Кіріспе

Бала құқықтары қозғалысы – дүние жүзіндегі балалардың құқықтарын мойындауға, кеңейтуге және/немесе шектеуге бағытталған тарихи және қазіргі заманғы қозғалыс. Бұл акт баланың психикалық және физикалық денсаулығының дамуына қатысты бірнеше конституциялық заңдарды қабылдады. (Жастар құқықтарымен шатастырмау керек). Ол өткен ғасырдың басында басталып, үкіметтік ұйымдар, жақтаушылық топтар, ғалымдар, заңгерлер, заң шығарушылар және судьялар балалардың өмірін жақсарту және қорғау үшін заңдар мен саясат жүйесін құруға күш салды. Баланың тарихи анықтамасы әртүрлі болғанымен, Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары конвенциясында «Бала – он сегіз жасқа толмаған кез келген адам, егер балаға қатысты қолданылатын заң бойынша одан ертерек толыққан жасқа жеткен болса, басқаша» деп белгіленген. Халықаралық құқықта «өспірімдер», «жасөспірімдер» немесе «жастар» сияқты жастарды сипаттау үшін басқа терминдердің анықтамасы жоқ. Балалардың ерекше құқықтарына ие болу тұжырымы салыстырмалы түрде жаңа. Дәстүрлі көзқарас бойынша балалар отбасының бір бөлігі ретінде қарастырылып, олардың ата-аналары мен/немесе заңды қамқоршыларына «тиесілі» болған, олар толыққан билікке ие болған. Бұл көзқарас Ағарту дәуірінде өзгерді, дәстүрлерге күшті қарсылық көрсетілді және жеке тәуелсіздік пен табиғи құқықтардың маңыздылығы айқындала бастады. 1741 жылы Лондондағы Тастау балалар үйі «қарсы қалған және тастап кетілген кішкентай балаларды тәрбиелеу және күтімін қамтамасыз ету» мақсатымен құрылды. Ағылшын саяси радикалы Томас Спенс 1796 жылы жарық көрген «Нәрестелердің құқықтары» еңбегінде балалардың табиғи құқықтарын қорғаудың алғашқы қазіргі заманғы тұжырымын жазды.

Әлеуметтік реформа

Өнеркәсіптік революция басталғанда, алты жастағы балалар зауыттар мен көмір шахталарында, көбінесе адамгершіліксіз жағдайларда, ұзақ сағаттар бойы аз жалақымен жұмыс істей бастады. 19 ғасырдың басында осы құбылысқа қарсылық күшейе бастады. Қалалық кедей балалардың қайғылы жағдайы либералды орта тап өкілдеріне, әсіресе Чарльз Диккенс атты жазушының "Оливер Твист" романы арқылы әйгілі болды. Лорд Шафтсбери сияқты әлеуметтік реформаторлар осы әдетке қарсы белсенді науқан жүргізе бастады. 19 ғасырда қабылданған бірқатар Зауыт заңдары арқылы заңнаманы жақсартуға қол жеткізілді, онда балалардың жұмыс уақыты шектелді және оларға түнде жұмыс істеуге рұқсат етілмеді. Тоғыз жасқа дейінгі балалар жұмыс істеуге құқықсыз болды, ал 9-16 жас аралығындағы балалардың жұмыс уақыты күніне 16 сағатпен шектелді. Фабрикалар сондай-ақ алғашқы төрт жыл бойы шәкірттерге оқу, жазу және арифметиканы үйретуді міндетті етілді. Әлеуметтік реформаторлардың бірі – Мэри Карпентер, ол жетім қалған және қылмысқа ұшыраған балалардың мүддесін қорғады. 1851 жылы ол үш түрлі мектеп ашуды ұсынды: жалпы білім беруге арналған тегін күндізгі мектептер, мұқтаж балаларға арналған өндірістік мектептер және жас қылмыскерлерге арналған түзету мектептері. Ол білім беру туралы заң жобаларын дайындаушылармен кеңесті және Парламент комитеттерінің алдында куәлік беруге шақырылды. 1852 жылы ол Бристольде түзету мектебін құрды. АҚШ-та балалар құқықтары қозғалысы «жетімдер пойзымен» басталды. Үлкен қалаларда баланың ата-анасы қайтыс болған немесе өте кедей болған жағдайда, бала өзін және отбасын асырау үшін жұмыс істеуге мәжбүр болатын. Ұлдар көбінесе зауыттарда немесе көмір шахталарында жұмыс істесе, қыздар жезөкшелікпен немесе салон қыздары болып жұмыс істеді, немесе терлеу шеберханаларында еңбек етті. Бұл жұмыстардың барлығы азып-тозуға жеткілікті жалақымен төленді. 1852 жылы Массачусетс штаты балаларды мектепке қатысуға міндеттеді. 1853 жылы Чарльз Брейс көшедегі балаларға көмектесу үшін Балаларға көмек қоғамын құрды. Келесі жылы балалар батысқа бағытталған пойызға отырғызылды, онда оларды асырап алды және көбінесе жұмысқа орналастырды. 1929 жылы жетімдер пойзы толығымен тоқтатылды, бірақ оның принциптері сақталды. Балалар еңбегін жоюға арналған Ұлттық балалар еңбегі комитеті 1890 жылдары құрылды. Ол бір заңды қабылдауға қол жеткізді, бірақ екі жылдан кейін Жоғарғы сот оны баланың еңбек шарты жасау құқығын бұзғаны үшін күштен шығарды. 1924 жылы Конгресс балалар еңбегін реттейтін конституциялық түзетуді қабылдауға тырысты, бірақ бұл бастама сәтсіз аяқталды және заң жобасы кейіннен тоқтатылды. Балалар еңбегіне қарсы күрес бүкіл елде Ұлы депрессия кезінде ғана тоқтады, себебі ересектер жұмысқа соншалықты мұқтаж болды, олар балалардың жалақысымен жұмыс істеуге дайын болды. 1938 жылы президент Франклин Д. Рузвельт Әділ еңбек стандарттары туралы заңға қол қойды, ол басқа нәрселермен қатар балалар еңбегінің көптеген түрлерін шектеді. Польшалық педагог Януш Корчак балалардың құқықтары туралы «Баланы қалай сүю керек» (Варшава, 1919) атты кітабында жазды, ал кейінгі кітабы «Баланың құрметке құқығы» (Варшава, 1929) деп аталды. 1917 жылы Ресей революциясынан кейін «Пролеткульт» ұйымының Мәскеу бөлімшесі «Балалар құқықтары туралы декларацияны» жариялады.

Елдер бойынша балалардың құқықтары

Көптеген елдер балалар құқықтары жөніндегі комиссар немесе омбудсмен институтын құрды, алғашқысы 1981 жылы Норвегия болды. Басқа елдердің ішінде Үндістан, Финляндия, Швеция және Украина бар, Украина 2005 жылы әлемде алғаш рет осы лауазымға баланы тағайындаған ел болды.

Аргентина

2005 жылы БҰҰ-ның балалар құқықтары туралы конвенциясын іске асыру мақсатында балалар мен жасөспірімдерді кешенді түрде қорғау туралы ұлттық заң қабылданды. Бұл заң балаларды қорғау шараларын қана емес, сонымен қатар жасөспірімдер әділет жүйесінің құрылуына негіз салды. Бұл жүйе балаларды қоғамға қайта бейімдеуге, сондай-ақ балаларды зорлық-зомбылықтан және қанаудан қорғауға бағытталған шараларды енгізуге мүмкіндік берді.

Австралия

Австралия балалар құқықтарына қатысты барлық маңызды халықаралық шарттарға қатысушы мемлекет. Балалардың құқықтары мен қорғалуы федералдық, штаттық және аумақтық заңдармен қамтамасыз етіледі.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та балалар құқықтарының ұзақ тарихы бар.[20] АҚШ-тағы балалар құқықтарын қорғайтын көптеген адамдар бүгінде халықаралық әріптестерінен гөрі тар ауқымды мақсаттарды қолдайды. АҚШ мәліметінше, осы Конвенция мақсаты үшін бала – он сегіз жасқа толмаған кез келген адам, егер балаға қатысты қолданылатын заң бойынша одан ертерек кәмелетке жеткен жағдайда басқа. Топтар көбінесе балаларды зорлық-зомбылыққа салу және қанағаттандырмау, балалардың қаза болуы, күтімге алу, күтімнен шыққан жастардың еректеуі, күтімге алуға орналастырудың алдын алу және асырап алу мәселелеріне назар аударады. [21] АҚШ-та жастар құқықтарын қолдайтын ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан қозғалыс бұрынғыдан елеулі табыстарға жетті. Балалар құқықтары туралы конвенцияға жүгініңіз.

Ұлыбритания

Балалар құқықтары қозғалысы балалардың ересектер, мемлекеттер және үкіметтер сақтауға міндетті құқықтары бар екенін мәлімдейді. Ұлыбритания БҰҰ-ның балалар құқықтары конвенциясы заңды түрде міндетті емес, тек "талаптар жиынтығы" ғана екенін сақтайды. Алайда, 2003 жылғы ЕҚҚК шешімінде былай делінген: "Балалардың адам құқықтары және барлық үкіметтердің осы құқықтарды барлық балалар үшін іске асыруға ұмтылуға тиіс стандарттар Балалар құқықтары конвенциясында белгіленген". (ЕҚҚК-ның Үлкен алқасының Sahin v Germany ісі бойынша 2003 жылғы 8 шілдедегі шешімінен үзінді). Ратификацияланғанына 18 жыл өткен соң, орталықтандырылған басқарулардағы төрт балалар комиссары конвенцияны ұлттық заңнамаға енгізуге бірігіп шақыруда, бұл балалар құқықтарын заңды түрде қорғауға мүмкіндік береді.

Бала құқықтары туралы конвенция

Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары туралы конвенциясында әрқайсысы бір құқықты бейіндейтін 54 бап бар. Олар төрт негізгі топқа бөлінеді: тіршілік ету, қорғау, даму және қатысу. Конвенция балалар құқықтары қозғалысы үшін стандарттық база құрады. Оны барлық елдерден басқа екі ел – АҚШ және Оңтүстік Судан ратификацияламады. Буш басшылығымен АҚШ әкімшілігі конвенцияны ратификациялауға қарсы болды, себебі "ата-аналардың басты рөлі, егемендік және штаттық және жергілікті заңдарға қатысты АҚШ саясатына қатысты маңызды саяси және құқықтық алаңдаушылықтар бар" екенін мәлімдеді. Конвенция қарулы жанжалдарға балаларды тарту туралы Қосымша хаттамамен (балаларды әскери мақсатта пайдалануға қарсы) және балаларды сату, балалардың жыныстық эксплуатациясы және балалар порнографиясы туралы Қосымша хаттамамен (балаларды сатуға, балалардың жыныстық эксплуатациясына және балалар порнографиясына қарсы) толықтырылған.

Ата-ана құқықтары

2020 жылғы 7 қазанда Германия (Еуропалық Одақ атынан) және Уругвай (GRULAC атынан) ұсынған «Бала құқықтары: салауатты орта арқылы баланың құқықтарын іске асыру» тақырыбындағы БҰҰ қарары жобасы A/HRC/45/L.48/Rev.1 қабылданды. Ресей Федерациясының ата-аналық құқықтарды қосуға бағытталған L.57 және L.64 түзетулері қабылданбады. Ресей Федерациясы, К. Сукачева (L.57 және L.64 енгізушісі) Ата-аналардың құқықтары туралы конвенцияның тіліне енгізуді тапсырған Ресей, ата-аналарға қарсы дауыс берген үкіметтер «балалардың құқықтарын қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық міндеттемелерінен әдейі бас тартады» деп мәлімдеді. Қабылдау кезінде Уругвай Ресей Федерациясы ұсынған ата-аналық құқықтарды қосу «қарарға теңгерімсіздік әкеледі және сонымен қатар қарардың мағынасына қайшы келеді» деді. Ата-аналар балалардың құқықтарын «теңгерімсіздікке түсіреді» деген пікір, халықаралық қауымдастықтың ең көп ратификацияланған құжаты – Балалардың құқықтары жөніндегі конвенцияға (БҚК) тікелей қайшы келеді, ол ата-аналар мен олардың құқықтарын бірнеше рет еске салады. Қызықтысы, ресейлік қосымша конвенциядан сөздерін толық көшірген.

Биліктегі балалар

Қазіргі уақытта кем дегенде отыз елде ересектер емес парламенттік құрылымның қандай да бір түрі бар, ол ұлттық деңгейде, қалаларда, ауылдарда немесе мектептерде кездеседі. Көптеген балалар парламенттері, әсіресе бай елдерде, ересектердің саяси жүйелерінде билікті жүзеге асыруға қарағанда, балаларды саясатқа баулуға көбірек бағытталған. Алайда, кейбір балалар парламенттері саяси биліктің белгілі бір деңгейін жүзеге асырады. 1990 жылдары Үндістанның Раджастан штатындағы ауылдық мектептерде құрылған алғашқы балалар парламенттерінің бірі, алтыдан он төрт жасқа дейінгі балаларды өздерінің қауымдастықтары үшін нақты өзгерістер жасауға қабілетті балалар өкілдері сайлауға қатысты. Мысалы, Бразилиядағы Барра-Манса қаласындағы кейбір балалар парламенттері балаларға қатысты мәселелер бойынша кең өкілеттіктерге ие және мемлекеттік бюджеттің бір бөлігін басқарады. Балалардың көптеп басқаратын жеке мекемелер де бар, мысалы, демократиялық мектептер (соның ішінде Садбери мектептері).