Ақшасыз жалақы төлеу жүйесі

Кіріспе

Төлем түрі – ақшалай емес жалақылар.

Жүк көлігімен төленетін жалақы – бұл дәстүрлі ақшамен емес, тауар түрінде (яғни тауарлар, соның ішінде заттар мен/немесе қызметтер); саудагерлермен несие; немесе ақшаның орнына қолданылатын құралдар, мысалы, билеттер, талон, купон немесе таңбалар арқылы төленетін жалақы. Жүк көлігімен төленетін жалақы – жүк көлігі жүйесінің белгісі. "Жүк көлігі" (truck) дегені – бұл ағылшын тілінде "айырбас" немесе "тауармен алмасу" мағынасын беретін көне сөз.

Жүк машинасының жүйесі

Жүк жүйесі жұмысшыларды алдау және/немесе пайдалану мақсатымен жүк көлігі жалақысын қолданатын мынадай екі практиканың бірін немесе екеуін қамтиды. Біріншіден, жүк көлігі үшін төленген жалақының нарықтық құны сол жұмыс үшін әдетте төленетін ақша сомасынан анық төмен болады. Екіншіден, жүк жүйелері қызметкерлердің табыстарын қалай жұмсауды таңдау мүмкіндігін шектейді. Мысалы, несие немесе компаниялық талон тек монополиялық компанияға тиесілі дүкенде тауар сатып алу үшін қолданылуы мүмкін, онда бағалар жасанды түрде жоғары қойылады. Компания дүкені қажетті тауарлар үшін талонды қабылдауға дайын және қабілетті болғанша, бағаны төмендету үшін мағыналы бәсекелестік болмайды. Осылайша, жүк жүйесі қызметкерлердің қажетті тауарлар бойынша бөлшек сауда монополиясына бағынуын талап ететін жабық экономикалық жүйеге сүйенеді. Жүк жүйелері көптеген елдерде еңбек заңнамасы мен еңбек стандарттары бойынша тыйым салынған; сондай-ақ, британдық жүк заңдары сияқты заңдармен реттелген.

Ұлыбритания

Көлік жүйесі әлемнің көптеген елдерінде бұрыннан болғанмен, 18-шы және 19-шы ғасырдың басында Ұлыбританияда кеңінен таралды. Көлік жүйесін шектеуге бағытталған ұзаққа созылған заңдарға (Көлік заңдары) қарамастан, ол 20-шы ғасырға дейін де кең таралған күйде қалды. 1827 жылы Манчестердегі мақта фабрикасының иесіне қарсы қозғалған сот ісінде бір жұмысшы тоғыз айдың ішінде жалақысы тек екі шиллинг болғанын, ал қалғанын "кассир болған фабрикашының қызынан тауар түрінде алуға мәжбүр болғанын" куәландырды. Ұлыбританияда көлік жүйесі кейде "томи жүйесі" деп аталды. 1901 жылғы "Брюэр сөздігінде" "томи дүкені" былай сипатталған: "Жұмысшыларға жалақы төленеді, олар ақшаның бір бөлігін дүкеннің қажеттігі үшін жұмсауы күтіледі. "Томи" – нан немесе бір теңгелік бөлке, немесе жұмысшының қалташасында алып жүретін тамақ; сондай-ақ ақша орнына берілетін тауарларды білдіреді." Ауылдық саяхаттарының "Мидленд айналымы" еңбегінде ауыл шаруашылығы және саяси реформатор Уильям Коббет Вулверхэмптон және Шрусбериде "көлік немесе томи жүйесінің" қолданылып жатқанын хабарлады. Ол "томидің" логикасын былай түсіндірді: "Томи жүйесін жүзеге асырудың мәні мынадай: мысалы, бір шебер жүз адамды жұмысқа алды делік. Солардың әрқайсысы аптасына бір фунт табады делік. Темір жұмыстарында олай болмайды, бірақ мәнін түсіндіру үшін бір соманы пайдалану жеткілікті. Бұл адамдар әр апта сайын жүз фунт стерлингтің бәрін тамаққа, сусынға, киімге, төсек-орынға, отынға және үй жалдауға жұмсайды. Енді, егер шебердің саудасынан түсетін пайдасы азайып, сонымен қатар апта сайын жүз фунт төлеуге ақша жетпей, осы жүз фунттың бірден түрлі дүкендерге – қасаптарға, нан пісірушілерге, мата сатушыларға, шляпа жасаушыларға, аяқ киім жасаушыларға және тағы басқаларға беріліп жатса, және осы дүкендердің барлығының орташа есеппен отыз процент немесе одан да көп пайда табуы белгілі болса, онда шебер осы отыз процентті өзіне қалдыруға шешім қабылдайды; бұл аптасына 30 фунт, яғни жылына 1560 фунт стерлинг табыс әкеледі. Сондықтан ол томи дүкенін ашады: жұмысшыға қажетті барлық тауарлар бар, тек арақ пен үй жалдаудан басқа. Коббет томи жүйесінде ешқандай кемшілік көре алмайды, бірақ "Бұл жағдайдағы мәселе – өндірістік томи жұмысында шебер дүкен иелерінен артық баға талап етеді ме?" дейді, бірақ нарық кепілдік берілгенін ескере отырып, Коббет ешбір шебердің жүйеден әдепсіз пайдалануына себеп жоқ деп санайды. Алайда, ауылдық аймақтарда ол дүкеншілердің монополиясын атап өтеді: "Базарлар мен жәрмеңкелерді жоюдың қатыгез салдары мен ауылдық дүкеншілердің пайдасына пайда болған зорлық-зомбылыққа жиі куә болдым. Ойлап қараңыз, Англияның барлық жұмысшылары осы дүкеншілердің қарызында, олардың жалақысының бес немесе алты апталық сомасына кепілдік берілген, және олар қалаған бағаны талап етеді."

While truck systems had long existed in many parts of the world, it was widespread during the 18th and early 19th centuries in Britain. Despite a long history of legislation intended to curb truck systems (Truck Acts), they remained common into the 20th century. In a prosecution brought against a Manchester cotton manufacturer in 1827 one worker gave evidence that he had received wages of only two shillings in nine months; the rest "he was obliged to take [in goods] from the manufacturer's daughter, who was also the cashier". In Britain the truck system was sometimes referred to as the tommy system. The 1901 edition of Brewer's Dictionary of Phrase and Fable notes the tommy shop as:
Where wages are paid to workmen who are expected to lay out a part of the money for the good of the shop. Tommy means bread or a penny roll, or the food taken by a workman in his handkerchief; it also means goods in lieu of money. In the "Midland Tour" of his Rural Rides, the agriculturist and political reformer William Cobbett reports the use of "the truck or tommy system" in Wolverhampton and Shrewsbury. He describes the logic of the tommy as:
The manner of carrying on the tommy system is this: suppose there to be a master who employs a hundred men. That hundred men, let us suppose, to earn a pound a week each. This is not the case in the iron works; but no matter, we can illustrate our meaning by one sum as well as by another. These men lay out weekly the whole of the hundred pounds in victuals, drink, clothing, bedding, fuel, and house rent. Now, the master finding the profits of his trade fall off very much, and being at the same time in want of money to pay the hundred pounds weekly, and perceiving that these hundred pounds are carried away at once, and given to shopkeepers of various descriptions; to butchers, bakers, drapers, hatters, shoemakers, and the rest; and knowing that, on an average, these shopkeepers must all have a profit of thirty per cent., or more, he determines to keep this thirty per cent. to himself; and this is thirty pounds a week gained as a shop keeper, which amounts to 1,560l. a year. He, therefore, sets up a tommy shop: a long place containing every commodity that the workman can want, liquor and house room excepted. Although Cobbett sees nothing wrong in itself in the tommy system, he notes that "The only question is in this case of the manufacturing tommy work, whether the master charges a higher price than the shop keepers would charge," but given the guaranteed market, Cobbett sees no reason why any master should ever abuse the system. However, in rural regions he notes the virtual monopoly of the shopkeeper:
I have often had to observe on the cruel effects of the suppression of markets and fairs, and on the consequent power of extortion possessed by the country shop keepers. And what a thing it is to reflect on, that these shopkeepers have the whole of the labouring men of England constantly in their debt; have on an average a mortgage on their wages to the amount of five or six weeks, and make them pay any price that they choose to extort.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарының ерте тарихында жүк көлігі жүйесінің себептерінің бірі – ұлттық қағаз ақша түрінің болмауы және монеталардың жеткіліксіздігі еді. Айналымдағы ақшаның көп бөлігі банкноттардан тұрды. Банкноттар алтын мен күміске шаққанда арзандатылды (мысалы, 5 долларлық банкнот 4,50 доллар монетаға берілуі мүмкін) және арзандату эмитент банктың қаржылық тұрақтылығына және банкке дейінгі қашықтыққа байланысты болды. Қаржылық дағдарыстар кезінде көптеген банктер жабылып, олардың банкноттары құнсыз болып қалды.

Компания қалаларымен қарым-қатынас

Жүк машиналары жүйелері көбінесе компания қалаларымен (жұмысшыларды орналастыру мақсатында жұмыс берушіге тиесілі қауымдастықтар) бірге өмір сүрді, олар әдетте компания дүкендерін қамтыды. Дегенмен, жүк машиналары жүйесі компания қаласының болуының немесе керісінше, қажетті шарты емес. Жүк машиналары жүйелері көбінесе ұзақ уақыттан бері қоныстанған, тығыз орналасқан аймақтарда сақталды, онда көптеген жұмыс берушілер және номиналды түрде бірін-бірімен бәсекелесетін көптеген саудагерлер болды. Мұндай аймақтарда олардың болуы жұмыс берушілердің қызметкерлерге компания дүкенінде айырбасталатын билеттермен (скреп) жалақы төлеу мүмкіндігіне байланысты болды. Мұндай келісімдер жақын маңдағы бәсекелестердің өз дүкендерінде билеттерді қабылдау мүмкіндігін шектеді (немесе кем дегенде бәсекеге қабілетті бағамен айырбастау мүмкіндігін), себебі билеттерді шығаратын компания оларды қызметкер емес адамдардан қабылдаса да, тек компания белгілеген бағалар бойынша тауарларға айырбастауға келісетін. Осы тұрғыда, жұмыс берушілердің билеттерін беру саясаты ең шектеусіз – компаниямен байланысы жоқ кез келген адамнан билетті қабылдауға дайындықтан бастап, ең шектеулі – билетті тек оған жалақы төленген адамнан ғана қабылдауға келісімге дейін ауысады. Саясаттың шектеулері аз болған сайын, билетпен жалақы алған жұмысшылар оны компания дүкені ұсына алмайтын (немесе ұсынуға дайын емес) тауарлар мен/немесе қызметтерге немесе оларды алу үшін қолма-қол ақшаға айырбастау мүмкіндігі артады (әдетте жеңілдікпен). Шындығында, жұмыс берушілердің билетпен төлеудің жиі айтылатын себебі – бұл олардың жұмысшыларының табысын "зияратты" тауарлар мен қызметтерге, мысалы, алкоголь мен жыныстық қызметке жұмсауына жол бермейді деген болжам. Екінші жағынан, алыс аймақтағы компания қаласы, компания дүкендеріне кез келген бәсекелестікті болдырмауға және жеткілікті ақшаға ие болса, жүк машиналары жүйесін қолданбай-ақ, оған ұқсас тәсілмен жұмысшыларды пайдалана алады. Егер компания дүкені алыс жердегі қызметкерлердің тауарлар алу үшін қол жетімді жалғыз сатушы болса, онда мұндай компания қолма-қол ақшамен жалақы төлеп, компания дүкенінде жоғары бағалар (сонымен қатар қолма-қол ақшамен) белгілеуге мүмкіндік алады.

Truck systems often existed in tandem with company towns (communities owned by an employer for the purpose of housing workers), which usually contained company stores. However, a truck system is not a prerequisite for the existence of a company town or vice versa. Truck systems often persisted in long settled, densely populated areas which hosted many employers and many merchants nominally in competition with one another. In such areas, their existence depended on the ability of employers to pay employees in scrip exchangeable at a company store. Such arrangements meant that potential nearby competitors were not typically in a position to accept the scrip at their stores (or at least not at a competitive exchange rate) since even if the company issuing the scrip was willing to accept it from non employees, it would only accept it in exchange for goods at company mandated prices. In this regard, employers' policies regarding the transferability of their scrip ranged from a willingness to accept it from anyone bearing it regardless of his or her relationship with the company (least restrictive) to refusing to accept scrip from anyone except the person it was paid to (most restrictive). The less restrictive the policy, the greater the potential workers paid in scrip could exchange it (likely at a discount) for goods and/or services the company store was unable (or unwilling) to provide, or for cash to obtain those goods and services. Indeed, one justification often given by employers for paying in scrip was that it supposedly prevented their workers from spending their earnings on "immoral" goods and services such as alcohol and prostitution. On the other hand, a company town in a remote area with both the ability to keep out any potential competition for company stores, and an ample supply of cash, might be able to exploit workers in a manner similar to that of a truck system without actually employing a truck system. If the company store is the only vendor to which employees in a remote location have reasonable access to obtain goods, then such a company is in a position to pay wages in cash while charging inflated prices (also in cash) at the company store.