Кіріспе

Италиялық жазушы, тарихшы және саясаткер (1483–1540), тарихшы және мемлекет қайраткері. Франческо Гикчардини (franˈtʃesko ɡwittʃarˈdiːni; 6 наурыз 1483 – 22 мамыр 1540) – итальяндық тарихшы және мемлекет қайраткері. Никколо Макиавеллидің досы және сыншысы, ол итальяндық Ренессанс дәуірінің маңызды саяси жазушыларының бірі саналады. Өзінің "Италия тарихы" атты шедевр еңбегінде Гикчардини өз заманының адамдары мен оқиғаларын реалистік талдаумен, сондай-ақ дәлелдерді қолдау үшін үкіметтік дереккөздерді пайдалану арқылы тарихнамада жаңа стильдің негізін қалады.

Ерте өмір

Франческо Гикчардини 1483 жылғы 6 наурызда Флоренция республикасының құрамына кіретін Италияның Флоренция қаласында дүниеге келді. Ол Пьеро ди Якопо Гикчардини мен Симона ди Бонгиани Джанфильяццидің 11 баласының үшіншісі болған. Гикчардинилер Флоренция олигархиясының белгілі мүшелері және Медичи отбасының қолдаушылары еді. Флоренция саясатында ықпалды болған Гикчардини әулетінің ата-бабалары көптеген буын бойы мемлекеттегі ең жоғары лауазымдарды иеленген, бұл оның өзінің генеалогиялық "Ricordi autobiografici e di famiglia" еңбегінде көрсетілген. Пьеро Гикчардини философ Марсилио Фичиномен бірге оқыған, ол оның ұлының куәгері болған. Әкесі сияқты, Франческо да жақсы гуманистік білім алып, классикалық әдебиеттерді оқыды, латын және грек тілдерін меңгерді. Оның әкесі оны Феррара және Падуа университеттерінде заңгерлік білім алуға жіберді, ол 1505 жылға дейін онда оқыды. Кортона епархиясын басқарған туысының қазасынан кейін, жас Гикчардини діни мансапты іздеуге бейімделді. Осылайша, амбициялы Гикчардини тағы да заңға қайта оралды. 23 жасында Флоренция синьориясы оны Флоренция студиясында заң пәнін оқытуға тағайындады. 1508 жылы Гикчардини Аламано Сальвиатидің қызы Мария Сальвиатиға үйленді, бұл Флоренцияның күшті отбасымен олигархиялық одақ құруға мүмкіндік берді. Сол жылы ол Гикчардини отбасының тарихын қамтитын "Memorie di famiglia" отбасылық естеліктерін, "Storie Fiorentine" (Флоренция тарихы) еңбегін жазды және жеке ойлары мен нақыл сөздер жинағын – "Ricordi" атты еңбегін бастады.

Испания соты

Өзін заңгерлік тәжірибесінде ерекшелеген Гикчардиниге 1512 жылы Флоренция Синьориясы Арагон королі Фердинанд Католиктің сарайына елшілік жүктеді. Ол бұл қызметке келісуге күмәнданды, себебі ол аз пайда әкелетін, заңгерлік қызметіне кедеріл келтіріп, қаладан алыстататын еді. Дегенмен, Франческоның әкесі оны соттың мәртебесіне және осылай жас кезінде таңдалғанының құрметіне көндірді. "Флоренцияда мұндай жас адамның осындай елшілікке таңдалғаны есімде жоқ", - деп жазды ол күнделігінде. Осылайша Гикчардини дипломат және мемлекет қайраткері ретіндегі мансабын бастады. Оның Синьориямен испан тіліндегі хат алмасуы оның байқау және талдау қабілетін, оның ақыл-ойының ең маңызды қасиеттерін көрсетеді. Гикчардини ақырында Флоренцияға оралды, онда ол заңгерлік қызметін қайта бастады; 1514 жылы ол ішкі қауіпсіздікті бақылайтын Отто ди Балия мүшесі болды, ал 1515 жылы Флоренцияның жоғарғы магистратурасы – Синьорияда қызмет етті.

Флоренция Республикасы

Өзінің заманындағы көптеген флоренциялық аристократтар сияқты, Гикчардини Венеция конституциясының үлгісіндегі аралас республикалық үкіметке сенді; Медичилермен жиі және тығыз жұмыс істегеніне қарамастан, ол олардың билігін тирандық деп қарады. Гикчардини өзінің республикалық идеалдарын және Медичиді қолдауын қатар ұстай алды: «Халық үкіметіндегі адамдардың теңдігі, егер бір азамат екіншісінен артық беделге ие болса, ешқандай қайшылық тудырмайды, егер ол баршаның сүйіспеншілігі мен құрметінен туындаса және халық қалауынша оны жоюға болады. Шындығында, мұндай қолдаусыз республикалар ұзаққа шыдамайды». Римді тонаудан кейін көп ұзамай Гикчардини Флоренцияға оралды, бірақ 1527 жылы Медичилер қаладан қуылды және экстремалды анти-Медичи Арабиати фракциясы республиканы қайта құрды. Медичилермен тығыз байланысы болғандықтан, Гикчардини туған қаласында күдікпен қарастырылды. 1530 жылдың наурыз айында Медичиге қызмет еткені үшін Гикчардини бүлікші деп жарияланып, мүлкі тәркіленді. Алайда, бұл соңғы Флоренция республикасы ұзаққа созылмады, император әскерлерінің Флоренцияны тоғыз ай бойы қоршауынан кейін, 1530 жылы қала капитуляциялады. Климент VII-нің бұйрығымен Гикчардиниге Флоренция азаматтарын Медичиге қарсылық көрсеткені үшін жазалау міндеті жүктелді, және ол Папаның еркіне бағынбағандарға аяусыз жаза берді. Бенедетто Варчи осы міндетін орындағанда, «Мессер Франческо Гикчардини басқалардан гөрі қатыгез және қатыгез болды» деп мәлімдеді.

Соңғы жылдар

1531 жылы Гвиччардиниге Климент VII Солтүстік Папа мемлекетіндегі ең маңызды қала – Болоньяның губернаторы лауазымы тапсырылды. 1534 жылы Климент қайтыс болғаннан кейін Гвиччардини қызметтен кетіп, Флоренцияға оралды. Ол 1536 жылы Александро де Медичидің император V Карлдың қызы Маргарита Пармскаямен некелесуі бойынша сәтті келіссөздер жүргізуге көмектесті, ал қысқа мерзімге Гвиччардини 1537 жылы герцог өлтіргенге дейін Александроның ең сенімді кеңесшісі болды. Содан кейін Гвиччардини Флоренция саяси жүйесінде жаңа болған, 17 жасар Козимо де Медичимен одақтасты. Гвиччардини Флоренция герцогы ретінде Козимоны қолдады; алайда, Козимо билікке келгеннен кейін көп ұзамай оны қызметтен босатып жіберді. Гвиччардини Арцетридегі вилласына зейнетке шықты, онда өмірінің соңғы жылдарын «Storia d'Italia» еңбегін аяқтауға арнады. Ол 1540 жылы ұлдары болмаған күйі қайтыс болды. Оның туысы Лодовико Гвиччардини де 16 ғасырдағы Төмен елдер туралы еңбектерімен танымал тарихшы болды.

Италия тарихы

Гвиччардини ең белгілісі «Storia d'Italia» (Италия тарихы) кітабының авторы ретінде танымал, ол 1490 және 1534 жылдар аралығында Италия түбегіндегі саяси жағдайды егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл еңбек өмірінің соңғы жылдарында жазылған, онда тарихшының өмір бойы жинаған байқаулары қамтылған және ұрпақтарға арналған туынды болды. Гилберт былай деп жазады: «Италия тарихы оның барлық жазбаларынан ерекшеленеді, себебі ол өзі үшін емес, көпшілік үшін жазған жалғыз еңбек еді». Зерттеулерінде Гвиччардини үкіметтік құжаттардан, сондай-ақ саясаттағы өзінің мол тәжірибесінен жинаған материалдарды пайдаланды. Оның итальяндық билеушілермен көптеген жеке кездесулері тарихшы ретіндегі оның көзқарасын түсіндіруге көмектеседі: «Франческо Гвиччардиниді психологиялық тарихшы деп атауға болады, өйткені оның пікірінше, оқиғалардың үлкен механизмінің қозғаушы күші жеке адамдардың мінез-құлқының бастапқы себебінде жатыр. Бірақ бұл кез келген адам емес, биліктегілер: императорлар, князьдар және папалар, олар өз мүдделерін ең бастысы санайды – сол атақты гвиччардиндік «particolare»». Келесі үзіндіде тарихшы Папа Климент VII-нің мінез-құлқы туралы байқауларын жазады: «Ол өте қабілетті интеллектке және әлемдік істер туралы керемет білімге ие болғанымен, оған тиісті шешім қабылдау және оны іске асыру жетіспеді. Себебі оған оның өте шағын емес тартыншақтығы, сондай-ақ шығындануға деген ұсыныстан бас тартуы, сонымен қатар туа біткен шешімсіздік пен алаңдаушылық кедергі келтірді, сондықтан ол алыстан көп рет болжаған, қарастырған және дерлік ашып берген нәрселерді шешу кезінде, ол көбінесе күдікпен және екіұштылықпен кешікті». Сонымен қатар, Гвиччардиниді оның замандастарынан ерекшелендіретін нәрсе – тарихи контексті түсінуі. Оның тәсілі оның ерте туындысы «Флоренция тарихы» (1509) еңбегінде-ақ көрініс берді: «Жас тарихшы тарихи перспективаның мағынасын күмәнданбай білген, бірдей фактілер әртүрлі жағдайларда әртүрлі салмаққа ие болады, ал пропорция сезімі қажет». Гвиччардиниді қатаң сынға алған Франческо де Санктис былай деді: «Егер біз интеллектуалдық күшін ескерсек, «Италия тарихы» итальяндық санадан туған ең маңызды туынды болып табылады».

Гвичардини мен Макиавелли саясаты мен тарихы туралы

Гиччардини Никколо Макиавеллимен дос болды; екеуі 1527 жылы соңғысы қайтыс болғанға дейін белсенді хат алмасты. Гиччардинидің әлеуметтік жағдайы досынан жоғарырақ болды, бірақ хаттары арқылы олардың арасындағы серпілісті, жайлы қарым-қатынас байқалады. "Олардың әлеуметтік кластағы айырмашылығын білген Макиавелли, Гиччардинидің лауазымдарына немесе аристократиялық байланыстарына қорқыныш білдірмеді. Екеуінің арасындағы қарым-қатынас өзара интеллектуалдық құрметке негізделді". Олар жеке мәселелер мен саяси идеяларды талқылап, бір-бірінің жұмысына әсер етті. Гиччардини Макиавеллидің "Ливий тарихы туралы толғауларында" айтқан кейбір идеяларын сынады: "Гиччардинидің Макиавеллинің "Толғауларында" ұсынған теорияларға басты қарсылығы – Макиавеллинің нәрселерді "тыйымсыз абсолютті" тұжырымдауы болды. Гиччардини Макиавеллидің Римді үлгі ретінде қарастыруымен келіспеді". Екеуі де тарихты зерттеуде жаңашыл болды: "Макиавелли мен Гиччардини тарихи жазудың дамуындағы маңызды кезеңдік тұлғалар. Олардың еңбектерінде көрінетін тарихи сана – өткенге қатысты ойлауымыздағы маңызды өзгеріс. Адамның іс-әрекеті Макиавелли мен Гиччардинидің тарихи ойлауының орталық элементі болды, бірақ оларда жеке тұлға туралы қазіргі заманғы түсінік болмады. Олар тарихнаманы риторикалық шеңберден ажырата бастады, ал Гиччардинидің еңбектерінде тарихи әдістің алғашқы белгілерін көруге болады".