Кіріспе

Ұлыбританияда Бас судья-адвокат Корольдік теңіз күштерінде, Британ армиясында және Корольдік әуе күштеріндегі әскери сот процесіне жауапты судья. Осы лауазым 2006 жылдан бері сақталып келеді; осы мерзімге дейін Бас судья-адвокаттың өкілеттігі армия мен Әуе күштеріне қатысты болса, Флот судья-адвокаты Корольдік теңіз күштеріне қатысты осымен тең дәрежеде болды.

Шығу тегі

1587-88 жылдары Нидерландыда Лестер графының әскерінде әскери судья қызмет еткені тіркелген. Англия азамат соғысы кезінде екі тараптың да судья-адвокаттары болды, ал Реставрациядан кейін 1666 жылы Армия судьясы (кейін Судья-адвокат генерал ретінде танылатын) лауазымы тұрақты түрде құрылды. Судья-адвокат генерал – жоғары дәрежелі судья-адвокат және юрисдикцияның жалпы басшысы (яғни Лорд-бас судьяның немесе басқа да төрағалық етуші судьяның билігіне бағынбас). Судья-адвокат генералға тұрақты сот құрамынан тұратын судьялар тобы және мемлекеттік қызметшілердің шағын штаты көмектеседі. Барлығы жеті судья бар, олардың ішінде бір судья-адвокат генералдың орынбасары және алты судья-адвокат генералдың көмекшісі бар, олардың барлығы кем дегенде жеті жыл тәжірибесі бар адвокат немесе заңгер болуы керек. Әскери соттардағы (әскери сот, шағын апелляциялық сот және әскери азаматтық сот) іс жүргізуді тек Судья-адвокат генерал тағайындаған судьялар ғана жүргізе алады. Судьялар сот тәртібін және процедурасын бақылайды, құқықтық мәселелер бойынша шешім шығарады және дәлелдерді қазылар алқасына (команда деп аталады) қорытындылайды. Айыпталушыға қорғаушы адвокат немесе заңгер тағайындалуға құқығы бар, ал оның бөлімшесі қажет болған жағдайда айыпталушыға көмекші офицер тағайындауы мүмкін. Судья-адвокат генералдың Қарулы күштердегі барлық бөлімшелерге, мысалы, барлау және жауынгерлік бөлімшелерге жоғары билігі бар. Судья-адвокат генерал лауазымы Қорғаныс министрі лауазымымен теңестіріледі. Судья-адвокат генералдың кеңсесі барлық іс қағаздарының түпнұсқаларын сақтайды, олар кем дегенде алты жыл сақталады.

Тарихи рөлі

Тарихи тұрғыдан алғанда, Бас судья-адвокат істерді соттаумен қатар сотты шақыру және бақылаумен де жауапты болды. 1923 жылы Бас судья-адвокат кеңсесінің сот функцияларынан қылмыстық істерді қарау жауапкершілігін бөлу жөніндегі шаралар қабылданды; толық бөліну 25 жылдан кейін Соғыс министрлігінде (және Әуе министрлігіндегі параллель директорлықта) Армия заң қызметінің дирекциясы құрылған кезде жүзеге асты.

2000-шы жылдардағы өзгерістер

1990 жылдары Еуропалық адам құқықтары сотының шешімдерінен кейін әскери сот жүйесінде маңызды өзгерістер жасалды. Бас судья-адвокат бұрын қарулы күштердің заң кеңесшісі болған, бірақ бұл қызметі 2000 жылы тоқтатылды. Әскери-теңіз және әскери істерде Ұлыбританияның әскери соттарындағы барлық сот процестері оның билігінде жүргізіледі (бұрынғы Флот судьясы-адвокатының лауазымы 2006 жылы Бас судья-адвокат лауазымымен біріктірілді). Бұрын Корольдік әскери-теңіз флоты, Британ армиясы және Корольдік әуе күштері әскери соттарды жеке-жеке ұйымдастырған, бірақ 2009 жылдың қарашасынан бастап үш қызмет те бірдей әскери заң жүйесі бойынша жұмыс істейді. 2009 жылдың қазан айында ескі әскери соттардың барлық сот процестерінің нәтижелерін және үкімдерін қайта қарау жойылды. Қазір әскери соттағы (қазір тұрақты сот) әрбір сот процесінің нәтижесі соңғы болып саналады және Әскери апелляциялық сотқа шағымдануға болады. Бас судья-адвокаттың барлық істер бойынша фактілерді анықтауға, Ұлыбританияның әскери соттары үшін ережелерді, стандарттарды, процедураларды және регламенттерді белгілеуге құқығы бар.

Біліктіліктері

Бұл лауазым 1951 жылғы Әскери соттар (Апелляциялық шаралар) заңымен реттеледі. Тағайындауды лорд-канцлер ұсынған британдық монарх жасайды. Бұрын Сот-адвокат-генералы жоғары дәрежелі сотта сөйлеу құқығы бар, кемінде он жыл тәжірибесі бар барристер, адвокат немесе солиситор болуы керек еді. 2008 жылдың 21 шілдесінен бастап сот жүйесіндегі әртүрлілікті арттыруға бағытталған жалпы үрдіске сәйкес, біліктілік талаптарына ие болу үшін қажетті тәжірибе қысқартылды. Англия мен Уэльсте тәжірибе жинаған адам сот тағайындалуына қатысу шартын жеті жыл ішінде орындауы керек, ал Шотландия немесе Солтүстік Ирландиядан келген заңгерге барристер, адвокат немесе солиситор ретінде жеті жылдық тәжірибе қажет. Бұл лауазым әрқашан әскери шенді офицер емес, азаматтық адамға тапсырылады, алайда тағайындалған адам бұрын қарулы күштер қатарында болған болуы мүмкін. Көбінесе бұл лауазымды аға округ судьясы атқарады.