Кіріспе

Түркияда сөйлейтін солтүстік-батыс иран тілі – заза немесе зазаки. Бұл тіл негізінен Түркияның шығысында заза халқы тарапынан сөйлейді, олар көбінесе күрдтер деп есептеледі және көп жағдайда олардың өзі де осылай қарастырады. Тіл, иран тілдерінің солтүстік-батыс тобындағы заза-горани тілдер тобының құрамына кіреді. «Заза» деген атау бұрын кемсіту мағынасында қолданылған, ал көптеген зазалар өз тілдерін «димли» деп атайды. Ethnologue мәліметтері бойынша, заза тілінде шамамен үш-төрт миллион адам сөйлейді. Ethnologue сонымен қатар, тілдің сөйлейтін адамдар санының азаюына байланысты заза тілінің қауіп төңкерігінде екенін, көптеген адамдардың түрік тіліне ауысып жатқанын, сондай-ақ, көбінесе егде жастағылардың арасында бір тілді білетін адамдардың бар екенін көрсетеді. Бұл жағдай тілдің төмендеуіне әкелуде, себебі тіл көбінесе жас ұрпаққа берілмейді, көпшілік түрік тілінде сөйлеуді жөн көреді. Кейбіреулері курманжи тілінде де сөйлейді. Басқа халықаралық лингвистикалық органдар, Ethnologue және Glottolog та заза тілін екі жеке тілден – оңтүстік заза және солтүстік заза тілдерінен тұратын макротіл ретінде жіктейді.

Тарих

Заза тілінде жазу – жақында ғана пайда болған құбылыс. Заза тіліндегі алғашқы әдеби шығарма – 1899 жылы Әхмеде Хасидің «Мевлиду’н Небийи’л Құрейшиййи» еңбегі, одан кейін 1903 жылы Осман Ефендийо Бабидждің «Мавлюд» еңбегі жарық көрді. Түркияда күрд тіліне тыйым салынғандықтан, 1963 жылға дейін Заза тілінде ешқандай мәтін жарық көрген жоқ. Сол жылы күрд тіліндегі «Roja Newe» газетінде екі қысқа мәтін жарық көрді, бірақ газетке тыйым салынды және 1976 жылға дейін Заза тілінде басылымдар жарияланбады, тек кейбір мерзімдік басылымдарда ғана Заза мәтіндері жарық көрді. Заза әдебиеті алғаш рет 1979 жылы «Tîrêj» журналында жарық көрді, бірақ 1980 жылғы төңкеріс салдарынан журнал жабылуға мәжбүр болды. 1980 және 1990 жылдары күрд тіліне салынған тыйым 1991 жылы Түркияда алынып тасталғанға дейін, Заза әдебиетінің көп бөлігі Германияда, Францияда және әсіресе Швецияда жарық көрді. Бұл газеттер мен журналдардың қайтадан Заза тілінде шыға бастағанын білдірді. Заза тілінде басылып шыққан келесі кітап (1903 жылғы «Мавлюдтан» кейін) 1977 жылы, ал тағы екі кітап 1981 және 1986 жылдары жарық көрді. 1987 жылдан 1990 жылға дейін Заза тілінде бес кітап жарық көрді. Күрд тіліне салынған тыйым алынғаннан кейін, 1991 жылдан 2000 жылға дейін Заза тілінде кітаптар шығару көбейді және барлығы 43 кітап жарық көрді. 2018 жылға дейін Заза тілінде кем дегенде 332 кітап жарық көрді. Жоғарыда аталған кедергілерге байланысты Заза тілінің стандартталуы мүмкін болмады және авторлар өздерінің жергілікті немесе аймақтық Заза диалектінде жазуды қалаған. 1996 жылы Стокгольмде жиналған Заза тілінде сөйлейтін авторлар тобы ортақ әліпби мен орфографиялық ережелерді бекітіп, жариялады. Дегенмен, кейбір авторлар бұл ережелерді сақтамайды, өйткені олар өз шығармаларында орфографиялық ережелерді қолданбайды. 2009 жылы ЮНЕСКО Заза тілін әлсіз тіл ретінде таныды. Түркияның жоғары білім беру мекемесі 2011 жылы Мунзур университетінде Заза тілі мен әдебиеті факультетін ашуға келісім берді және 2012 жылы факультетке студенттерді қабылдауды бастады. Келесі жылы Бингөл университеті де осындай факультет құрды. «TRT Kurdî» телеарнасы да осы тілде хабар таратады. 2016 жылғы төңкеріс әрекетінен кейін Заза тілінде хабар таратқан кейбір телеарналар жабылды.

Грамматика

Pronoun Заза Талыш ТатиСемнаниСансарийОсетияПарсыАнглиз 1-ші жақ. ez əz/āz āz āz (az) manI2-ші жақ tı tı ti ti dɨ (di) toyou3-шы жақ rdo/ey əv/ay u un no wuiy ū, ānhe3-ші жақ rda/ay nā una na she1-ші көптік. ma ama amā hamā mā max māwe2-ші көптік şıma şımə shūmā shūmā shūmā shimax shomāyou3-ші көптік. ê, i, ina, ino əvon/ayēn ē e ey idon/widon ēnan, ishān, inhāthey Талыш, Тати, орталық иран тілдері мен диалектілері – Семанни, Каханги, Вафси, Балучи және Курманджи сияқты көптеген иран тілдеріндегідей, Заза тілінде морфологиялық бөлінген ергативтілік кездеседі. Бұл өткен және толыққанды шақтарда ергативтік жұрнақтардың қолданылуын, ал қалған жағдайларда номинативтік-айыптаушылық сәйкестікті көрсетеді. Синтаксис тұрғысынан Заза тілі номинативтік-айыптаушылық жүйеде.

Грамматикалық жынысы

Батыс Иран тілдерінің арасында заза, семнани, сангсари, тати, орталық Иран диалектілері – кали, фарзанди, делижани, жоушакани, абианеи және курманжи грамматикалық жынысты еркек және әйел деп ажыратады. Әрбір зат есім осы екі жыныстың біріне жатады. Кез келген зат есімді және сол зат есімге қатысты модификаторды немесе басқа сөз түрлерін дұрыс өзгерту үшін, зат есімнің әйел немесе еркек екенін білу қажет. Көптеген зат есімдерде туа біткен жыныс болады. Дегенмен, кейбір түбір сөздердің жынысы өзгермелі, яғни олар еркек немесе әйел зат есім ретінде қолданылуы мүмкін.

Қосындылар

Еріндік-тістік/Алвеолярлық-алвеолярлық-таңдаулы-таңдаулы-жұмсақ тілдік-ұлтаралық-көмейлік-көмейлік қарапайым, көмекейлі, мұрынды, жарылыс/жуандау дауыссыз, дауысты, үйкеліс дауыссыз, дауысты, тілдік соққы/қалқымалы, дірілдемелі, бүйірлі орталық, жұмсақ тілдік, жақындаушы, жұмсақ тілдік дауысқа дейін жұмсақ тілдік болады.

Осман дәуіріндегі заза әдебиеті

Заза әдебиетінің алғашқы белгілі жазба еңбектері Осман империясы кезінде жазылған. Осман дәуірінде заза тілінде жазылған жазбалар араб әріптерімен жазылып, діни сипатқа ие болған. Осы кезеңде заза тіліндегі алғашқы жазба еңбек XVIII ғасырдың соңында жазылған. Бұл еңбек араб әріптерімен және Османдық түрік тілінде де қолданылатын Наск әрпімен жазылған. Еңбектің екі бөлімі бар. Онда Селім III билік құрған кездегі Шығыс Анатолия аймағы, Әлидің (халифа) өмірі, алеви діні мен тарихы, «Нахж әл-Балаға» кітабының бір бөлігінің заза тіліне аударылуы, ахират туралы мәселелер және поэзиялық мәтіндер қамтылған. Осы еңбектен соң шамамен жүз жыл өткен соң, Османдық заза дін ғалымы, жазушы және ақын Ахмед ел Хасси (1867-1951) 1891-1892 жылдары заза тілінде тағы бір еңбек жазды. Заза тіліндегі алғашқы Мевлит еңбегі араб әріптерімен жазылып, 1899 жылы жарық көрді. Заза жазушыларынан басқа, заза емес/Осман жазушылары/зерттеушілері, мысалы, Питер Иванович Лерх (1827-1884), Роберт Гордон Латам (1812-1888), доктор Хамфри Сандвит (1822-1881), Вильгельм Стрекер (1830-1890), Отто Блау (1828-1879), Фридрих Мюллер (1864) және Оскар Манн (1867-1917) республикалық кезеңге дейінгі еңбектерінде заза мазмұнын (әңгімелер, ертегілер, сөздіктер) қамтыды. Абдулкадир Арсланның (1992-1995), Камил Пуегидің (1999), Мухамед Мураданның (1999-2000) және Кума Озусанның (2009) мевлиттері мен сиралары діни мазмұндағы басқа да әдеби еңбектер болып табылады. Бүгінде Түркия мен Еуропа елдеріндегі түрлі баспа үйлер заза тілінде поэзия, әңгімелер мен романдар сияқты әр түрлі әдеби жанрлардағы еңбектерді басып шығаруда.