Кіріспе

Генри Уоткин (6 наурыз 1824 – 21 қараша 1910) – ағылшын баспагері және 19 ғасырдың ортасы мен соңында Огайо штатының Цинциннати қаласындағы кооперативтік социалист. Лондонда жас баспагер болып жұмыс істеген кезде Уоткин Роберт Оуэннің, Чарльз Фурье мен Конт де Сент-Симонның утопиялық социалистік еңбектеріне қызығушылық танытқан. Уоткиннің Азамат соғысынан бұрын Англияда немесе Америкада қандай да бір кооперативтік немесе коммуналдық қозғалыстарға қатысқан деңгейі әлі толық белгісіз, бірақ дәлелдер оның кәсіби өмірінде прогрессивті және радикалды Цинциннати қауымдастығының белсенді мүшесі болғанын көрсетеді. 1870 жылы ол «Хэммильтон округінің №1 кооперативтік жер және құрылыс қауымдастығын» құруға көмектесті. 1871 жылы тұрғын үй кооперативі Цинциннати қаласының шекарасынан бірнеше шақырым қашықтықтағы Бонд Хилл атты теміржол маңындағы жаңа ауданды салу және дамыту үшін ұйымдастырылды. Бонд Хиллді құруға қатысқаннан басқа, Уоткин 19 ғасырдың жапонияны сүйетін жазушысы Лафкадио Херннің досы және әкесіндей ақылшысы ретінде танымал.

Ерте өмір және білім

Генри Уоткин Англияның орталық бөлігіндегі Нортгемптон қаласына жақын Питсфорд, Нортгемптонширде баптист ата-анасы Уильям Уоткин мен Мэри Хобсон Уоткиннің отбасында дүниеге келді. Уоткин отбасы көп балалы болды, ал Генри алты жасқа келгенде әкесі қайтыс болғаннан кейін, оның төртеу үлкен және екеу кіші бауырларын анасы Уоткин отбасының жалға берілген мүліктерінен түскен табыспен өсірді. Бала кезінде ол да, оның әпкесі Хефзиба да көзге зиян келтіретін жарақат алды, бұл жағдай оның өмірінде маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Уоткин Бристольде баптист миссионерлік қоғамының негізін қалаушы Эндрю Фуллердің ұлы, аболиционист Джон Гарднер Фуллердің баспаханасында баспагерлік шеберлікке үйренді. Отбасы хаттарында 1845 жылы Лондонда тағы бір ағасы, пастор Эндрю Гунтон Фуллермен бірге болғаннан кейін Америкаға сапар шеккені көрсетілген. 1847 жылы Уоткин Цинциннатиге жетті, онда ол сол кездегі жер реформасы қозғалысының белгілі органы болған "Daily Gazette" газетінде жұмыс істеді. Бірнеше жылдан кейін Уоткин газеттің бригадирі болды, бірақ 1853 жылы жеке кітап дүкені мен баспаханасын ашу үшін жұмысты қысқартты. Сол жылдың 26 мамырында Генри Уоткин Лора Энн Фрайға (1831-1914) үйленді. (Лора 1851 жылы әкесі Генри Фраймен бірге Америкаға көшіп келді). Генри Фрай Англияда коммунизмді ынтамен қолдаған, діншіл адам еді. Фрайлар отбасы Америкадағы радикализм туралы ашық айтпаса да, олардың Цинциннатидегі Шведенборг қауымдастығымен тығыз байланысы және бай прогрессивтер мен суретшілермен достығы Фрайлар мен Генри Уоткиннің радикалды Цинциннати ортасында болғанын көрсетеді. 1860 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша, Лора мен Генри Гамильтон округіне қарасты Огайо штатындағы Миллкрик қалашығында Бонд Хилл ауданында тұрған, ал он жылдан кейін Уоткиннің кооперативі олардың жаңа қауымдастығын сол жерге орналастырды. 1857 жылы Генри мен Лаураның Эффи Мод Уоткин (1857-1944) атты қызы дүниеге келді. Лафкадио Хернның өмірбаянындағы Генри Уоткиннің сипаттамаларында ол "көбінесе өзіндік білімімен, еркін ойлайтын радикал, әсіресе утопиялық коммунализмге қызығушылық танытқан" деп сипатталған (Джонатан Котт, 1991, 34). Оның өлімінен кейін бір өмірбаяншы былай деп жазды: Генри Уоткин көзқарасы жан-жақты және көп оқыған адам болған; өзіндік білімімен қаруланған, бірақ епті және адамдарды жақсы түсіне білетін. Ол сөйлескен жігіттен отыз жасқа үлкен еді, бірақ ол өзінің өмірлік идеалдары Цинциннатидегі арт жақтағы баспаханада жұмыс істеуден гөрі басқаша болғанын есіне алды. Бір кезде ол француз философия мектебінде, фурьеизм мен сен-симонизмде терең бойлады; содан кейін Гегель мен Кантты оқып, бос уақытында Эдгар Аллан По мен Гофманның қорқынышты әңгімелерімен көңіл көтеріп жүрді. (Нина Кеннард, 1912, 66).

Жарияланымдар

Уоткиннің баспаханасындағы басылымдар тізімі оның саяси және әлеуметтік көзқарастарын көрсетеді. Ол алғаш рет 1854 жылы Г.Таттлдың спиритуалистік еңбегін – «Жаһандық үкіметтің жоспары: алтыншы шеңбер қоғамының ғалам жоспарының жалпы түсіндірмесі» деген кітабын басып шығарды. Оған Бенджамин Франклин рухынан шыққан деген дәріс қосылды, онда рухани байланыс философиясы және рухтардың пікір келіспеу себептері жайлы айтылған. Уоткин афроамерикандық рухани әндер мен гимндердің көптеген нұсқаларын, сондай-ақ Африкалық Методист Епископалдық шіркеуінің уағыздарын, басқа спиритуалистік жазбаларды және Цинциннатидегі саудагерлер мен коммерциялық кәсіпорындар үшін түрлі баспа өнімдерін жариялады. Уоткиннің спиритуалистер мен афроамерикандық қауым үшін жасаған басылымдары оның замандастары – фурьешілердің мүдделерімен үндесті, және Уоткиннің Чарльз Фурьеді оқып қана қоймай, оның идеяларын қолдағанын көрсетеді. Америкадағы фурьешілердің қауымдастықтары 1840 жылдардың соңында әлсіреп, ал көптеген фурьешілер 1850 жылдары қарқынмен дамыған спиритуалистік және құлдыққа қарсы қозғалыстарға тартылды. Бұл әсіресе Цинциннатиде байқалады, онда Клермонт фалангасының қалдықтары қаланың спиритуалистік қоғамы – «Рухани бауырластық» құруға көмектесті.

Лафкадио Хирнмен достық

Генри Уоткиннің жақын достарының бірі – жапондық мәдениетке құмар жазушы Лафкадио Хирн болды, ол 19 ғасырдың соңында жапон мәдениеті мен сезімталдығын сипаттауымен танымал атанды. 1869 жылы жас Хирн Цинциннатиге мүлде ақшасыз келді, көбінесе кездейсоқ жұмыстар істеп, шөп салада ұйықтап, аштық азабын опиуммен басаңдататын. Кейін сол жылы, шаршап құлағаннан кейін, оны Уоткиннің дүкеніне алып келді, онда ол соңғы рет көмек алды. Уоткиннің немересі Хепси Уоткин Черчилльдің естеліктерінде, Уоткиннің осы жігітке деген қайырымдылығының бір бөлігі Хирннің зардап шеккен көзімен байланысты болуы мүмкін екенін айтады, бұл кемшілік Уоткиннің өзінде де болған. Уоткин Хирнге баспаханасының артқы бөлмесінде пана беріп, тамақтандырып, оның досы, кеңесшісі және әкесінің орнына қойды. Хирннің бұрын байқалмаған қабілеттеріне сенімді Уоткин мырза балаға капитан Барнимен жұмыс табуға көмектесті, ол коммерциялық газетті редакциялап, шығарды, Хирн оған жарнама жинады және газетке мақалалар жаза бастады (Броннер 1908, 25). Баспаханада және Цинциннатидегі ұзақ серуендерде Уоткин мен Хирн Роберт Оуэннің, Сент-Симон графының және Шарль Фурьедің утопияларын, Эдгар Аллан Поның қиялдары мен Хирннің «The Cincinnati Enquirer» және «Cincinnati Commercial Tribune» газеттерінде жарияланған барлық қайғылы және сенсациялық оқиғаларды талқылады. Олардың спиритизмге деген ортақ қызығушылығы оларды Ковингтондағы сеанстарға қатысуға итерді. Уоткиннің қолдауы мен достығының арқасында Хирн жемісті еңбек еткен және танымал журналист және жазушыға айналды.

Кооперативтермен жұмыс

Азамат соғысынан кейін деректер Уоткиннің Цинциннатидегі социалистік ортада белсенді болғанын көрсетеді. 1868 жылы ол Цинциннати қаласының орталығындағы «Өзара пайда азық-түлік дүкені» кооперативтік азық-түлік дүкенінің алғашқы акционерлерінің бірі болды. Дүкен Цинциннати прогрессивтерінің желісінің орталығы болды, оған басқа белгілі социалистік отбасылардың мүшелері – Хэллерлер мен Маклин, сондай-ақ алдыңғы қатарлы баспагерлер Кэлеб Кларк және Чарльз Адамс, Цинциннатидегі социалистік қозғалыстарда белсенді қатысушылар кірді. Уоткиннің әлеуметтік байланыстарына «Жас ерлер сауда кітапханасының» мүшелері мен басшылары да кірді. Осы байланыстар Уоткинге Цинциннатиден тыс жерде жаңа, қолжетімді тұрғын үйлер салуға ниетті әлеуметтік қайырымдастармен байланыс орнатуға көмектесті, ал 1869 жылы Цинциннати Лондоннан да тығыз орналасқан болатын. 1870 жылы Уоткин «Огайо штатының Гамильтон округінің №1 кооперативтік жер және құрылыс қауымдастығын» құруға көмектесті және 1871 жылы ол тұратын жерге жақын маңдағы ауылдық жерде жаңа қалашық салуға кірісті. Теміржол брокері, бай темір саудагерлерінің ұрпағы және «Жас ерлер сауда кітапханасының» президенті (1873–74) Уильям С. Мунсон кооперативке алғашқы инвесторлардың бірі болды және кооперативтің қазынашысы болды. Бонд Хилл құрылыс қауымдастығының кооперативтік элементтері Уоткиннің кооперативизмге өмір бойына қызығушылығынан туындағаны мүмкін. 1870-ші жылдардағы Ұзақ депрессияның салдарынан Уоткин ауыр қаржылық қиындықтарға тап болған болуы мүмкін. 1880 жылы оның әйелі мен қызы Канзас-Ситиде, Миссури штатында, Цинциннатиден тыс жерде тұрғаны санаққа тіркелді (Лоура Энн мен Эффи онда үй оқытумен немесе ағаштан ою жасаумен айналысқан болуы мүмкін). Депрессиядан басқа да, Уоткиннің жобасына әсер еткен басқа да қиындықтар болған сияқты. 1880-жылдардың басында кооперативте жарылыс болды, содан кейін Уоткиннің басшылықтағы қызметі азайды. Бонд Хилл азаматтық қауымдастығының деректері Уоткиннің 1893 жылдың 29 қыркүйегінде ұйым үшін мүшелік билеттерін басып шығарғанын көрсетеді, бірақ ол кезде Уоткин мен оның отбасы оның қайын атасы Генри Фрайдың «Күнбағыс коттеджінің» жанындағы Плезант Риджге көшіп кеткен еді.

Кейінгі жылдар

1895 жылы хаттарға сәйкес, 71 жастағы Уоткинге оқыс жағдай орын алды. Ол көмекші баспагері Франк Х. Веһрдің көмегімен жұмысын жалғастырды. 1902 жылы Уоткин – сол кезде Цинциннатидегі ең ескі баспагер – баспа ісінен зейнеткерлікке шығып, дүкенін Веһрге сатты. Жұмыс істеуді жалғастыра отырып, алдымен түрлі жаңалықтар сатты, кейін кеңсе ғимаратында белгісіз жұмыс істеді. Генри (әйелі мен қызымен бірге) Цинциннатидің Уолнат Хиллс ауданындағы қарттар мен жесірлер үйіне көшіп барды – ол уақыттағы қарттар үйі. Некролог бойынша, Уоткин 1910 жылғы 21 қарашада, дүйсенбі күні таңғы сағат 4-те, 86 жасында шектен шығудан қайтыс болды. 1914 жылы Лора да қайтыс болды. Олардың денелері өртеліп, күлі шашылды. Анасы қайтыс болғаннан кейін Эффи Уоткин бірнеше жыл үйден тыс тұрды, бірақ тұрмысқа шықпады. Ол 1944 жылы қайтыс болғанға дейін өмірінің қалған бөлігін сол үйде өткізді. Генри Уоткиннің басқа туыстары: Джон (1817-1904), Уильям (1819 ?), Джеймс (1822 ?), Мэри (1820 ?), Хефзиба (1827 ?) және Сара Энн Уоткин (1829 ?) оның ұрпақтары сақталған.