Кіріспе

Өсімдіктер туысы (шоколад жидектері)

Арония – роза тұқымдасына жататын, жапырақты түсетін бұталар туысы. Арония туысына 3 түр жатады. Ең көп таралған және кеңінен қолданылатын – Солтүстік Американың шығысынан шыққан *Aronia melanocarpa* (қара шоколад жидегі). *Aronia arbutifolia* (қызыл шоколад жидегі) және жоғарыда аталған түрлердің *Aronia prunifolia* (қызғылт шоколад жидегі) деп аталатын будандасқан түрі алғаш рет Орталық және Шығыс Солтүстік Америкада өсірілді. "Шоколад жидегі" атауы жемістерінің қышқылдығынан, ауызды қысып алу сезімін тудыратынынан пайда болған. Оны көбінесе "қара шоколад жидегі" немесе "арония" деп атайтындықтан, осы екі түрді шатастыру оңай. Арония жидегі мен шокшерридің екеуінде де антоциан сияқты полифенолды қосылыстар бар, бірақ бұл екі өсімдік роза тұқымдасы ішінде тек алыстан ғана туыс. Қара шоколад жидегі Орталық Еуропада кең таралған бұта ретінде өсіріледі, негізінен тағамдық өнімдерді өндіру үшін қолданылады. Алайда, ботаник Корнелис Калкман бұл туыстың ескі атауы Арония болуы керек деп мәлімдеді. Біріктірілген туысқа шамамен 65 түр кіреді. 2004 жылы Калкман осы топтың монофилиясына күмән білдірді, ал жаңа молекулалық зерттеулер оны растады. Олар бұл екі туысты бір-біріне жақын немесе тіпті жақын деп санамайды. Солтүстік Американың шығысында екі белгілі түр жемістерінің түсімен аталған: қызыл шоколад жидегі және қара шоколад жидегі, сондай-ақ олардың табиғи буданынан пайда болған қызғылт шоколад жидегі. Гүлдері Жемісі Ғылыми атауы Жалпы атауы Сипаттамасы Таралуы *Aronia arbutifolia* (*Photinia pyrifolia*) Қызыл шоколад жидегі 2–4 м (6,5–13 фут) биіктікке, сирек 6 м (19,6 фут) дейін және 1–2 м (3–6,5 фут) еніне жетеді. Жапырақтары 5–8 см енінде, төменгі жағы тығыз түкті. Гүлдері ақ немесе ашық қызғылт, ені 1 см, бездік тостаған жапырақтарымен. Жемісі қызыл, ені 4–10 мм, қыста да сақталады. Шығыс Канада және АҚШ-тың шығыс және орталық бөлігі, шығыс Техастан Новая Шотландияға дейін, ішкі аймақтарда Онтарио, Огайо, Кентукки және Оклахомаға дейін. *Aronia melanocarpa* (*Photinia melanocarpa*), Шығыс Канада және АҚШ-тың шығыс және орталық бөлігі, Новая Шотландиядан батысқа қарай Онтарио мен Висконсинге дейін, оңтүстікке қарай Батыс Оңтүстік Каролинаға дейін, Алабаманың оңтүстігінде оқшауланған популяциялар кездеседі.

Топырақ пен климат талаптарына сәйкес

Шолпан – солтүстік жарты шарда өсетін ерекше бұта. Оның климаттық талаптары – орташа және салқын температуралар. Бұталар қысқа өте төзімді және қыста -30°C дейін температурада зақымданусыз шыдай алады, егер олар қысқы ұйқыда болса. Шолпанның тамыр жүйесі беткей және тығыз, ол қалың, су өткізбейтін, жер асты сулары деңгейі төмен, гумусты және қоректік заттарға бай топырақта жақсы өседі. Өсімдік ылғалды жақсы көреді, бірақ құрғақшылыққа да төзімді. Бірақ құрғақшылықтың уақыты мен қарқындылығына байланысты, ол өнімді шектеуі мүмкін.

Өсіруді басқару

Алғашқы екі жылда күтім кезінде өсімдік астындағы кеңістікті таза ұстауға ерекше назар берілуі керек. Өсімдік астындағы күтімді машинамен немесе қорғанышпен жабдықталған жіпті кескішпен жүргізуге болады. Өсімдік жолағын мульчамен жабу да арамшөптердің өсуін азайтуға көмектеседі. Аллеяны күтіп-ұстағанда, оны 3-4 апта сайын кесу маңызды. Жас өсімдіктер құрғақшылыққа сезімтал, сондықтан дұрыс суаруды қамтамасыз ету қажет. Бастапқыда өсімдік өзінің барлық энергиясын вегетативті өсуге жұмсауы тиіс, сондықтан гүл шоғырларын алып тастауға болады. Ұзақ мерзімді перспективада жемістердің сапасын теңгерімді ету үшін бұтақ түрінде өсетін өсімдікті үнемі кесу керек. Сонымен қатар, біркелкі өсімдіктерді басқару және машинамен жинау оңайырақ. Қалыпты жағдайда, шоколад бұтақтарының ең жоғары өнімділігі 5-6 жылдық кезеңде байқалады, сондықтан кесуді 7-ші жылға дейін қайталаудың қажеті жоқ. Механикалық және қолмен кесудің мақсаты – бұталарды тығыз қоршауға айналдыру. Механикалық кесу кезінде өсімдіктің барлық бөлігі қысқы ұйқы кезінде жер бетінен бірнеше сантиметр биіктікте кесіледі, бұл әр 6 жыл сайын жасалады. Ал қолмен кесу кезінде ең ескі, әлсіз бір жылдық бұтақтар және қысқы ұйқы кезінде тамырдың түбінен сәл жоғары орналасқан бұтақтар алынып тасталады. Қолмен кесу кезінде 1-6 жастағы бұтақтардың мөлшері тең болуы керек, осылайша шоколад берік бұтақтарды қалыптастырады және жыл сайын біркелкі өнім алуға мүмкіндік береді. Еуропа мен Ресейде тамақ өндірісі үшін қара шоколадтың селекциялық жетістіктері шектеулі, себебі отандық ресейлік өсімдіктердің генетикалық қоры біртекті. Селекциялық жұмыстар полифенол қосылыстарының мөлшерін арттыруға, жемістің мөлшерін сақтап немесе ұлғайтуға бағытталған. Дәмді жақсарту – тағы бір селекциялық мақсат.