Кіріспе
Женеваға Савойяның 1602 жылы жасаған сәтсіз шабуылын еске алу үшін жыл сайынғы фестиваль L'Escalade немесе Fête de l'Escalade (эскалада – қорғаныс қабырғаларын бағындыру әрекеті) – Швейцарияның Женева қаласында әр желтоқсанда католик Савойя герцогтігінің протестант қала-мемлекетін жаулап алуға жасаған тынысы жеңілгенін еске алу үшін өткізілетін жыл сайынғы фестиваль. Мерекелік шаралар мен басқа да еске алу іс-шаралары әдетте 12 желтоқсанда немесе оған ең жақын демалыс күндері ұйымдастырылады. Савойя герцогы Карл Эммануэль I жіберген савойялық әскерлер 1602 жылдың 11-12 желтоқсанына қараған түні күтпеген шабуыл жасауға тырысты, бірақ Женеваның қорғаушылары оларды кері тартып жіберді. Аңыз бойынша, бұл Женева азаматтарының жеке батылдықтарының арқасында мүмкін болды, әсіресе жергілікті тұрғын Кэтрин Чейнель (La Mère Royaume деп те белгілі), ол басқыншылардың үстіне қайнаған көкөніс сорпасын құйып, қала тұрғындарына ескертті.
L'Escalade, or Fête de l'Escalade (from escalade, the act of scaling defensive walls), is an annual festival in Geneva, Switzerland, held each December commemorating the defeat of an attempt to conquer the Protestant city state by the Catholic Duchy of Savoy in 1602. The celebrations and other commemorative activities are usually held on 12 December or the closest weekend. Savoyard troops sent by Charles Emmanuel I, Duke of Savoy attempted a surprise attack during the night of 11–12 December 1602, but were repulsed by the Genevese defenders. According to legend, this was possible thanks to individual acts of bravery by Genevese citizens, notably by local resident Catherine Cheynel (also known as la Mère Royaume), who dumped boiling vegetable soup on the invaders and alerted the townsfolk.
Өмірбаян
Көп жылдар бойы герцог Женеваның байлығын қалаған. 1580 жылы Савойя үйінің тағына отырған Карл Эммануэль Альп тауларының солтүстігіндегі Женеваны өзінің астанасы етіп, протестантизмді жоюды көздеді. Рим папасы Климент VIII оған қолдау көрсетіп, 1602 жылы Франциск де Сальсті Женеваның католик епискобы етіп тағайындады. Сальс тиімді уағызшы болды және Женева көлінің оңтүстік жағындағы Савойяның Шабле аймағында католицизмді қайта орнатуда жақында сәттілікке жеткен еді.
Шайқас
1602 жылдың 11-12 желтоқсаны аралығында – жылдың ең қараңғы түні – Альбинье әміршісінің басшылығымен Савойя әскерлері және Карл Эммануэльдің күйеу інісі, Испанияның Филипп III-і Женеваға шабуыл жасады. 2000-нан астам сарбаз түнде Арве өзені бойымен марш жасап, 12 желтоқсан күні таңғы сағат 2 шамасында Женева қабырғасының сыртындағы Плейнпаледе жиналды. Алғашқы жоспар қала қақпасын ашу үшін диверсанттар тобын жіберу болған. Женева тұрғындары шабуылшыларды қабырғаға шығуларына жол бермей, олармен көшеде күресіп, осылай жеңіске жетті. Дабыл соғылды, шіркеу қоңыраулары қақты, Женева халқына ескерту жіберілді. Түнгі күзетші Исаак Мерсье қаланың басты қақпасын ашу жоспарын орындауға кедергі келтіріп, қақпаны ұстап тұрған арқанды кесіп тастады. Қала тұрғындары қала жасағымен бірге шайқасып, Савойя шабуылын тойтарды және оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Шайқаста Женевалықтар 18 адамнан, ал Савойялықтар 54 адамнан қаза тапты. 13 Савойялық тұтқын, оның ішінде әулетті адамдар да бар, келесі күні қарақшылар ретінде дарға асылды, себебі Савойя тарапынан бірнеше рет бейбітшілікке ант берілгендіктен, оларды соғыс тұтқындары ретінде қарауға болмады. Женева жырларында айтылуынша, Лион қаласынан келген және Пьер Рюанның әйелі Кэтрин Шейнел ("Mère Royaume") қайнап тұрған көкөніс сорпасының үлкен қазанын ұстап алып, шабуылшылар қабырғаға шығар кезде олардың үстіне құйған. Рюан отбасы Ла-Монне қала қақпасының үстінде тұрған. Қайнап тұрған сорпаның ауыр қазаны Савойя шабуылшысының басына тиіп, оны өлтірді. Бұл оқиға қала тұрғындарын қаланы қорғауға шақырып, олардың рухын көтерді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Савойя герцогы 1603 жылдың 12 шілдесінде Санкт-Жулиен шартымен бекітілген ұзақ мерзімді бейбітшілікке келісті.
Мерекелік іс-шаралар
Қарулы қақтығыс түн ортасынан кейін, 12 желтоқсанның таңертеңінде болғанмен, мерекелік шаралар мен естелік іс-шаралары әдетте 11 желтоқсанда немесе ең жақын демалыс күндері өткізіледі. Мерекелік шараларға шоколадтан жасалған үлкен мармита (қазан) және марципаннан жасалған көкөністер, Женеваның қызыл және алтын түстеріне оралған тәттілер кіреді. Бұл жерде ең үлкені мен ең кішісі қазанды сындырып, «Анси перирен лес враги республики!» (Республиканың жаулары осылай қырылды!) деп айту қалыпты жағдай. Бұл Кэтрин Чейнел туралы аңызға сілтеме жасайды. Басқа дәстүрлерге қыздырылған шарап, көп мөлшердегі көкөніс сорпасы, түрлі киімдер киген балалардың үйлерге қағып, тәттілер үшін l'Escalade әндерін орындауы кіреді. Мектеп оқушылары да көкөніс сорпасын дайындап, сол түні ата-аналары мен туыстарына ұсынады. Жасөспірімдер мерекелік шараның бір бөлігі ретінде бір-біріне жұмыртқа, ұстарау кремі және ұн лақтырады. Жоғары сынып оқушылары бірін-бірі «бағындырып», ескі қаланың орталық алаңына жетеді, бұл үшін олар төменгі көшелер арқылы Plainpalais жазығына дейін және кері жол тартады. Жұма күні кешке де парад өтеді. Женевалық 18 қаза тапқан адамның есімдері бірінен соң бірі жарияланады. Жексенбі күнгі тарихи шеруге 800-ге жуық адам қатысады, олар ежелгі Женева отбасыларынан шыққан және тарихи костюмдер киген, соның ішінде савойялықтардың қолданған баспалдақтарының қалдықтарын алып жүреді және атқа мінеді. 1926 жылдан бері 1602 компаниясы ұйымдастырып келе жатқан бұл парадқа жыл сайын ондаған мың адам келеді. Әртүрлі жас топтары үшін көптеген іс-шаралар ұйымдастырылған.
Мұра
L'Escalade оқиғасы 1603 жылы белгісіз автор жазған франко-провансаль диалектісіндегі "Cé qu'è l'ainô" әнінде баяндалған. Бұл ән Женеваның "ұлттық" әнұранына айналды. Әннің толық нұсқасы 68 шумақтан тұрады, бірақ көбінесе оның төртеуі ғана орындалады. Сэмюэл Шаппузо да "Женева Деливри" еңбегінде осы оқиғаны өлеңмен суреттеген.