Тарих

Соңғы мұз басу кезеңінен бері Суледе үздірілмей адамдар тұрып келеді. Неолит дәуірінен қалған бірнеше ескерткіштер және он бес прототарихи елді мекендер бар. Суледе жазылған ең алғашқы мәтін 7-ші ғасырға дейін жетеді.

Ежелгі соль

Аумақ орта палеолит дәуірінде қоныстанған; Неандерталь дәуіріне жататын қоныстар Аусурукк пен Эксэберридегі Кэксиксилоага үңгірлерінен табылды. Жаңа тас дәуірінің соңында халық саны көбейіп, басқа халықтардың білімін сіңірді. Қарапайым тұрмыс және көшпенділік өмір салтын көрсететін прототарихи қоныстар бар. Монеталардың қалдықтары және басқа да ақша артефакттары табылды, бұл Суледе тауар айналымы болғанын көрсетеді, ол, әрине, Аквитания және Пиреней тауларының солтүстігі мен оңтүстігіндегі Новемпопулания арасындағы өткел ретінде жұмыс істеген. Римдіктер 1-ғасырда келген кезде Суледе Аквитан тайпасы – Субуратестер қоныстанды, олар Аквитан тілінде сөйледі (Баск тілінің бір түрі). Аквитаниядағы басқа халықтар сияқты, римдіктердің бұл аймаққа белгілі бір ықпалы болды, бірақ Суле тілі мен мәдениетін сақтап, Рим империясы кезінде өзінің шалқаулығына байланысты маңызды болған жоқ. Римдіктердің Суледегі ықпалының жалғыз белгісі – Тардецтегі Мадлен шіркеуінде. Суле туралы алғашқы мәліметтер 7-ғасырға жататын мәтінде кездеседі. 636 (немесе 635) жылы герцог Армберт басқарған франк әскері "Валлис Субола" деген жерде басктардың шабуылына ұшырап, жеңіліске ұшырады. Бұл аңғар "Васкон" (Васкония герцогтігі) аумағына енді, ол уақыт-уақытпен Батыс және Орталық Пиреней тауларының екі жағындағы жерлерді қамтыды. Кейіннен бұл аймақ Гаскония деп аталды.

Орта ғасырлар

Суле аймағы 11 ғасырға дейін 824 жылы құрылған Памплона Корольдігінің күшті ықпалымен алғашқы саяси құрылымды қалыптастырған болуы мүмкін. Дегенмен, 1023 жылы Гаскония герцогы Санчо VI Гиллем Фортты Суледің бірінші виконты етіп тағайындады. Оның ұрпақтары осы лауазымды шамамен екі ғасыр бойы мұра етіп алды. Суле виконттары Маулеон бекінісінде орналасқан, Аквитаниядан Иберия түбегіне қарай өтетін стратегиялық жолды бақылайтын маңызды аймаққа ие болды. Суле виконттары өздерінің аумағының тиімділігін пайдаланды. Ол кішкентай болғанымен, оңтүстіктегі Наварра Корольдігі мен солтүстіктегі Аквитания Герцогтығы арасында стратегиялық жағдайда орналасқан. 1152 жылы Аквитанияның Элеонорасы Англияның Генрих II-ге үйленді, осылайша Аквитания Герцогтығы Англия Коронасына қосылды. 1261 жылы он жылдық қақтығыстан кейін Суленің соңғы виконты Аугер III Маулеон қамалын Англияның Эдуард I-іне тапсырды, нәтижесінде Суле аймағы Англия Коронасының басқаруына өтті. Осы кезеңде Сулетин ауылдары арасындағы қазіргі тас жолдар желісі салынды.

Ағылшын билігі астындағы Суле

Англияның Соль аймағы Аквитания герцогіның тікелей билігінде болды, ол сонымен қатар Англия королі де еді. Аймақты басқару Маулеон қамалын күзетіп, салық жинаған әміршіге жүктелді. Сольдің иесінің он төрт капитаны болды, олардың тек біреуі ғана ағылшын, ал қалғандары жергілікті тұрғындар немесе Гаскониялықтар еді. Бұрынғы виконт Аугер III Наварра Корольдігімен одақтасып, Наварра королі Филипп IV пен Англия королі Эдуард I арасындағы соғыстан пайдаланып, 1295 жылы Маулеондағы бекінісін қайтарып алды, бірақ 1303 жылы Аквитания ресми түрде Англияға тиесілі деп жарияланғаннан кейін оны қайтаруға мәжбүр болды. Жүз жылдық соғыс Сольді көп жылдар бойы сыртқы әлемнен оқшаулап ұстады. Соңында, 1449 жылы Фуа графы және Беарн виконты Гастон IV басқарған әскер француз королінің атынан қаланы басып алып, Сольдегі ағылшын үстемдігіне нүкте қойды.

Француз билігі астындағы Суле

15 ғасырдың ортасында Суль Франция королін өздерінің билігінде мойындады, Баск аймағы корольдіктің ең кішкентай провинциясы және эксклавы болды, сонымен қатар Париждегі билік орталығынан ең алыс орналасқан. Ол оңтүстік және батыс жағынан Наварраның тәуелсіз Корольдігімен, ал шығыс жағынан Беарн виконттығының тәуелсіз княздығымен шектесіп жатты. 1511 жылы Франция королі Франциск I сульдіктерді өздерінің институционалдық және құқықтық құрылымын жазбаға түсіруге шақырды, олар оны сол кездегі әкімшілік жазба тілі болған беарн тілінде жасады. 1539 жылы король Франциск I-нің бұйрығымен, жаңа ресми тіл – француз тілінде олардың аймақтық заңдарына түзетулер енгізілді. Сульде елуден астам қала мен ауыл болғанымен, онда 4 мыңнан кем адам тұрды. Маулéon – жалғыз қала болды, онда 350-ден аз адам тұрды. 1512 жылдан бастап Францияға жақын орналасқандығы және географиялық ерекшелігі, Наварра Корольдігімен, Беарнмен және оңтүстіктегі жақында басып алынған Наваррамен шектесетін жағдайы Сульді оның тұрақсыз жағдайынан туындаған саяси, діни және әскери маневрлерге тартып алды, ал Франциядағы діни соғыстар провинцияға зор әсер етті.

Өзін-өзі басқарудың аяқталуы

Суле провинциясы негізінен жергілікті шаруалар мен малшылардың пайдалануы үшін аңғардың жоталары мен жазықтарындағы ортақ жерлерге тәуелді болды. Алайда, бұл жерлерді Суледегі иеліктері бар жергілікті де, шетелдік де әмірлер де қызықтыратын. 17 ғасырдың ортасына қарай, Пиреней келісімі аясында, аристократияның жерлерді басып алуы мен олардың заңдық және институционалдық тәуелсіздігін шектеуіне байланысты, қарапайым суле тұрғындары арасында ашу оттай тарады. 1661 жылы дін қызметкері Бернард Гойхенече «Маталаз» бастаған кең ауқымды көтеріліс болды, бірақ ол Гаскониядан келген әскер тарапынан қатаң түрде басылды. Дегенмен, Суле көптеген жергілікті заңдар мен институттарды сақтап қалды, оның өкілдері Наварра және Беарн Парламентіне қатысты (алты депутат, әрбір қауым үшін екі). Парижде өткен Ұлттық Конституциялық Ассамблеяда (1789 жылдың тамызы) Суле өкілдері француз провинцияларын таратуға және олардың дәстүрлі құрылысын жоятын жаңа әкімшілік жүйені құруға қарсы дауыс берді, бұл департамент жүйесіне жол ашты. Баск депутаттарының Парижде Баск департаментін құруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, олардың округтері Баск өкілдерінің наразылығына қарамастан Беарнмен біріктірілді, тіпті Суле екі кантонға бөлінді. Испаниядағы Бірінші Карлист соғысы аяқталғаннан және кеденді Эбродан Пиренейге көшіргеннен кейін (1841), Наваррамен сауда төмендеді. 19 ғасырдың соңында Маулеонда эспадриль фабрикаларының ашылуы экономикалық құлдырау мен эмиграцияның орнын толтырды, Наварра және Арагоннан келген көптеген адамдар жұмыс күшіне қабылданып, жұмысқа орналасты.

География

Суль батыс Пиренейдің солтүстік алабында орналасқан және Баск аймағының ең кіші бөлігі. Ол батысында Төменгі Наварра, оңтүстігінде Наварра, шығысында және солтүстігінде Беарнмен шектеседі. Лабурд және Төменгі Наваррамен бірге Солтүстік Баск елін құрайды, бұл Француз Баск елі немесе Pays basque деп те аталады. Оның барлық аумағы Сайсон өзенінің бойында орналасқан, бұл өзен Баск тілінде Ухайтца деп аталады және оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып, Соул мен Беарн арасындағы шекара болып табылатын Олорон өзеніне құяды. Суль үш географиялық аймақты қамтиды: солтүстіктегі Петтара немесе Төменгі Суле деп аталатын жазық дала, Арбайла деп аталатын орманды аймақ және оңтүстіктегі Басабүрүа деп аталатын таулы аймақ, оның ең биік нүктесі Пик д'Орхи тауы.

Орграфиялық

Сульдің орографиясы үш аймаққа бөлінеді: кең жазықтардан тұратын солтүстік жазықтары; орталық аймақ, ол көбінесе төбелі және оңтүстік биік таулы аймақ, ол солтүстік-батыс Пиренейге жатады, ал Пик-д’Орхидегі биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Пиренейде батыстан шығысқа қарай алғашқы шың – Пик-д’Орхи, теңіз деңгейінен жоғары және Баск еліндегі төртінші ең биік шың, одан басқа Iror Errege Maia және Euzkarre таулары да бар, олардың барлығы Наваррада орналасқан. Сондай-ақ, биік таулы аймақта Сульдегі екінші және үшінші ең биік таулар – Оцогорригаина (Otsogorrigaina) және Сардекагаина (Sardekagaina) орналасқан. Барлығы 20-дан астам шыңы теңіз деңгейінен жоғары.

Гидрографиялық

Сайсон өзені (Сулетин баск тілінде Үхайтца деп аталады) – Суле аймағының басты өзені. Ол ұзын және таулы жотадағы Ликк жерінен бастау алады. Пиреней тауларынан бастау алатын кішкентай өзендер Саисонға құйылып, одан кейін Олорон өзенімен бірігіп, Адур өзеніне ағып түседі.

Климат

Суледегі мұхиттық климат көбінесе жылы әрі ылғалды болады. Таулы аймақтар мен Пиренейде альпілік климат басым.

Демография

Суле – Солтүстік Баск елінің ең сирек қоныстанған провинциясы. Суледе 19 ғасырдан бері халық саны күрт азайды, көптеген адамдар провинциядан тыс, ірі қалалар мен аймақтарға, мысалы Лабур, Беарн және Парижге көшіп кетті. Соңғы ғасырда Суле халықтың үштен екі бөлігінен астамын жоғалтты, осының салдарынан мемлекеттік қызметтерді сақтау үшін түрлі муниципалитеттерді біріктіру қажеттігі туды.

Мәдениет

Онжылдықтар бойы эмиграция, демографиялық, әлеуметтік және мәдени құлдыраудан кейін, аймақ ғасырлар бұрынғы өмірлік күшін қайта жаңғыртуға зор ұмтылыс танытып отыр. Ежелгі дәстүрлермен байланысты әртүрлі мәдени шаралар осы сергектіліктің куәсі. Халықтық музыкалық театр дәстүрі бар, оның ішінде пастораль – ауыл тұрғындары жыл бойы қойылым мен билерді дайындап, репетиция жасайды. Дәстүр бойынша, қойылымның тақырыбы католик дініне арналған, бірақ соңғы кезде баск тарихының эпизодтары да қойылады. Суле халқының ұнататын тағы бір шарасы – маскарада. Бұл театрландырылған қойылымдар Суле ауылдарында карнавал маусымы мен көктемде өтеді. Әр жыл сайын нақты бір ауыл жаңа қойылымды ұйымдастыруға жауапкершілік алады. Ол – карнавалдық киім киген музыкалық топ, оны әртүрлі карнавалдық кейіпкерлер мен бишілермен қоршап, қонақ ауылдың басты көшесімен шерулейді; соңында олар, әдетте, базарда немесе қол добы алаңында импровизациялық қойылым көрсетеді. Соуле өзінің ән салт-дәстүрімен, әсем билерімен және жергілікті музыкалық аспаптарымен, мысалы, кирула мен ттун-ттунымен де танымал. Осы мақсатта жергілікті мәдениет белсенділері құрған музыка мектептерінің арқасында бұл аспаптар қайта жанданып, жаңа серпін алды.

Тіл

Суле аймағында ғасырлар бойы баск тілі қолданылып келді, және аймақтың өзіндік Сулетин диалектісі бар. Сонымен қатар, көршілес Беарн (Гаскон) тілі кеңінен түсініліп, соңғы ғасырларда тіпті жалпы тіл ретінде де қолданылған. Дегенмен, баск және беарн тілдерінің екеуі де француз тіліне ығысып, келесі ұрпаққа жеткізілуі күмәнді. Баск тілі бұрынғы ғасырларда Пиреней тауларының шығысына қарай кеңінен таралғаны мәлім. Баск тілінде сөйлейтін шетелдіктерді аймақ тұрғындары Каскойнак деп атайды, ал өзге баск тілінде сөйлейтін адамдарды (әсіресе француз Баск еліндегілерді) жергілікті қой тұқымының атымен – Манексак деп атайды.