипп Бургундия герцогы, Фландрия, Артуа, Намюр және Франш-Конте графтары болды, кейіннен Брабант, Лимбург және Люксембург герцогы атанды. Оның әулеті, Валуа Бургундиясы, француз корольдік әулетінің бір тармағы, Франция мен Германия арасында қуатты мемлекет құрды және Эно оның бір бөлігі болды. Алайда, 1477 жылы Нанси шайқасында Филипптің ұлы Карл Шақырған қаза тапты, Бургундия герцогтарының еркек желісі тоқтап қалды. Сол жылы Карлдың қызы Мария Бургундиялық, император Фридрих III-нің ұлы Габсбург эрцгерцогы Максимилианға үйленді, ал Эно Габсбург әулетіне өтті, олар Киелі Рим империясының императорлары және Испания патшалары болды. Франция патшасы Людовик XI өзінің туысы Карлдың өлімін пайдаланып, Нидерландыға шабуыл жасау үшін әскер жіберді. Алайда, француздар 1479 жылы Гинегейт шайқасында жеңілді, ал 1482 жылы Аррас шарты бойынша Эно Габсбург Нидерландтарының құрамына кірді.

Ерте заманауи кезең (15001800)

1512 жылы Эно Киелі Рим империясының Бургундия округінің құрамына кірді. Ол 1555 жылдан 1714 жылға дейін Габсбургтер әулетінің испан тармағымен басқарылды. 1579 жылы Эно Габсбургтердің Испания билігіне бағынған Аррас одағының мүшесі болды, ал солтүстік Утрехт одағы көтеріліс шығарып, 1581 жылы Нидерланд Республикасын құрды. 1659 жылғы Пиреней келісімі және 1679 жылғы Нимвеген келісімдері Эноны екіге бөлді. Оңтүстік аймақ, Валенсиен, Ле-Кесно және Авен қалалары маңындағы жерлер Францияға, XIV Людовик патша тұсында берілді. Француз революциясы кезінде ол жаңадан аталған Францияның Нор департаментінің негізін қалады. Бүгінде бұл аймақ әлі де француз Эносы деп аталады. Эноның солтүстік бөлігі, Монс маңындағы аймақ, испандық Нидерландтың құрамында қалды, ол 1713 жылғы Утрехт келісімінен кейін австриялық Нидерландқа айналды – мүлік Габсбургтер әулетінің бір тармағынан екіншісіне өтті. 1797 жылы, француз революциясы кезінде, граф Эно болған II Франциск императоры, округтің солтүстік бөлігін Францияға берді. Ол Францияның Жемап департаментіне айналды. 1815 жылы Ватерлоо шайқасында Наполеон жеңілгеннен кейін солтүстік бөлігі, қайтадан Эно деп аталған, жаңа Голландия Корольдігіне, содан кейін 1830 жылы сол корольдіктің оңтүстік бөлігінен құрылған Бельгия Корольдігіне өтті. Ол Бельгиядағы қазіргі Эно провинциясының негізін құрайды. Қазіргі Энода дәстүрлі округтің мұрасы, мысалы, диалектілердегі айырмашылықтарда көрінеді. Эноның батыс бөлігі пикард және валлон диалектілері арасындағы көшкін аймақ болып табылады.