Кіріспе

Вьетнамдық буддалық монах және өзін-өзі өртеуші (1897–1963)

Тхик Куанг Дюк (;, туған Лам Ван Тук; 1897 – 11 маусым 1963) – 11 маусым 1963 жылы Сайгон қаласының көгілдір көшелердің бірінде өзін-өзі өртеу арқылы қайтыс болған вьетнамдық Махаяна буддалық монахы. Куанг Дюк Оңтүстік Вьетнам үкіметінің, Рим католиктеріне берілген Нго Динь Диемнің буддистерді қуғындауына қарсы наразылық білдірді. Оның өзін-өзі өртеуінің суреттері әлемді аралап, Дием үкіметінің саясатына назар аударды. Джон Кеннеди бір сурет туралы: «Тарихтағы ешбір жаңалық суреті осы сурет сияқты әлемде соншалық эмоция тудырмаған», – деді. Малкольм Браун монахтың өлімін суретке түсіргені үшін «Жылдың үздік фотосуреті» атағын жеңіп алды. Куанг Дюктың әрекеті Диемге халықаралық қысымды күшейтті және оны буддистерді жібіткен үшін реформалар жариялауға итермеледі. Алайда, уәделенген реформалар орындалмады, бұл даудың ушығуына әкелді. Наразылықтар жалғасқанда, Диемнің інісі Нго Динь Нхуға адал ARVN арнайы күштері Оңтүстік Вьетнамдағы буддалық пагодаларға шабуыл жасап, Куанг Дюктың жүрегін алып, көптеген өлім мен зардапқа себеп болды. Бірнеше буддалық монахтар Куанг Дюктың үлгісімен өзін-өзі өртеді. Соңында, АҚШ қолдаған төңкеріс Диемді құлатты, ол 1963 жылдың 2 қарашасында өлтірілді.

Өмірбаян

Кванг Дюк өмірі туралы мәліметтер буддалық ұйымдар таратып жүрген ақпараттан алынған. Ол Вьетнамның орталық бөлігіндегі Хангхо провинциясының Ваннин ауданындағы Хой Хан ауылында Лам Ван Тук ретінде, Лам Хьюнг пен оның әйелі Нгуен Ти Нонгтың жеті баласының бірі болып дүниеге келді. Жеті жасында ол анасының ағасы және рухани ұстазы болған Хоа Тхунг Тих Хоанг Тхамның үйінде буддизмді оқыды. Тих Хоанг Тхам оны ұл ретінде тәрбиеледі, ал Лам Ван Тук өзінің есімін Нгуен Ван Хьет деп өзгертті. 15 жасында саманера (жаңадан бастаушы) антын қабылдады және 20 жасында дхарма аты Тих Куанг Дюкпен монах болып тағайындалды. Вьетнамдық «Тих» (釋) атауы «Тих Ка» немесе «Тих Зя» (釋迦) сөзінен шыққан, ол «Шакья руынан» дегенді білдіреді. Саньяға өткеннен кейін ол Нин Хоаға жақын тауға барып, үш жыл бойы буддизмді ұстанып, оңаша өмір сүруге ант берді. Кейінірек өмірінде ол өзінің таулық панасында Тьен Лок пагодасын ашу үшін оралды. Өзін-өзі оқшаулау аяқталғаннан кейін ол Вьетнамның орталық бөлігін аралап, дхарманы түсіндіре бастады. Екі жылдан кейін Нха Транг маңындағы Сак Ту Тьен Ан пагодасына барып, тәубеге келді. 1932 жылы ол өзінің туған провинциясы Хангходағы монахтардың инспекторы болып тағайындалғанға дейін Нинь Хоадағы буддалық қауымдастықтың инспекторы қызметін атқарды. Осы кезеңде ол орталық Вьетнамда 14 ғибадатхананың құрылысына жауапты болды. 1934 жылы ол оңтүстік Вьетнамға көшіп, буддалық ілімдерді таратып, провинцияларды аралап жүрді. Оңтүстік Вьетнамда болған кезінде ол Камбоджада теравада буддизмінің дәстүрін зерттеу үшін екі жыл өткізді. Камбоджадан оралғаннан кейін ол оңтүстікте тағы 17 жаңа ғибадатхананың құрылысын қадағалады. Ол салған 31 жаңа ғибадатхананың соңғысы Сайгонның шетінде, Гиадинь провинциясының Фунхуин ауданындағы Куан Тхе Ам пагодасы болды. Президент Дием католик азшылықтың мүшесі болды және католиктерге мемлекеттік қызмет пен әскери жоғарылауда, сондай-ақ жер бөлуде, бизнес келісімдер мен салық жеңілдіктерінде дикриминациялық саясат жүргізді. Бірде Дием жоғары лауазымды офицерге, офицердің буддалық отбасынан екенін ұмытып, «Католик офицерлеріңізді сезімтал орындарға қойыңыз. Оларға сенуге болады» деді. Сонымен қатар, ауылдық өзін-өзі қорғау жасақтарына атыс қаруын таратуда қару-жарақ тек католиктерге ғана берілді, егер олар католиктік дінге өтпесе, әскердегі кейбір буддистердің жоғарылаудан бас тартуына жол берілді. Кейбір католик діни қызметкерлері өздерінің жеке әскерлерін басқарды; кейбір аудандарда мәжбүрлі түрде дінге өту, тонау, бомбалау және пагодаларды бұзу орын алды, оған үкімет көз жұмды. Кейбір буддалық ауылдар көмек алу үшін немесе Дием режимімен күштеп қоныстандырудан аулақ болу үшін жаппай дінге өтті. Буддизмге француздықтар енгізген «жеке» мәртебе, бұл буддалық қоғамдық іс-шараларды өткізуге ниет білдіргендерге ресми рұқсат алуды талап етті, Дием оны жойған жоқ. Католиктер де факті бойынша барлық азаматтарды орындауға мәжбүрлеген ерікті еңбектен босатылды, ал АҚШ көмегі Дием режимімен католик көпшілік ауылдарға теңестірілмей бөлінді. Оңтүстік Вьетнамдағы барлық ірі қоғамдық іс-шараларда ақ және алтын Ватикан туы үнемі желбіретіп тұрды, ал Дием 1959 жылы өз елін Мәриямға бағыштады. Буддалық наразылық мамыр айының басында Хуэде Весакта, Будданың туған күнінде Буддалық тудың желбіретуіне тыйым салынғаннан кейін пайда болды. Бірнеше күн бұрын католиктер Диемнің ағасы - Хуэ архиепискобы Нго Дин Тху үшін өткен мерекеде Ватикан туын желбіретуге шақырылған болатын. Буддистердің үлкен тобы бұл тыйымға наразылық білдіріп, Буддистердің қасиетті күні Весак күні Буддистердің туларын желбіретіп, үкіметтік радиостанцияға шеру жасады. Үкімет әскерлері наразылық білдіргендерге оқ атып, тоғыз адамды өлтірді. Диемнің жауапкершілікті өз мойнына алудан бас тартуы - ол Вьетконгты өлім-жітім үшін кінәлады - буддалық наразылықтарды одан әрі күшейте түсіп, діни теңдікке шақырды. Дием буддалық талаптарға құлақ аспай қалғандықтан, наразылық акциялары жиілей түсті.

Іс-әрекеттің күні

1963 жылғы 10 маусымда АҚШ тілшілеріне ертеңгі таңда Сайгондағы Камбоджа елшілігі алдындағы жолда "маңызды оқиға" болатыны хабарланды. Куанг Дюк жақын жердегі пагодадан басталган шеруге қатысып келді. Шамамен 350 монах және монахтар екі қатарға бөлініп шеруге шықты, алдарында «Аустин-Уэстминстер» седаны болды, олар ағылшын және вьетнам тілдерінде жазылған баннерлерді ұстады. Олар Дием үкіметін және буддистерге қатысты саясатын сынап, діни теңдікке қатысты уәделерін орындауды талап етті. Оқиға Пхан Динь Фун бульварының (қазіргі Нгуен Динь Чиу көшесі) және Ле Ван Дуйет көшесінің (қазіргі Cách Mạng Tháng Tám көшесі) қиылысында, Президенттік сарайдан (қазіргі Бірігу сарайы) оңтүстік-батысқа қарай бірнеше блок қашықтықта болды. Куанг Дюк тағы екі монахпен бірге көліктен түсті. Бірі жолға төсеніш салды, ал екіншісі багажды ашып, 5 галлондық бензин канистрасын шығарды. Шерушілер оның айналасын қоршап, Куанг Дюк төсенішке дәстүрлі буддалық медитациялық лотос позасында отырды. Бір әріптесі бензин канистрасының ішіндегісін Куанг Дюк басына құйды. Куанг Дюк ағаштан жасалған дұға буынын айналдырып, [[Нианфо ("Амитабха Буддаға құрмет") сөздерін айтып, тұспалдақ жағып өзіне тастады. Оның киімдері мен денесі отқа жанып, жанған денесінен қара түтін көтерілді. Өзін өртеуге дейін Куанг Дюк қалдырған хатында соңғы сөздері жазылған: "Көзімді жұмып, Будданың көруіне бет бұру алдында, Президент Нго Динь Диемге ұлт халқына мейірімділікпен қарап, діни теңдікті орнатып, отанымыздың күшін мәңгілікке сақтауын өтінемін. Саңға мүшелерін, буддистерді буддизмді қорғау үшін бірігіп, құрбандықтарға дайын болуға шақырамын". Көрермендердің көпшілігі үнсіз қалды, бірақ кейбіреулері жылады, ал бірнешеуі дұға оқыды. Көптеген монахтар мен монахтар, сондай-ақ таңырқанған жаяу жүргіншілер жанған монахтың алдында тізе бүгіп, құрбан болды. Тіпті жиналған халықты бақылауға тапсырылған полицейлердің де бірі оның алдында тізе бүгіп, құрмет көрсетті.

Жерлеу және содан кейінгі оқиғалар

Өзін-өзі өртеп жібергеннен кейін АҚШ Диемге күшейтілген қысым жасап, шала келген келісім бойынша келіссөздерді қайта ашуға талап етті. Дием 11 маусымда сағат 11:30-да буддистік дағдарысты талқылау үшін шұғыл үкімет отырысын жоспарлаған, ол дағдарыстың аяқталып бара жатыр деп сенген. Куанг Дықтың өлімінен кейін Дием отырысты күштен тоқтатып, министрлерімен жеке-жеке кездесті. АҚШ-тың Оңтүстік Вьетнамдағы уақытша елшісі Уильям Трухарт Диемнің мемлекеттік хатшысы Нгуен Дин Тхуанға келісімге үлкен қажеттілік бар екенін ескертіп, жағдайдың "қатерлі жарылысқа жақын" екенін айтты және Дием буддистердің бес тармақты манифестін қабылдайды деп күтті. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Дин Раск Сайгон елшілігіне Ақ үйдің егер бұл орын алмаса, режиммен "бірлесе алмайтынын" жариялайтынын ескертті. 16 маусымда бірлескен коммюнике мен буддистерге жасалған жеңілдіктерге қол қойылды.

Жүрек пен символика

Денесі жерлеу рәсімінде қайтадан өртелді, бірақ Куанг Дуктың жүрегі зақымданбаған күйде қалды деседі, және ол жанып кетпеді. Зақымдалмаған жүрек реліквиясы. 21 тамызда Нхудың ОАРВ арнайы күштері Хэ Лой және Вьетнамдағы басқа буддалық пагодаларына шабуыл жасады. Құпия полиция Куанг Дуктың күлін тәркілеуді көздеген, бірақ екі монах ыдыспен қашып, артқы қоршаудан секіріп өтіп, көршілес АҚШ операциялық миссиясында амандасты. Нхудың адамдары Дюктың күйген жүрегін тартып алды. Өзін-өзі өртеуге таңдалған жер, Камбоджа елшілігінің алды, кездейсоқтық па, әлде символдық таңдау ма деген сұрақ тудырды. Trueheart және елшілік қызметкері Чарльз Флауерри бұл жердің принц Нородом Сианук басқаратын Камбоджа үкіметіне қолдау білдіру үшін таңдалғанын айтты. Оңтүстік Вьетнам мен Камбоджа арасындағы қарым-қатынас керілісті болды: 22 мамырдағы сөйлеген сөзінде Сианук Диемді вьетнамдықтар мен этникалық кхмер буддистерін дұрыс ұстамағаны үшін айыптады. Димге жақын «Вьетнам Таймс» газеті 9 маусымда Камбоджа монахтары буддалық дағдарыстың туындауына себепкер болды және бұл Камбоджаның бейтарап сыртқы саясатын Оңтүстік Вьетнамға тарату жоспарының бір бөлігі екенін жариялады. Флауэрри Диемнің «Буддалық ұйымдастырылған шаралардың барлығында Камбоджаның ықпалын көруге дайын және құштар» екенін атап өтті.

Дим реакциясы

Дием Куанг Дук қайтыс болған күні сағат 19:00-де радио арқылы сөйлеп, оқиға оны қатты мазалағандығын мәлімдеді. Ол "сергектілік пен патриотизмге" шақырды және буддистермен тоқтап қалған келіссөздерді жаңартуды хабарлады. Келіссөздер жақсы бағытта жүріп жатқанын айтты және діни шиеленіс кезінде өзінің үкіметіндегі персонализмнің рим-католик философиясының маңызды рөлін атап өтті. Ол экстремистер фактілерді бұрмалап көрсеткенін мәлімдеп, буддистердің "Конституцияға, яғни маған" сене алатынын жеткізді. Мадам Нху (бұрын буддист болған, кейін католик дініне өткен және Диемнің кіші інісі, бас кеңесшісі Нго Динь Нхудың әйелі), сол кезде Оңтүстік Вьетнамның бірінші ханымы саналған (Дием үйленбегендіктен), "тағы бір монахтың өзін өртеуін көруге қол шапалақтайтынын" айтты. Сол айдың соңында Дием үкіметі Куанг Дуктың өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүрлеу үшін есірткі берілгенін жоғарылады. Режим сондай-ақ Браунды Куанг Дукқа өзін өртеп жіберу үшін пара бергенін айыптады. Тарихшы Сет Джейкобс Куанг Дук "Американың Дием тәжірибесін күлге айналдырғанын" және "Браунның суреттері әлемдік қоғамдық санасына енгеннен кейін" "Диемнің беделін қайтару мүмкін емес" екенін мәлімдеді. Эллен Хаммер бұл оқиғаны "батыстықтардың түсіну мүмкіншілігінен тыс, Азияның шындығына сәйкес келетін қудалау мен қорқыныштың қараңғы бейнесі" деп сипаттады. АҚШ елшілігінің қызметкері Джон Меклин фотосуреттің "буддистер үшін баға жетпес құндылыққа ие болған, Вьетнамдағы жағдайдың символына айналған күшті әсер еткенін" атап өтті. Браун мен AP үшін бұл суреттер маркетингтік табысқа жеткізді. Сол күні камерасын ұмытып кеткен United Press International (UPI) тілшісі Рей Херндон жұмыс берушісі тарапынан жеке сынауға ұшырады. UPI болжамы бойынша, Сиднейдегі (сол кезде 1,5-2 миллион халқы бар қала) 5 мың оқырман AP ақпарат көздеріне ауысты. Диемнің ағылшын тіліндегі ресми органы "Таймс оф Вьетнам" журналистер мен буддистерге қарсы шабуылдарын күшейтті. "Xá Lợi политбюросынан жаңа қауіп" және "Монахтар кісі өлтіру жоспарлап отыр" сияқты тақырыптар жарияланды. Куанг Дук өзін өртеп жібергеннен кейін шамамен 30 жыл өткен соң, Браунның оқиғаға түсірген суретінің бірі американдық рэп-метал тобы Rage Against the Machine-нің дебюттік альбомының мұқабасы ретінде пайдаланылды.

Прецеденттер мен ықпал

Вьетнамдық монахтардың өздерін өртеп жіберу тәжірибесі жаңа емес еді. Вьетнамда ғасырлар бойы өз-өзіне өртеу оқиғалары тіркеліп келеді, көбінесе олар Гаутама Будданы құрметтеу үшін жасалған. Соңғы рет тіркелген жағдай 1950 жылы Солтүстік Вьетнамда болған. Француз отаршылдық билігі Вьетнамды тоғызыншы ғасырда басып алғаннан кейін бұл тәжірибені жоюға тырысты, бірақ толыққанды сәттілікке қол жеткізе алмады. 1920 жылдары Хуэде бір монахтың өзін өртеп жіберуіне жол бермеді, бірақ ол аштықтан қайтыс болды. 1920-1930 жылдары Сайгон газеттері монахтардың өздерін өртеп жіберуі туралы бірнеше жағдайды факт ретінде баяндады. Бұл тәжірибе 1948 жылы Қытайдың Харбин қаласында да орын алды, онда бір монах лотос позасында арақ шаңы мен соя майының үстіне отырып, Мао Цзэдунның дінге қарсы коммунистерінің буддизмге қатысты әрекеттеріне наразылық білдіріп, өзін өртеп жіберді. Оның жүрегі, Куанг Дуктей, зақымдалмаған күйде қалды. Куанг Дуктан кейін 1963 жылдың қазан айының соңына дейін тағы бес буддалық монах өзін өртеп жіберді, Вьетнамдағы буддалық наразылықтар күшейген кезде. 1 қарашада ARVN Диемді төңкеріс арқылы құлатты. Дием мен Нху келесі күні өлтірілді. Монахтар Куанг Дук үлгісімен басқа себептермен де еліктеді. Саигондағы американдықтар өз-өздерін өртеуді түсініксіз деп санады және «бонджи оттары» мен «қызыл крест бонджилері» туралы әзілдер айтты. Тих Куанг Дук әрекеттері Вьетнам соғысына қарсы наразылық ретінде АҚШ-та қайталанды. 1965 жылдың 16 наурызында 82 жастағы бейбітшілік жақтасы Элис Герц Детройттың солтүстік-батысындағы Федералды дүкен алдында өзін өртеп жіберді. Кейін сол жылы, 31 жастағы квакерлық пацифист Норман Моррисон 1965 жылдың 2 қарашасында Пентагонның қорғаныс министрі Роберт Макнамараның үшінші қабаттағы терезесінің астына керосин құйып, өзін өртеп жіберді. Бір аптадан кейін Роджер Аллен ЛаПорте Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымы алдында солай істеді.