Кіріспе

Бразилия фольклорындағы кейіпкер

Саси (saˈsi sɐˈsi) – бразилиялық фольклордың кейіпкері. Ол бір аяқты қара нәсілді адам, құрылы қағады және оны қалай қаласа сонда пайда болуға және жоғалуға мүмкіндік беретін сиқырлы қызыл бас киім киеді (әдетте тозаң дауылының ортасында). Бразилияның көп бөлігінде ол жақсылыққа жатпайтын әдеміқор, ал басқа жерлерде қауіпті және зұлым жаратылыс саналады. Дегенмен, оны тұзаққа түсіре алған немесе сиқырлы бас киімін ұрлаған адамға тілектерін орындайды. Алайда, оның бас киімінің жаман иісі жиі айтылады. Бұл бас киімді ұрладым деп мәлімдеген көптеген адамдар оның иісін ешқашан кетіре алмайтындарын айтады. Бір аяғы болғанмен, Сасидің екі алақанында да тесік бар. Сасидің сүйікті ойыны – осы тесіктер арқылы тұтанған сіріңке өткізу. Аңыз бойынша, адам оны тозаң дауылы түрінде болғанда бөтелкеге қамап қоюға болады. Мифтің бірнеше нұсқасы бар, мысалы: Saci pererê (sɐˈsi peɾeˈɾe) – көмірдей қара; Saci trique (sɐˈsi ˈtɾiki) – аралас нәсілді және мейірімді; Saci saçurá (sɐˈsi sɐsuˈɾa) – қызыл көзді.

Жақсылықтары, әлсіз жерлері мен әдеттері

Саки үлкен зиян келтірмейді, бірақ ешқандай ұсақ зиянды жасамай қоймайды. Ол балалардың ойыншықтарын жасырып, шаруа жануарларын босатып, итті мазақтап, тауық жұмыртқаларын қарғап, олардың жарылмауына себеп болады. Ас үйде Саки тұзды төгіп, сүтті қышқылтып, бұршақ қайнатынды күйдіріп, сорпаға шыбын салады. Егер ақбөлек жарылмаса, онда Саки оны қарғаған болады. Ол тігіншінің инесін тоқыратып, саусақтарын жасырып, тігін жіптерін түйіндеп тастайды. Егер ол жерде шеге жатса, оны ұшымен жоғары қаратып қояды. Қысқасы, үйде немесе үйден тыс қандай жағдай болса да, оны Сакиге жабады. Саки жоғалып кетуден немесе көрінбей қалудан басқа (көбінесе оның қызыл тоқымы мен құрығының қызыл жарығы ғана көрінеді), Матитапере немесе Матита Перейраға, ешқандай жерден келгендей көрінетін, мұңды ән салатын құсқа айнала алады. Сакиден қашу үшін су арнасын кесіп өту керек. Саки одан өтпеуге батыл, өйткені онда ол барлық күшін жояды. Тағы бір жолы – түйіндерге толы арқанды тастап кеткенде, Саки тоқталып, түйіндерді шешуге мәжбүр болады. Оны ынталандыру үшін, оның қасында кашаса немесе құрығына темекі қалдыруға болады. Ол көмір немесе басқа да ұсақ заттарды алақандарының тесіктерінен төгіп, ойнауды жақсы көреді. Өте епті болғандықтан, оң аяғының жоқтығы оған жылқыға мінуге, аяқтарын қиып отырып, құрығын соғуға кедергі келтірмейді (мұны Бассыз есек мұрынынан от шашумен салыстыруға болады). Аңыз бойынша, әрбір шаң жұмыры Сакидің айналып билеуінен пайда болады. Оны ұстау үшін шаң-тозаңға жеке-жеке баталанған дұғалы бұрыштан жасалған розарийді лақтыруға немесе оған сырғамен шабуға болады. Сакиді қараңғы шыны бөтелкеге салып, крест белгіленген тығынмен жабу арқылы тұтқындауға болады. Сондай-ақ, оның күшінің көзі болып табылатын тоқымын ұрлап, оны құлдыққа салуға болады. Бірақ, ол қожайынынан қандай қарымта алатынына байланысты, бостандыққа шыққан Саки сенімді қорғаушы мен досқа немесе ашкөз және қатыгез жауға айналуы мүмкін.

Аңыздың шығу тегі

Кейбіреулер Саци мифы 13 ғасырда Еуропада, мысалы, монопод сияқты пайда болды деп мәлімдейді, бірақ оның тупи-гуарани мифологиясының Ŷaci ŷaterê-нен шыққан болуы ықтимал. Бұл – адамдарды баурап алып, орманның үнсіздігін қатты дауыстары мен сыбызғысымен бұзатын, жарқырап қызыл шашы бар сиқырлы бір аяқты бала. Бастапқыда ол түннің жаратылысы болған, және шын мәнінде, ŷaci сөзі ежелгі тупи тілінде "ай" дегенді білдіреді. Бұл жергілікті кейіп 18 ғасырда Бразилияға көптеп әкелінген африкалық құлдар тарапынан қабылданып, өзгертілді. Ферма құлдары балаларды қорқытып, көңіл көтеру үшін Саци туралы әңгімелер айтатын. Осы процесте жаратылыс қара түсті болды, оның қызыл шашы қызыл бас киімге айналды, ал әдетте әңгімелерді айтқан африкалық ақсақалдар сияқты, ол әрқашан саз және қамыстан жасалған түтін тартатын құбырымен көрінетін болды. Оның аты Саси Тапере және Са Перейра (португал тілінде жиі кездесетін есім) сияқты түрлі формаларға, содан кейін Саси Перереге айналды. Оның қызыл бас киімі Саки сияқты күштерге ие португалдық мифтік жаратылыс – Траскодан шабыттанған болуы мүмкін. Сачи Перере тұжырымы христиандық элементтермен синкретизмді көрсетеді: ол айқышқа тап болғанда қашып кетеді, қалдырып кететін күкірт иісі – христиандық фольклорындағы шайтанның классикалық белгілері. Бөтелкеге сиқырлы тығынмен құлыпталған, оның бостандығы үшін тілектер орындауға мәжбүрленген мистикалық жаратылыс тұжырымы, «Мың бір түн» әңгімесіндегі Аладин оқиғасымен айқын параллельдіктерді көрсетеді. Бұл жай ғана кездейсоқтық болуы мүмкін емес, өйткені құлдардың кейбіреуі мұсылман болғандықтан, араб ертегілерімен таныс болған. Сонымен қатар, 711 және 1249 жылдар аралығында португал аумағының бір бөлігін (оның ішінде оңтүстік бөлігін) мұсылман морилер басып алғандығы Саци аңызына арабтың ықпалының тағы бір мүмкін жолын ұсынады.

Танымал мәдениетте

Бұл кейіпкер қазіргі бразилиялық қалалық мәдениетте өте танымал, негізінен Монтейро Лобатоның 1932 жылғы «О Саси» атты өте танымал балалар кітабының арқасында. Саси «Sítio do Picapau Amarelo» романының басқа фильмдер мен телесериалдарға бейімделуіне де қатысады. 1960 жылдары бір аяқты гном – енді «үйретілген», көңілді, бірақ зиянсыз және сүйкімді жаратылысқа айналған – Бразилияның көрнекті карикатурисі Зиралдоның «Turma do Pererê» комикс журналының басты кейіпкері ретінде таңдалды. Бұл басылым, жанрында толығымен «ұлттық» кейіпкерлерді ұсынған алғашқы журнал болды, бірақ қысқа ғана өмір сүрді, бірақ Анжели, Лаэрте және Маурисио де Соуза сияқты басқа бразилиялық карикатуристерге жол ашты. Кейіпкер Шигеру Мидзукидің 1963–1964 жылдардағы «Akuma kun» мангасында да кездеседі. Том Жобимнің «Águas de Março» әнінде Матинта Перейра есімді кейіпкер туралы айтылады, ал Неи Лопестің «Fumo de Rolo» атты самба әнінде балықшының орманнан қамыс жинағанда Сасимен кездесуі туралы әңгіме баяндалады. Саси өз түтініне темекі талап етеді, бірақ бақытсыз жігіт оны жоғалтып алған. «Sport Club Internacional» клубының талисманы – Саси, бұл клубтың тамырларының тереңдігіне, оның киімдерінің қызыл түсіне және жанкүйерлердің команданың қарсыластарына әртүрлі әрекеттер жасауға болатынына деген үмітіне байланысты. 2005 және 2006 жылдардағы маусымдарда Уэсон Рентериа клуб үшін ойнаған кезде, ол гол соққан сайын Сасидің қимыл-қозғалыстарын бейнелейтін. Бразилияда ағылшын-кельт Хэллоуинінің (португал тілінде «Dia das Bruxas» деп аталады) таралуына қарсы тұру мақсатымен 2005 жылы Саси күні құрылды және ол да 31 қазанда тойланады. Сондай-ақ, Сасиді бақылаушылардың әзілдеуге құрылған қоғамы құрылды. 2012 жылғы «Max Payne 3» видео ойынында, негізінен Бразилияның Сан-Паулу қаласында, арамзат Саси ойын ішіндегі мультфильмде «The Adventures of Captain Baseball Bat Boy» көрсетілімінде эпизодтық рөлде пайда болады. Онда Сасидің әдеттегі түтіні, қызыл қалпағы мен шорты бар, сонымен қатар оның оң аяғы жоқ. Дегенмен, оның терісі жасыл. Саси «AdventureQuest Worlds» ойынында да пайда болады. Бұл нұсқада ол адам сияқты көрінеді, қасық ұстайды, аяқтарының орнында торнадо болады және жел шабуылдарын жасайды. Саси Уэсли Гимараес ойнаған «Invisible City» (2021) сериалында да пайда болады.

Маскот ретінде

Бір аяғы болғанына қарамастан, бұл кейіпкер өте епті және күшті деп есептеледі, ол әрқашан өзінің қарсыластарын жеңіп шығады. Сондықтан ол Бразилиядағы Sport Club Internacional және Social Futebol Clube сияқты бірнеше спорт клубтарының талисманы болып табылады.