Кіріспе
Gentianaceae тұқымдасының гүлді өсімдіктер туысы.
Gentiana (,/dʒ//ɛ//n//tʃ//i/'/eɪ//n//ə/) – гения тұқымдасына (Gentianaceae) жататын, Gentianeae тайпасы мен Gentianinae монофилетикалық субтайпасын құрайтын гүлді өсімдіктер туысы. Шамамен 400 түрі бар, ол ірі туыс саналады. Гентиандар көбінесе ірі, құбыр тәрізді гүлдерімен ерекшеленеді, олар көбінесе қарқынды көк түсті болады. Туысқа Gentius есімді иллириялық патшаның құрметіне ат қойылған, ол гентианның тонизирующий қасиеттерін бірінші болып тапқан болуы мүмкін.
Тіршілік ету ортасы
Бұл – дүниежүзілік таралымға ие тұқымдас, Азия, Еуропа және Американың қоңыржай аймақтарындағы альпілік жағдайларда кездеседі. Кейбір түрлері Солтүстік-Батыс Африка, Шығыс Австралия және Жаңа Зеландияда да таралған. Олар бір жылдық, екі жылдық және көп жылдық өсімдіктер болып табылады. Ал кейбіреулері мәңгі жасыл, ал басқалары – емес. Көптеген генияларды табиғи өсетін ортасынан тыс жерде өсіру қиын, бірақ бірнеше түрі мәдени өсімдік ретінде қолданылады. Гентиандар толыққанды қысқа төзімді және тікелей күн сәулесінде немесе жартылай көлеңкеде өсе алады. Олар жақсы дренаждалған, бейтарап немесе қышқыл, гумусқа бай топырақта өседі. Олар тасты бақшаларда жиі кездеседі.
Қолданылуы
Көптеген сусындар джиан тамырынан жасалады. Gentiana lutea – Альп тауларында және Оверньде өндірілетін дистилленген сусын. Кейбір түрлері аперитивтер, ликерлер мен тониктер дайындау үшін жиналады. Джиан тамыры – горьковатым сусындардың кең таралған хоштандырғышы. "Moxie" газдалған сусындарында джиан тамыры бар. Француздық "Suze" аперитивы джианнан жасалады. "Americano" аперитивтерінің құрамында горьковатым дәм беру үшін джиан тамыры бар. Ол итальяндық "Aperol" ликерінің құрамына кіреді. Сонымен қатар, ол неміс кешкі астан кейінгі дижестив "Underberg" үшін негізгі дәмдеуіш ретінде, ал "Angostura Bitters" және "Peychaud's Bitters" горьковатым эссенцияларының негізгі компоненті ретінде қолданылады. Джиан тамырының горьковатым қасиетіне жауапты негізгі гликозид – гентиопикрин (сонымен қатар гентиопикрозид деп те аталады). 2007 жылғы жапондық зерттеушілер тобының мақаласында жас джиан тамырында 23 түрлі қосылыс анықталды. Гентиопикрин жас тамырдан табылған жоқ, сондықтан ол тамырды кептіру және сақтау процесінде пайда болуы мүмкін. Джиан парфюмерияда шектеулі қолданысқа ие, ең алдымен глицерин сабыны ("Crabtree & Evelyn") және парфюм ("Corday's Possession", 1937) түрінде.
Фармакологиялық қолданыстар
Үлкен сары гения (Gentiana lutea) дәстүрлі медицинада ас қорыту проблемалары, қызба, гипертония, бұлшықет спазмдары, паразиттік құрттар, жаралар, қатерлі ісік, синусит және безгек ауруларын емдеу үшін қолданылады. Алайда, зерттеулер балалардағы мазасыздық пен ЖСҚ (қысқа назар ауыспалы синдромы) емдеуде плацебодан асып түспейтін тиімділік көрсеткен. Ол диспепсияны тиімді басқаруда зерттелген және тиімділігі дәлелденген. Gentiana punctata жапырақтары мен тамырлары дәстүрлі австрия медицинасында асқазан-ішек жолының, тері, қозғалыс аппараты, бауыр және өт жүйесі ауруларын, сондай-ақ балалар ауруларын, қызбаны, тұмауды, ревматизмді және подаграны емдеу үшін ішкі және сыртқы қолдануға арналған ликер немесе шай ретінде пайдаланылған. Gentiana purpurea, Gentiana punctata және Gentiana pannonica түрлері дәстүрлі түрде ас қорытуға көмектесетін джентиан шнапсын жасау үшін қолданылады. Аюрведа медицинасында сирек кездесетін Үндістан гениясы Gentiana kurroo дәрілік өсімдік ретінде қолданылған, бірақ оның орнына Гималай өсімдігі Picrorhiza kurroa, Plantaginaceae немесе дәстүрлі қытай медицинасынан алынған Picrorhiza scrophulariiflora (胡黃蓮 Hú Huáng Lián) қолданылады.
Символизм
Генциан гүлі Минамото кланының таңбасы ретінде қолданылған, Хэйан дәуірінде Жапон саясатына басымдық білдірген және Генпей соғысынан кейін алғашқы сёгунатты құрған төрт ірі кланның бірі. Ол Бельгияның неміс тілді қауымдастығының ресми гүлі (осылай деп аталады).
Жалпы
Гентианның жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, кейде түбірлік розетка түзеді. Құбыр тәрізді гүлдер көбінесе терең көк немесе азур түсті болады, бірақ ақ, қаймақ, сары немесе қызыл да болуы мүмкін. Көптеген түрлер гүл түсі жағынан полиморфты, әртүрлі түсті гүлдер береді. Көк гүлді түрлер Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде басым, ал қызыл гүлді түрлер Анд тауларында басым, онда құстармен тозаңдану табиғи іріктеу арқылы жиірек пайда болады. Ақ гүлді түрлер тұқымның таралу аймағында шашыраңқы орналасқан, бірақ Жаңа Зеландияда басым. Көптеген гүлдер бес мүшелі, коруллада бес тілше және бес тостағанша жапырақшасы болады. Аз ғана түрлерде гүлдің 4-7 мүшесі болады. Корулла тілшелері арасында жиырыңқылар (пликалар) орналасқан. Жоғары жапырақша қысқа немесе жоқ. Жұмыртқалық көбінесе сабақсыз және нектар бездерімен жабдықталған.