Кіріспе

Түркі этносы: Әзербайжандықтар (/æzərbajanlılar), әзерілер (Azərilər, آذریلر) немесе Әзербайжан түріктері (Azərbaycan Türkləri, آذربایجان تۆرکلری) – негізінен Иранның солтүстік-батысындағы Әзербайжан аймағында және Әзербайжан Республикасында тұратын түркі этносы. Олардың көпшілігі шиит мұсылмандары. Олар түркі тілдерінің оғыз тармағына жататын әзербайжан тілінде сөйлейді. 1813 және 1828 жылдардағы орыс-парсы соғыстарынан кейін Кавказдағы Қажар Иранның территориялары Ресей империясына өткізілді, ал 1813 жылғы Гулистан және 1828 жылғы Түркменчай шарттары Ресей мен Иран арасындағы шекараны белгіледі. Кавказда Ресей империясының билігінде 80 жылдан астам болғаннан кейін, 1918 жылы Әзербайжан Демократиялық Республикасы құрылды, ол Әзербайжан Республикасының аумағын анықтады.

Этимология

Әзірбайжанның аты б.з.б. 321 жылы Атропате (қазіргі Иран Әзірбайжаны) аймағында билік құрған парсы сатрапы (губернаторы) Атропаттың есімімен байланысты деп саналады. Атропат есімі – ежелгі парсы тіліндегі Атурпат сөзінің грек тіліндегі нұсқасы, ол "отты қорғаушы" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз ātūr "от" (кейін ерте жаңа парсы тілінде ādur (آذر), ал қазір āzar деп айтылады) + pat – "қорғаушы, ие, мырза" жұрнағынан құралған. Осылайша, бұл "Атурпат сатрабымен байланысты жер" немесе "отты сақшылардың жері" дегенді білдіреді. (an жұрнағы, бұрмаланып kān түріне енген, байланыс немесе есімдердің көпше түрін жасау үшін қолданылады).

Этноним

Қазіргі этноним "әзербайжандық" немесе "әзері" Иранның солтүстік-батыс тарихи аймағы Әзербайжанның (Иран Әзербайжаны деп те аталады) және Әзербайжан Республикасының түркі халықтарын білдіреді. Олар тарихи түрде өздерін мұсылмандар және/немесе түріктер деп атаған, немесе басқалар оларды осылай атаған. Сонымен қатар, оларды "ажам" (Ираннан деген мағынада) деп те атаған, бірақ бұл терминді этникалық емес, шиит дінін білдіру үшін қолданған, бұл дұрыс емес еді. Оңтүстік Кавказ 19 ғасырда Ресей империясының құрамына кірген кезде, барлық түркі халықтарын дәстүрлі түрде "татарлар" деп атаған ресейлік билік, Кавказ арғы аймақтағы татарларды "кавказ татарлары" немесе сирек жағдайда "адербейджандық татарлар" немесе тіпті "парсы татарлары" деп атады, басқа түркі топтарынан және Иранның парсы тілді халықтарынан оларды ажырату үшін. 1890 жылдары жазылған орыс Брокгауз және Эфрон энциклопедиялық сөздігінде Әзербайжандағы татарлар "адербейджандықтар" (адербейджаны) деп аталған, бірақ бұл термин кеңінен қолданылмағанын атап көрсетілген. Бұл этнонимді 1900 жылы Джозеф Деникер де қолданған. Әзербайжан тіліндегі басылымдарда "әзербайжан ұлты" деген ұғым, бұрын Кавказ татарлары деп белгілі болған адамдарға қатысты, алғаш рет 1880 жылы "Кашкуль" газетінде пайда болды. Совет кезеңінің басында "Транскавказ татарлары" термині "әзербайжан түркілері" және соңында "әзербайжандықтар" терминімен ауыстырылды. Біраз уақыт бойы "әзербайжандықтар" термині Транскавказиядағы түркі тілді барлық мұсылмандарға қолданылды, Грузияның оңтүстік-батысындағы месхетиялық түріктерден бастап, Дагестанның оңтүстігіндегі терекемелерге дейін, сондай-ақ сіңірілген таттар мен талыштарға дейін. Әзербайжан КСР құрылғаннан кейін, Кеңес Одағының басшысы Сталиннің бұйрығымен Әзербайжан КСР-інің "ресми тілінің атауы" да "түрік тілінен әзербайжан тіліне" өзгертілді. 11 ғасырда селжүктердің басып алуымен оғыз түркі тайпалары Иран үстірті арқылы Кавказ және Анатолияға қарай көшуді бастады. Оғыз және басқа түрікмен тайпаларының келуі моңғол шапқыншылығымен одан әрі күшейді. Бұл түрікмен тайпалары кішігірім топтарда таралып, олардың бір бөлігі Кавказ және Иранда қоныстанды, нәтижесінде жергілікті халық түркіленді. Уақыт өте келе олар шиит дінін қабылдап, Әзербайжан мен Ширванды біртіндеп сіңіріп алды.

Ежелгі кезең

Кавказ тілінде сөйлейтін албан тайпалары Азербайжан Республикасы орналасқан Арас өзенінің солтүстігіндегі аймақтың ең алғашқы тұрғындары деп саналады. Бұл аймақта б.з.д. IX ғасырда скифтер қоныстанды, одан кейін мидиялықтар Арас өзенінің оңтүстігіндегі аймаққа үстемдік етті. Ұлы Александр 330 жылы Ахеменидтерді жеңіп, бірақ медиялық сатрап Атропатты билікте қалуға рұхсат берді. 247 жылы Парсыда Селевкидтердің ықпалы әлсірегеннен кейін Армения патшалығы Кавказ Албаниясының бір бөлігін бақылауға алды. Кавказ албандары б.з.д. бірінші ғасырда патшалық құрды және 252 жылы парсы Сасанидтері олардың патшалығын вассалдық мемлекетке айналдырғанға дейін көбінесе тәуелсіз болды. Кавказ Албаниясының билеушісі, патша Урнайр Арменияға барып, содан кейін біздің заманымыздың төртінші ғасырында христиан дінін мемлекеттік дін ретінде ресми түрде қабылдады, және Албания 8 ғасырға дейін христиан мемлекеті болып қала берді.

Орта ғасырлар

Сасанидтер билігі 642 жылы Персияны мұсылмандықтар жаулап алу арқылы Рашид халифатымен жеңілгеннен кейін аяқталды. Арабтар 667 жылы ханзада Жаваншир бастаған христиандық қарсылықтан кейін Кавказ Албаниясын вассалдық мемлекет етті. Ислам дінін қабылдауы баяу болды, себебі жергілікті қарсылық ғасырлар бойы сақталды және арабтардың шағын топтары Тәбриз және Мараға сияқты қалаларға көшіп келе бастағанда наразылық күшейді. Бұл ағын 816-837 жылдары Иранның Азербайжанында ірі көтеріліске әкелді, оны ирандық зороастрийлік қарапайым адам Бабак Хоррамдин басқарды. Дегенмен, қарсылықтың шашыраңқы ошақтарына қарамастан, Әзірбайжан халқының көпшілігі ислам дінін қабылдады. Кейін, 10-11 ғасырларда Әзірбайжанның бір бөлігін курдтардың Шаддадид және араб Радавид әулеттері биледі. 11 ғасырдың ортасында Сәлжұқ әулеті араб билігін құлатып, Оңтүстік-Батыс Азияның көп бөлігін қамтыған империя құрды. Сәлжұқ дәуірі аймаққа оғыз көшпелілерінің келуімен белгіленді. Түркі тілінің үстемдігі туралы деректер эпостық өлеңдер мен дастандарда жазылған, ең көнесі – Деде Коркут кітабы, онда Кавказ және Кіші Азиядағы ерте түркілер туралы аллегориялық әңгімелер баяндалған. Сафавиттер Османдық қарсыластарымен бірге ғасырлар бойы Батыс Азия аймағын және одан тыс жерлерді биледі. Ұлы Аббас шаһ тұсындағы өркендеген кезеңінде ол саяси және идеологиялық қарсыласы Осман империясымен әскери күш-қуаты жағынан теңесті. Мемлекет құрудағы, сәулет және ғылымдағы жетістіктерімен танымал Сафави мемлекеті ішкі құлдырауға (көбінесе патшалық интригаларға), этникалық азшылықтардың көтерілістеріне және ресейліктердің, сондай-ақ әулеттің аяқталуына себепкер болған мүмкіндікті пайдаланған ауғандардың сыртқы қысымына байланысты ыдырады. Сафавиттер шиит исламын, сондай-ақ өнер мен мәдениетті қолдады және дамытты, ал Ұлы Шах Аббас кейбір ғалымдардың пікірінше, жаңа "алтын ғасыр" болған зияткерлік орта құрды. Ол үкімет пен әскерде реформалар жасады және қарапайым халықтың қажеттіліктерін қанағаттандырды. Сол ғасырдың ішінде, ирандық Ресейдің Шығыс Кавказдағы билігінде, 19 ғасырдың соңында Әзірбайжан ұлттық санасы қалыптасты. 1891 жылы "Әзірбайжан түрікі" ретінде өзін тану идеясы алғаш рет Кавказ татарлары арасында "Кешкүл" журналында танымал болды. 1891 жылы "Каспий" және "Кешкүл" газеттерінде жарияланған мақалалар әдетте мәдени Әзірбайжандық сананың алғашқы көрінісі ретінде қарастырылады. Ресей Кавказының татарлары арасындағы жаңғыру, көршілес армяндар мен грузиндермен салыстырғанда, баяу дамыды. 1897 жылғы Ресей империясының санағына сәйкес, татарлардың бесеуден азы оқу-жазу білген. Зиялы және газет редакторы Әли бей Хусейнзаде (1864-1940) Кавказ татарларын "түркілендіру, исламдастыру, жаңғырту" науқанын жүргізді, ал тағы бір журналист және белсенді Мамед Саид Ордабади (1872-1950) мұсылмандар арасындағы ырым-жырымдарды сынады.

Әзірбайжан Республикасындағы қазіргі кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясы құлағаннан кейін, қысқа ғасырлық Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасы жарияланды, ол қазіргі Әзірбайжан, Грузия және Армения республикаларын құрайды. Одан кейін 1918 жылдың 30 наурызы мен 2 сәуірінде Баку қаласында және Ресей империясының Баку губерниясының іргелес аймақтарында наурыз оқиғалары болды. 1918 жылдың мамыр айында республика таратылған кезде, жетекші «Мұсават» партиясы саяси себептермен 1918 жылдың 27 мамырында жарияланған жаңадан құрылған Әзірбайжан Демократиялық Республикасы үшін «Әзірбайжан» деген атауды қабылдады, тіпті «Әзірбайжан» атауы қазіргі заманғы Иранның солтүстік-батыс аймағын атау үшін де қолданылған болатын. АДР түркі және мұсылман әлеміндегі алғашқы заманауи парламенттік республика болды. Парламенттің маңызды жетістіктерінің бірі – әйелдерге сайлау құқығын беру, осылайша Әзірбайжан әйелдерге ерлермен тең саяси құқық берген алғашқы мұсылман мемлекетіне айналды. 1920 жылдың наурызында Кеңес Ресейінің Бакуға шабуыл жасауы айқын болды. Владимир Ленин бұл шабуылды Кеңес Ресейі Баку мұнайысыз өмір сүре алмайтынымен қанағаттандырды. Тәуелсіз Әзірбайжан бар болғаны 23 ай ғана сақталды, содан кейін большевиктердің 11-ші Советтік Қызыл Армиясы оған басып кірді және 1920 жылдың 28 сәуірінде Әзірбайжан КСР-ін құрды. Жаңадан құрылған Әзірбайжан армиясының көп бөлігі Қарабақта басталған армян көтерілісін басумен айналысқанмен, әзербайжандықтар 1918-1920 жылдардағы қысқа мерзімді тәуелсіздігінен оңай және жылдам бас тартқан жоқ. Ресейдің қайта басып алуына қарсы тұрып, шамамен 20 мың әзербайжандық әскер қаза тапты. 1918-1920 жылдары қысқа ғасырлық Әзірбайжан Демократиялық Республикасының қысқа мерзімді тәуелсіздігінен кейін 70 жылдан астам Кеңес үкімдігі орнады. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысының нәтижесінде Әзірбайжан аймақтағы 5 қала, 4 кент және 286 ауылды қайтарып алды. 2020 жылғы Таулы Қарабақ бойынша атысты тоқтату келісіміне сәйкес, ішкі орын аударылғандар мен босқындар Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының бақылауымен Таулы Қарабақ аумағына және іргелес аймақтарға оралады.

Ирандағы қазіргі кезең

Иранда Саттар хан сияқты әзербайжандықтар конституциялық реформа іздеді. 1906-1911 жылдардағы парсы конституциялық төңкерісі Қажар әулетін дүрліктірді. Конституционалистердің күш-жігерінің нәтижесінде парламент (Маджлис) құрылды және демократияны қолдайтын газеттер пайда болды. Қажар әулетінің соңғы шаһы Реза хан бастаған әскери төңкеріспен көп ұзамай тақтан алынды. Халықтың жартысы этникалық азшылықтарды құрайтын елде ұлттық біртектілікті орнату ниетімен Реза шах әзербайжан тілінің мектептерде, театрларда, діни рәсімдерде және кітаптарда қолданылуын тез арада тыйым салды. 1941 жылдың қыркүйегінде Реза шахтың тақтан түсуімен Кеңес әскерлері Иранның Әзербайжанын бақылауға алды және кеңестік Әзербайжанның қолдауымен Сәйід Жафар Пишевари басшылығындағы Әзербайжан Халық Үкіметін құруға көмектесті. Иранның Әзербайжанындағы Кеңес әскерлерінің болуы негізінен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың жабдықтау жолын қамтамасыз ету мақсатында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағының қалуынан алаңдаған АҚШ және Ұлыбритания 1946 жылдың соңына қарай Кеңес Одағын шығуға мәжбүр етті. Содан кейін Иран үкіметі Иран Әзербайжанын қайта бақылауға алды. Профессор Гэри Р. Хесс айтқандай, жергілікті әзербайжандықтар ирандық билікті жақтады, ал кеңестіктер автономияға және мұнайға басымдық бергендіктен Иран Әзербайжанынан бас тартты.

Шығу тегі

Көптеген анықтамаларда әзербайжандықтар түркі халықтары ретінде көрсетіледі, ал кейбір дереккөздерде әзербайжандықтардың тегі "белгісіз" деп сипатталады, негізінен кавказдық, негізінен ирандық, кавказдық албан және түркі тайпаларының қосындысы, сондай-ақ кавказдық, ирандық және түркі элементтерінің араласуы. Ресейлік тарихшы және шығыстанушы Владимир Минорскийдің пікірінше, аймақты оғыздар басып алғаннан кейін, негізінен ирандық және кавказдық халықтар түркі тіліне көшкен, бірақ жергілікті түркі тілінің ерекшеліктері – парсылық интонациялар мен дауыстық үйлесімділікті сақтамау – түркі емес халықтың іздері болып табылады. Тарихи зерттеулер көрсеткендей, иран тілдерінің солтүстік-батыс тармағына жататын және мидиялықтардың тілінен тараған деп саналатын ежелгі әзербайжан тілі біртіндеп кеңінен таралып, көп ғасырлар бойы осы аймақта қолданылған. Әзербайжан Республикасының кейбір әзербайжандықтары Шығыс Кавказ аймағында орналасқан ежелгі Кавказ Албаниясының тұрғындарынан және аймақты қоныстанған түрлі иран халықтарынан тараған деп есептеледі. Олардың сөзіне сенсек, қайта-қайта болатын шапқыштар мен көші-қондардың салдарынан, жергілікті кавказдық халық біртіндеп ирандықтар, мысалы парсылар, ал кейіннен оғыз түрктері тарапынан мәдени және тілдік тұрғыдан сіңірілген болуы мүмкін. Кавказ албандары туралы, олардың тілі, тарихы, христиан дініне ерте қабылдануы және армян және грузин халықтарымен қарым-қатынастары туралы көптеген мәліметтер белгілі болды, олардың күшті діни және мәдени ықпалында кавказ албандары келесі ғасырларда дамыды.

Түрік тегі және түркіленуі

Түрік емес халықтың түркіленуі қазіргі Әзірбайжан деп аталатын аймақтағы түрік қоныстануынан бастау алады, бұл Сәлжұқ кезеңінде басталып, қарқынды дамыды. Сафави империясының тірегі болған көшпелі тайпалар. Кеңес ғалымдарының пікірінше, Әзірбайжанның түркіленуі Ілхандық кезеңде көптеп аяқталды. Фарук Сүмер түркіленудің үш кезеңін көрсетеді: Сәлжұқ, Моңғол және Моңғолдан кейінгі (Қара Қоюнлу, Ақ Қоюнлу және Сафави). Бірінші екі кезеңде оғыз түркі тайпалары ілгері жылжыды немесе Анатолия мен Арранға қуылды. Соңғы кезеңде Ирандағы түркі элементтері (оғыз, аз мөлшерде ұйғыр, қыпшақ, қарлық және түркіленген моңғолдар) енді Иранға қайта көшіп келген Анатолия түркілерімен бірікті. Бұл түркіленудің соңғы сатысы болды. Археологиялық дәлелдер көрсеткендей, христиандық және ислам діндері пайда болғанға дейін зороастризм діні Кавказ аймағында кең таралған. Encyclopaedia Iranica энциклопедиясына сәйкес, әзербайжандықтардың басым бөлігі ертедегі иран тілді халықтан шыққан, олардың кейбір өкілдері бүгінгі күнге дейін сақталған, ал 11-12 ғасырлардағы оғыз түркілерінің кең көшіп келуі Әзірбайжанды және Анатолияны біртіндеп түркілендірді.

Кавказдық шығу тегі

Британ энциклопедиясының мәліметінше, азербайжандықтар – шығыс Транскавказияның жергілікті халқы мен, мүмкін, Солтүстік Ираннан келген мидиялықтардың араласуынан пайда болған. Қайталап болатын шапқындар мен көші-қондардың салдарынан, түпкілікті кавказдықтар алдымен ежелгі ирандықтар, содан кейін оғыздар тарапынан мәдени тұрғыдан сіңірілген болуы мүмкін деген дәлелдер бар. Кавказ албандары туралы, олардың тілі, тарихы және христиан дініне ерте қабылдануы туралы көптеген мәліметтер белгілі. Әзірбайжанда қазірге дейін қолданылып келе жатқан уди тілі, албан тілінің қалдығы болуы мүмкін.

Генетика

Қазіргі Батыс Азия геномдары, соның ішінде Әзірбайжан аймағы, аймақтағы ертедегі ауыл шаруашылығымен айналысқан халықтардың ықпалына ұшырады; кейінірек болған халықтардың қозғалысы, мысалы түркі тілдес халықтар да үлесін қосты. Алайда, 2017 жылға дейін Әзірбайжан үшін толық геномдық секвенирлеу жүргізілген зерттеу жоқ. Мұндай үлгі алу шектеулері «аймақтың генетикалық тарихының егжей-тегжейлі суретін» құруға кедеріс келтіреді. 2002 жылғы зерттеу, он бір Y хромосомалық маркерге назар аудара отырып, әзербайжандардың генетикалық жағынан лингвистикалық көршілеріне қарағанда кавказдық көршілерімен байланысты екенін көрсетті. Иран әзербайжандары географиялық тұрғыдан алыс тұрғын түрікмендерге қарағанда солтүстік әзербайжандарға және көршілес түркі халықтарына генетикалық жағынан көбірек ұқсас. Иран тілінде сөйлейтін Әзірбайжан халықтары (талыштар мен таттар) республикадағы әзербайжандарға генетикалық жағынан басқа иран тілінде сөйлейтін халықтардан (ирандық парсылар мен күрдтер, осетиндер мен тәжіктер) жақын. Бірнеше генетикалық зерттеулер әзербайжандардың осы аймақта ұзақ жылдар бойы тұрған, тіл алмасу арқылы түркі тілін қабылдаған, соның ішінде элиталық үстемдік сценарийін қабылдаған жергілікті халықтан шыққандығын көрсетті. Кейінгі зерттеуде Орталық Азияның Әзірбайжанға 33% үлес қосқандығы айтылды. 2001 жылғы зерттеуде мтДНК-ның бірінші гипервариабельді сегменті зерттелді, нәтижесінде «Кавказ халықтары арасындағы генетикалық байланыстар тілдік байланыстарға қарағанда географиялық байланыстарды көрсетеді» деген қорытындыға келді, ал әрмендер мен әзербайжандар «ең жақын географиялық көршілерімен ең тығыз байланысты». 2004 жылғы зерттеуде Иран үстірті, Инд өзенінің аңғары және Орталық Азиядағы 23 халықтың 910 мтДНК зерттелді, нәтижесінде «Инд бассейнінің батысындағы, соның ішінде Иран, Анатолия [Түркия] және Кавказ халықтарының мтДНК құрамы ортақ, негізінен Батыс Еуразиялық, Оңтүстік және Шығыс Еуразиядан өте аз үлес бар» деген тұжырым жасалды. мтДНК-ның генетикалық талдауы кавказдық халықтың генетикалық жағынан Еуропалықтарға Таяу Шығыс халықтарынан гөрі жақын екенін көрсетсе де, Y хромосомасының нәтижелері Таяу Шығыс топтарымен жақын туыстықты көрсетеді, бұл еркектердің көші-қонының нәтижесі болуы мүмкін. 2007 жылғы зерттеуде екінші сыныптағы адам лейкоциттерінің антигені зерттелді, нәтижесінде «Иранның әзербайжандары мен Түркия немесе Орталық Азия халықтары арасында жақын генетикалық байланыс байқалмады» деген қорытындыға келді. 2017 жылғы HLA аллельдерін зерттеуде Иранның солтүстік-батысындағы әзербайжандардың үлгілері «күрдтер, Горган, чуваш (Орысстанның оңтүстігінде, Солтүстік Кавказға қарай), ирандықтар және кавказдық халықтар (сван және грузиндер) қатарына жақын орналасқан» деп көрсетілді. Бұл Жерорта теңізі тобына «түрік және кавказдық халықтар» кіреді. Әзербайжандық үлгілер «Жерорта теңізі мен Орталық Азия арасындағы» үлгілерде болды, бұл түркілендіру «Оғуз түркі тайпаларының нәтижесінде болған процесі әзербайжандықтардың генетикалық құрамына да әсер етуі мүмкін» дегенді білдіреді.

Демография және қоғам

Әзірбайжандықтардың көп бөлігі Әзірбайжан Республикасында және Иран Әзірбайжанында тұрады. Иранда 12-ден 23 миллионға дейін әзірбайжандықтар өмір сүреді. Арменияда 2001 жылғы халық санағында әзірбайжандықтар тіркелмеді, себебі Таулы Қарабақ жанжалы халықтың қоныс аударуына себеп болды. Басқа да дереккөздер, мысалы, ұлттық халық санақтары, әзірбайжандықтардың бұрынғы КСРО мемлекеттерінің барлығында бар екенін көрсетеді.

Әзірбайжан Республикасында

Әзірбайжандықтар Әзірбайжан Республикасының ең ірі этникалық тобы болып табылады (90% астам), көршілес Ираннан кейін этникалық әзірбайжандықтардың екінші ірі қауымдастығын құрайды. Сауаттылық деңгейі өте жоғары, 99,5% деп есептеледі. Әзірбайжан ХХ ғасырды Ресей мен Кеңес Одағының үлгісіндегі институттармен бастады, онда атеизм мемлекеттік саясат ретінде қабылданды және қоғамның көптеген салаларына қатаң мемлекеттік бақылау орнатылды. Тәуелсіздік алғаннан бері елде зайырлы жүйе қалыптасқан. Әзірбайжан мұнай өнеркәсібінен үлкен пайда көріп отыр, бірақ жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық халықтың әл-ауқатын арттыруға кедеріл келтірді. Бұл қиындықтарға қарамастан, Әзірбайжанда экономикалық жағдай жақсарып, белсенді саяси оппозиция орташа әзірбайжандықтардың өмірін жақсартуға ұмтылып бағуда.

Әйелдер

Әзірбайжанда әйелдерге сайлау құқығы 1917 жылы берілді. Әйелдер Баку сияқты ірі қалаларда батыстық үлгідегі теңдікке қол жеткізді, бірақ ауылдық аймақтарда консервативтік көзқарастар сақталып қалған. Әзірбайжанда кеңес кезеңінде хиджаптар тоқтатылды. Әйелдер сайланатын лауазымдарда жеткіліксіз өкілдік етілген, бірақ парламентте жоғары лауазымдарға ие болды. Әзірбайжанда Жоғарғы Соттың төрағасы – әйел, ал тағы екеуі Конституциялық Сот судьялары. 2010 жылғы сайлауда Әзірбайжан Ұлттық Ассамблеясының депутаттарының 16% әйелдерді құрады (барлығы жиырма орын). Әзербайжан Республикасында қалауынша аборт жасауға болады. 2002 жылдан бері адам құқықтары жөніндегі омбудсмен – әйел. Иранда 1980 жылдардан бері гендерлік теңдікке ұмтылған халықтық қозғалыстар күшейіп келеді. Иранның бұрынғы басшылары, мысалы, реформатор Мохаммад Хатами президенттігінде әйелдерге көбірек құқықтар уәде еткен, бірақ Иранның Қамқоршылар кеңесі ислам доктринасына қайшы деп есептейтін өзгерістерге қарсы тұрады. 2004 жылғы парламент сайлауында (Маджлис) тоғыз әйел сайланды, олардың сегізі консерваторлар болды. Әзірбайжан әйелдерінің әлеуметтік тағдыры Ирандағы басқа әйелдердің тағдырымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді.

Тіл және әдебиет

Әзірбайжандықтар әзірбайжан тілінде сөйлейді, ол түркі тілінің бір тармағы. Бұл тіл 11-12 ғасырларда Әзірбайжанда қалыптасқан оғыз түркі тілінен тараған. Әзірбайжан тілі қашқа, гагауз, түрік, түрікмен және қырым татар тілдерімен тығыз байланысты, олардың әрқайсысымен әртүрлі деңгейде өзара түсіністік бар. Әзірбайжан Республикасы мен Иранда сөйленетін әзірбайжан тілінде екі ғасырға жуық уақыт бойы тілдес қауымдардың арасындағы үзілістен кейін белгілі бір лексикалық және грамматикалық айырмашылықтар қалыптасқан, бірақ өзара түсіністік сақталған. Сонымен қатар, түрік және әзірбайжан тілдері бір-біріне осыншалықты түсінікті, олардың сөйлеушілері бір-бірін бұрыннан танымастан қарапайым әңгімелесе алады. Алғашқы әдебиет көбінесе ауызша дәстүрге негізделген, ал кейіннен жинақталған эпостар мен Деде Коркуттың батырлық әңгімелері одан туындаған болуы мүмкін. Жазба, классикалық әзірбайжан әдебиеті моңғол шапқыншылығынан кейін пайда болды, ал ең ерте оғыз түркі мәтіні 15 ғасырға жатады. Әзірбайжан тіліндегі ең алғашқы жазбалардың кейбіреулері ақын Насимиге (1417 жылы қайтыс болған) және одан кейін ондаған жылдар өткен соң Фузулиге (1483–1556) тән. Сафави Иранының шахы Исмаил I «Хатай» псевдонимімен әзірбайжан поэзиясын жазды. Қазіргі заманғы әзірбайжан әдебиеті Самад Вургун, Шахриар және басқалардың еңбектерінде көрініс тапқан гуманизмге баса назар аударуды жалғастырды. Әзірбайжандықтар көбінесе екі тілді, Әзірбайжанда орыс тілінде, ал Иранда парсы тілінде, өз ана тілі – әзірбайжан тілінен басқа, еркін сөйлейді. 1996 жылғы мәліметтерге сәйкес, Әзірбайжанның шамамен 8 миллион халқының 38%-ы орыс тілінде еркін сөйлеген. 2009 жылы Иранда өткізілген тәуелсіз телефондық сауалнама көрсеткендей, респонденттердің 20%-ы әзірбайжан тілін түсінеді, бұл Ирандағы ең көп таралған азшылық тілі, ал барлық респонденттер парсы тілін түсінеді.

Дін

Әзірбайжандықтардың көпшілігі он екі имамдық шиит мұсылмандары. Діни азшылықтарға суннит мұсылмандары (негізінен Шафии мазхабында, қоршаған Солтүстік Кавказ мұсылмандары сияқты) және бахаилер жатады. Әзірбайжан Республикасындағы әзербайжандықтардың қаншасы дінге жатпастығы белгісіз. Көптеген адамдар өздерін шиит мұсылмандары деп есептейді. Әзірбайжан Республикасындағы христиан әзербайжандықтардың саны шамамен 5000 адамды құрайды және олардың көпшілігі жақында ғана дінге өткендер. Кейбір әзербайжандықтар, әсіресе ауылдық аймақтарда, исламнан бұрынғы анимистік немесе зороастризмнің ықпалындағы нанымдарды сақтайды, мысалы, белгілі бір орындардың қасиеттілігіне сену және отқа, кейбір ағаштар мен тастарға құрмет көрсету. Әзірбайжанда ислами мерекелермен қатар, басқа діндердің дәстүрлері де тойланады, оның ішінде Наурыз және Рождество.

Сахналық өнер

Топтық биде орындаушылар жартылай шеңбер немесе шеңбер құрып жиналады. "Осы билердің жетекшісі көбінесе ерекше қимылдар орындайды, сондай-ақ топтың қозғалысын, адымдарын немесе бағытын өзгертеді, көбінесе қолмен белгі беріп, онда орамал ұстайды". Әзірбайжан музыкалық дәстүрі Ашықтар деп аталатын әнші-жыршыларға дейін жетеді, олардың кәсібі бүгінгі күнге дейін сақталған. Қазіргі Ашықтар саз (лютня) тартып, дастан (тарихи жырлар) айтады. Басқа музыкалық аспаптарға тар (лютняның басқа түрі), балабан (желді аспап), каманча (скрипка) және доль (дабыл) жатады. Әзірбайжан классикалық музыкасы – муғам – көбінесе сезімтал ән орындалысымен ерекшеленеді. Композиторлар Үзейір Хажибеков, Гара Гараев және Фикрет Амиров батыс классикалық музыкасын муғаммен біріктіретін жаңа стиль жасады. Басқа әзірбайжандықтар, атап айтқанда Вагиф және Азиза Мұстафа Заде, муғамды джазбен үйлестірді. Әзірбайжан музыканттарының кейбіреуі халықаралық деңгейде танылды, олардың ішінде Рашид Бехбудов (сегізден астам тілде ән айта алатын), Мүслім Магомаев (Кеңес дәуірінің эстрада жұлдызы), Гугуш және соңғы кезде Сами Юсуф бар. 1979 жылғы Иран революциясынан кейін, дін қызметкерлерінің музыкаға қарсылығынан Әзірбайжан музыкасы басқа бағытқа бұрылды. Ирандық әнші Хосейн Ализаденің айтуынша, "Иранда тарихи тұрғыдан алғанда, музыка діни институттардың күшті қарсылығына тап болды, бұл оны құпия жұмыс істеуге мәжбүр етті". Кейбір әзірбайжандықтар кино режиссер болды, мысалы, Рустам Ибрагимбеков, ол 1994 жылы Канн кинофестивалінде Гран-при және "Шет тіліндегі үздік фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алған "Күннің күйі" фильмінің авторы.

Спорт

Спорт Әзірбайжан халқының тарихы бойында маңызды бөлігі болған. Ат спорты жарыстары "Деде Коркут кітабында" және Хакани сияқты ақындар мен жазушылардың шығармаларында мақталып келген. Күрес, найза тастау және қылышпен сайыс сияқты ежелгі спорт түрлері де болған. Кеңес дәуірінің қалдырған мұрасының арқасында қазіргі заманда азербайжандықтардың кейбіреуі Олимпиада деңгейінде жетістіктерге қол жеткізді. Мысалы, Ирандық Хосейн Реза Заде, 2000 және 2004 жылғы Олимпиада ойындарының екі дүркін чемпионы және ауыр салмақтағы әлемдік рекорд иесі, немесе Олимпиада тарихындағы ең табысты ирандық спортшы атанған Ирандық таэквондо шебері Хади Саи, сондай-ақ 2006 жылы Еуропа чемпионы атанған Низами Пашаев халықаралық аренада өте жақсы нәтижелер көрсетті. Түркия құрамасы үшін өнер корсететін этникалық азербайжан Рамил Гулиев – Түркия тарихында жеңіл атлетикадан әлем чемпионы болған тұңғыш спортшы. Шахмат Әзірбайжан Республикасында дамыған танымал ойын түрлерінің бірі. Ел Теимұр Раджабов, Вугар Гашимов және Шахрияр Мамедъяров сияқты көптеген белгілі шахматшыларды тәрбиеледі, олардың үшеуі де халықаралық рейтингте жоғары деңгейде тұр. Каратэ де кең таралған, онда Рафаэль Ағаев бес дүркін әлем чемпионы және он бір дүркін Еуропа чемпионы атағын жеңіп алды.