Қытай тарихындағы 907-979 жж. аралығындағы бес әулет және он патшалық дәуірі – саяси тұрақсыздық, бөлініс кезеңі. Орталық билік әлсіреп, аймақтық басқарулар пайда болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай тарихының кезеңі (907–979)
Period of Chinese history (907–979)
Бес әулет пен Он патшалық дәуірі – 907 жылдан 979 жылға дейін Қытай империясындағы саяси дүрбелең мен бөлініс кезеңі болды. Орталық жазықта бес династиялық мемлекет бір-бірінен кейін жылдам ауысты, ал оннан астам бірмезгілдегі династиялық мемлекеттер, жиынтығында Он патшалық деп аталатын, негізінен Оңтүстік Қытайда құрылды. Бұл Қытай империясы тарихындағы созылған саяси бөлініс кезеңі еді. Ан Лушан көтерілісінен кейін Тан орталық билігінің әлсіреуіне байланысты, Цинь династиясынан (б.з.д. 221–206) бері қолданылып келген ескі аудандар мен префектуралардың үстінен ірі аймақтық басқаруларды қабаттастыруға бейімділік артты. Бұл басқарулар, округтік комиссиялар деп белгілі болды, кейінгі Оңтүстік режимдерінің шекараларына айналды; көптеген округтік комиссарлар осы мемлекеттердің императорлары немесе патшалары болды. Тарихшы Хью Кларк осы кезеңдегі кең саяси үрдістердің үш кезеңдік моделін ұсынды. Бірінші кезең (880–910) Хуан Чао көтерілісі мен Тан әулетінің ресми аяқталуы аралығын қамтиды, онда әрқайсысы шамамен бір немесе екі префектураны бақылаған әскербасылар арасында шатақ жағдай болды. Екінші кезең (910–950) әртүрлі әскербасылардың тұрақтанып, жаңа әулеттерді жариялауға жеткілікті заңдылыққа ие болғанын көрсетеді. Үшінші кезең (950–979) Кейінгі Чжоу әулеті және оның ізбасары Сун әулетінің күшімен Қытайды қайта біріктіруі мен провинциялардың әскериленбеуін көрсетеді. Бірнеше тәуелсіз династиялық патшалықтарға бөлінген Оңтүстік Қытай, тұрақты режимді ауыстырған Солтүстікке қарағанда тұрақтырақ болды. Осының салдарынан Оңтүстік патшалықтары сауда, жерді қайта игеру және инфрақұрылымдық жобаларды бастауға мүмкіндік алды, бұл Сун әулетінің экономикалық өркендеуіне негіз салды. Оңтүстікке қарай экономикалық орталықтың ығысуы үлкен оңтүстікке көші-қонға әкелді.
The Five Dynasties and Ten Kingdoms period was an era of political upheaval and division in Imperial China from 907 to 979. Five dynastic states quickly succeeded one another in the Central Plain, and more than a dozen concurrent dynastic states, collectively known as the Ten Kingdoms, were established elsewhere, mainly in South China. It was a prolonged period of multiple political divisions in Chinese imperial history. Due to the decline of Tang central authority after the An Lushan Rebellion, there was a growing tendency to superimpose large regional administrations over the old districts and prefectures that had been used since the Qin dynasty (221–206 BC). These administrations, known as circuit commissions, would become the boundaries of the later Southern regimes; many circuit commissioners became the emperors or kings of these states. The historian Hugh Clark proposed a three stage model of broad political trends during this time period. The first stage (880–910) consists of the period between the Huang Chao Rebellion and the formal end of the Tang dynasty, which saw chaotic fighting between warlords who controlled approximately one or two prefectures each. The second stage (910–950) saw the various warlords stabilize and gain enough legitimacy to proclaim new dynasties. The third stage (950–979) saw the forceful reunification of China by the Later Zhou dynasty and its successor the Song dynasty, and the demilitarisation of the provinces. Southern China, divided into several independent dynastic kingdoms, was more stable than the North which saw constant regime change. Consequently, the Southern kingdoms were able to embark on trade, land reclamation, and infrastructure projects, laying the groundwork for the Song Dynasty economic boom. This economic shift to the south also led to a vast southward migration.
Солтүстік
Николас Таккеттің айтуынша, Хэбэйдің үш провинциясы (Чэньдэ, Ючжоу, Вэйбо) Ан Лушан көтерілісінен кейін орталық үкіметтен едәуір үлкен тәуелсіздік сақтай алды. Жергілікті әскери басқаруда болғандықтан, бұл провинциялар салық түсімдерін ешқашан жібермеді, ал әкімшілік лауазымдары мұрагерлікке айналды. Олар орталық үкіметпен немесе бір-бірімен соғысқа түсті, ал Ючжоу өз сыртқы саясатын жүргізіп отырғандай көрінді. Бұл солтүстік-шығыс провинцияларының мәдениетінің орталықтан алыстауына әкелді. Тан әулетінен кейінгі Қытай элитасының көптеген өкілдері, соның ішінде Санг әулетінің болашақ императорлары осы аймақтан шықты. Бес династия мен ерте Санг әулетінің басшыларының көп бөлігі Солтүстік және Солтүстік-Батыс Қытайдағы (Хэбэй, Шанси, Шэньси) әскери губернаторлардың отбасыларынан, олардың жеке құрамынан және Бес династияның астаналарында қызмет еткен бюрократтардан таңдалды. Бұл отбасылар Ан Лушан көтерілісінен кейін орталық биліктің әлсіреуі салдарынан маңызға ие болды, бірақ беделді тегі болған жоқ. Тарихшы Дэн Сяонан көптеген әскери отбасылардың, соның ішінде Санг императорлық отбасының, хунн-түркілік Кумоси тайпасынан шыққандығын айтты. "Бес династия" термині Санг әулетінің тарихшылары қолданған, ол Кайфенде орналасқан, Орталық жазықты басқарған және Көк мандатына ие болған бірнеше үкіметтерді білдіреді. Бес династияның біріншісі Чжу Вэнь құрды, ол көтерілісші, кейіннен әскербасы болды және Тан әулетін жойды. Бес династияның қалған бөлігі, сондай-ақ Санг әулеті бастапқыда Шатуо түркілері басқарған әскери ұйымнан пайда болды, олардың қолбасшылары жиі төңкерістер жасап, бір-бірін алмастырды. Кейінгі Танды Шатуо көшбасшысы Ли Кэюнның ұлы Ли Цуньсю құрды, ол Тан әулетінің соңында Чжу Вэньтың басты әскери қарсыласы болды. Кейінгі Цзиньнің негізін қалаушы Ши Цзиньтан Ли Кэюнның әскеріндегі Шатуо қолбасшысының ұлы болды және Кейінгі Тан генералы мен императоры Ли Сыюаньның күйеу баласы болды, ол өзі Ли Кэюнның асырап алған ұлы еді. Кейінгі Ханьның негізін қалаушы Лю Чжиюань Ли Сыюань мен Ши Цзиньтанның қол астындағы Шатуо офицері болды. Кейінгі Чжоудың негізін қалаушы Гуо Вэй Ли Кэюнның әскерінде шайқасты, ал Гуо Лю Чжиюаньдың қол астында қызмет етті. Санг әулетінің негізін қалаушы Чжао Куанъиньнің әкесі Кейінгі Тан, Кейінгі Хань және Кейінгі Чжоу әскерлерінде қызмет еткен. Чжао, сондай-ақ кәсіби әскер, 960 жылы Чэньчжаодағы төңкеріс арқылы таққа отырды, бұл Бес династия дәуірінің аяқталуын білдірді. Цин тарихшысы Ван Фучжи (1619–1692) бұл кезеңді ежелгі Қытайдың Соғысқан мемлекеттер кезеңімен салыстырып, билеушілердің ешқайсысын "Көк ұлы" деп атауға болмайтынын айтты. Бес династияның билеушілері императорлық мәртебеге ие болғанымен, кейде тәжірибелік себептермен бір-бірімен дипломатиялық теңдікпен қарым-қатынас жасады. "Аспан мандатын" "туысқан мемлекеттер" ретінде бөлісу" тұжырымы осы қысқа мерзімді тепе-теңдіктің нәтижесі болды. Санг әулеті Қытайды қайта біріктіргеннен кейін, Санг мұндай келісімдерді айыптауға баса назар аударды.
According to Nicholas Tackett, the three provinces of Hebei (Chengde, Youzhou, Weibo) were able to maintain much greater autonomy from the central government in the aftermath of the An Lushan rebellion. With their administration under local military control, these provinces never submitted tax revenues, and governorships lapsed into hereditary succession. They engaged in occasional war with the central government, or against each other, and Youzhou seemed to conduct its own foreign policy. This meant that the culture of these northeastern provinces started diverging from the capital. Many of the elites in post Tang China, including the future emperors of the Song dynasty, came from this region. The administrations of the Five Dynasties and the early Song Dynasty shared a pattern of being disproportionately drawn from the families of military governors in northern and northwestern China (Hebei, Shanxi, Shaanxi), their personal staff, and the bureaucrats who served in the capitals of the Five dynasties. These families had risen to prominence due to the unraveling of central authority after the An Lushan Rebellion, despite lacking esteemed ancestry. The historian Deng Xiaonan argued that many of these military families, including the Song imperial family, were of mixed Han Chinese Turkic Kumo Xi ancestry. The term "Five Dynasties" was coined by Song dynasty historians and reflects the view that the successive regimes based in Kaifeng, controlled the Central Plain and possessed the Mandate of Heaven. The first of the Five Dynasties was founded by Zhu Wen, the rebel defector turned warlord who ultimately ended the Tang dynasty. The rest of the Five Dynasties as well as the Song dynasty all emerged from a military organization originally led by Shatuo Turks whose commanders replaced each other in frequent coup d'état. The Later Tang was founded by Li Cunxu, the son of Shatuo leader Li Keyong, who was the main military rival to Zhu Wen in the late Tang. The Later Jin founder Shi Jingtang was the son of a Shatuo commander in Li Keyong's army and became the son in law of the Later Tang general and emperor Li Siyuan, who was himself an adopted son of Li Keyong. The Later Han founder Liu Zhiyuan was a Shatuo officer under Li Siyuan and Shi Jintang. The father of the Later Zhou founder Guo Wei fought in Li Keyong's army and Guo served under Liu Zhiyuan. The father of Song founder Zhao Kuangyin served in the armies of Later Tang, Later Han, and Later Zhou. Zhao, also a professional soldier, rose through the ranks of the Later Zhou before seizing the throne in a coup at Chenqiao in 960, which ended the era of the Five Dynasties. The Qing historian Wang Fuzhi (1619–1692) wrote that this period could be compared to the earlier Warring States period of ancient China, remarking that none of the rulers could be described as "Son of Heaven". The Five Dynasties' rulers, despite claiming the status of emperor, sometimes dealt with each other on terms of diplomatic equality out of pragmatic concern. This concept of "sharing the Mandate of Heaven" as "sibling states" was the result of the brief balance of power. After the reunification of China by the Song dynasty, the Song embarked on a special effort to denounce such arrangements.
Оңтүстік
Бұл кезеңде оңтүстік режимдерде тұрақты және тиімді үкімет болды. Оңтүстік мемлекеттерінің билеушілерінің көпшілігі солтүстіктен келген әскери жетекшілер болды, олардың негізгі офицерлері мен элиталық күштері де солтүстіктен шыққан, себебі Тан әскерінің басым бөлігі солтүстікте орналасқан еді. У және Бұрынғы Шу мемлекеттерін Хуанань және Сючаннан шыққан «жұртшылар» құрды, Мин мемлекетінің негізін Хуананьдан келген қарапайым мемлекеттік қызметкер қалады, Вюйуе мемлекетінің негізін Ханчжоудан келген «жұртшыл» қалады, Чу мемлекетінің негізін қалаушы (бір дереккөзге сәйкес) Сючаннан келген ағаш шебер болды, Цзиньнань мемлекетінің негізін Шанчжоудан келген құл қалады, ал Оңтүстік Хан мемлекетінің негізін оңтүстік тайпасының басшысы қалады. Оңтүстік патшалықтарын төмен әлеуметтік статусы бар, бірақ жоғары әскери қабілетке ие адамдар құрды, олар кейін тарихшылар тарапынан «бандиттер» деп қорланды. Бірақ, құрылғаннан кейін, бұл билеушілер өздерін мәдениет пен экономикалық дамуды қолдаушылар ретінде көрсетуге тырысып, билігін заңдыландыруға ұмтылды; көптегендер мемлекеттерін басқаруға көмектесу үшін бұрынғы Тан сарайының қызметкерлерін шақырып алды. Оңтүстік аймақтардың экономикасы Тан дәуірінің соңында гүлденді. Гуандун мен Фуцзянь экзотикалық тауарлармен сауда жасайтын маңызды порты қалаларына айналды, Янгцзы және Сычуань аймақтары шай мен фарфор өндірісінің орталықтары болды, ал Янгцзы дельтасы өте жоғары ауыл шаруашылығы өнімділігімен және басқа аймақтар үшін транзиттік пункт ретінде маңызды болды. Аймақтар экономикалық жағынан бір-біріне тәуелді болды. Суй және Тан саясаты Оңтүстікті дамытуға көп көңіл бөлмесе де, Оңтүстікке қатаң әкімшілік бақылаусыз жаңаруға мүмкіндік берді. Тан дәуірінде солтүстік шенеуніктер Оңтүстікте қызмет етуге құштар болмағандықтан, оңтүстік тұрғындары «Оңтүстік іріктеуі» жүйесі арқылы жергілікті деңгейде қызмет етуге тартылды. Бұл оңтүстік шенеуніктер Он Патшалықтың әкімшілік ядросына айналды және кейіннен Сун дәуірінің ортасында бюрократияға үстемдік етті.
The Southern regimes generally had more stable and effective government during this period. Even the rulers of the Southern states were almost all military leaders from the North with their key officers and elite forces also hailing from the North since the bulk of the Tang army was based in the North. The founders of Wu and Former Shu were 'rogues' from Huainan and Xuchang respectively, the founder of Min was a minor government staffer from Huainan, the founder of Wuyue was a 'rogue' from Hangzhou, the founder of Chu was (according to one source) a carpenter from Xuchang, the founder of Jingnan was a slave from Shanzhou and the founder of Southern Han was a southern tribal chief. The Southern kingdoms were founded by men of low social status who rose up through superior military ability, who were later scorned as "bandits" by future scholars. However, once established, these rulers took great pains to portray themselves as promoters of culture and economic development so as to legitimize their rule; many wooed former Tang courtiers to help administer their states. The economies of each of the southern regions had prospered in the late Tang. Guangdong and Fujian were the sites of important port cities trading exotic goods, the middle Yangtze and Sichuan were centers of tea and porcelain production, and the Yangtze delta was a center of extremely high agricultural production and an entrepot for the other regions. The regions were economically interdependent. Sui and Tang's policies, while paying little attention to developing the South, gave the South room to innovate free of tight administrative controls. The dominant northern officials had been unwilling to serve in the South during the Tang, and so southerners were recruited by the Tang to serve in a local capacity under the "Southern Selection" supplemental system. These southern officials became the administrative core of the Ten Kingdoms and later dominated the bureaucracy by the mid Song.
Кейінгі Лян (907923)
Тан дәуірінде, Чжу Вэнь бастапқыда Хуан Чао көтерілісінің әскерінің құрамында болды, ол Хуан Чао көтерілісін басуда шешуші рөл атқарды. Осы қызметі үшін оған Сюаньву Цзиэдуши атағы берілді. Бірнеше жылдың ішінде ол көршілерін жойып, императорлық астананы өзінің ықпалындағы Луоян қаласына көшіруге мәжбүрледі, соның арқасында билігін нығайтты. 904 жылы ол Тан императоры Чжаоцзоңды өлімге жіберді және Чжаоцзоңның 13 жасар ұлы, Тан императоры Айды қарастырылатын билеуші етіп тағайындады. Үш жыл өткен соң, ол жас императорды өзінің пайдасына тақтан бас тартуға көндірді. Одан кейін ол өзін император деп жариялады, осылайша Кейінгі Лян мемлекеті құрылды.
During the Tang dynasty, the warlord Zhu Wen was originally a member of Huang Chao's rebel army, he took on a crucial role in suppressing the Huang Chao Rebellion. For this function, he was awarded the Xuanwu Jiedushi title. Within a few years, he had consolidated his power by destroying neighbours and forcing the move of the imperial capital to Luoyang, which was within his region of influence. In 904, he executed Emperor Zhaozong of Tang and made Zhaozong's 13 year old son Emperor Ai of Tang a subordinate ruler. Three years later, he induced the boy emperor to abdicate in his favour. He then proclaimed himself emperor, thus beginning the Later Liang.
Кейінгі Тан дәуірі (923-936)
Тан әулетінің соңғы жылдарында қарсыласатын әскери сардарлар өздері басқарған провинцияларда тәуелсіздік жариялады – олардың барлығы да императордың билігін мойындамады. Ли Кэён қазіргі Шаньсидегі Хэдун аймағының джиедушиі болды, ол Цзинь (晉) деген мемлекет құрды. Оның ұлы Ли Цуньсю және Лю Шогуан Солтүстік Қытайды бағындыру үшін үкіметтік күштермен аяусыз күресті; Ли Цуньсю жеңіске жетті. 915 жылы Лю Шогуанды (911 жылы Ян империясын жариялаған) жеңіп, 923 жылы өзін император деп жариялады; бірнеше айдың ішінде ол Кейінгі Лян режимін құлатты. Осылайша Шатуо-Тан дәуірі басталды – жаулап алушылық әулеттердің ұзақ тізімінің біріншісі. Солтүстік Қытайдың көп бөлігін қайта біріктіргеннен кейін, 924 жылы Цуньсю Шэньсидің Ци патшалығының бағынысын қабылдады, ал 925 жылы Цуньсю Сычуаньда құрылған Ескі Шу режимін жаулап алды.
In the final years of the Tang dynasty, rival warlords declared independence in the provinces they governed—not all of which recognized the emperor's authority. Li Keyong was the jiedushi for the Hedong circuit in present Shanxi, forming a polity called Jin (晉). His son Li Cunxu and Liu Shouguang fiercely fought the regime forces to conquer northern China; Li Cunxu succeeded. He defeated Liu Shouguang (who had proclaimed a Yan Empire in 911) in 915, and declared himself emperor in 923; within a few months, he brought down the Later Liang regime. Thus began the Shatuo Later Tang—the first in a long line of conquest dynasties. After reuniting much of northern China, in 924 Cunxu received the submission of Shaanxi's Qi kingdom, and in 925 Cunxu conquered the Former Shu, a regime that had been set up in Sichuan.
Кейінгі Цзинь (937-947)
Кейінгі Тан дәуірінде бірнеше жылға салыстырмалы тыныштық орнады, бірақ одан кейін наразылықтар басталды. 934 жылы Сычуань қайтадан тәуелсіздік алды. 936 жылы Ши Цзиньтан, Кейінгі Танның төртінші императоры Ли Конгкеге қарсы бүлік көтерді. Тайюаньдық Шатуо джиедуши Ши Цзиньтанға, Ляо әулеті, хитандар басқарып, көтерілісіне көмектесті. Оларға көрсеткен көмегі үшін Ши Цзиньтан хитандарға жыл сайынғы салық пен Он Алты Префектураны (қазіргі Солтүстік Хэбэй және Пекин) беруге уәде берді. Бүлік сәтті аяқталып, Ши Цзиньтан сол жылы император атанды. Кейінгі Цзинь құрылғаннан кейін көп ұзамай, Ляо императорды Қытайдың өкілетті билеушісі деп санады. 943 жылы хитандар соғыс жариялап, үш жылдың ішінде астана, Кайфэнды басып алды, осылайша Кейінгі Цзиньнің құлауына себеп болды. Бірақ олар Қытайдың кең аумақтарын жаулап алғанымен, хитандар оларды бақылауға қабілетсіз болды немесе оған ниеттері болмады, сондықтан келесі жылы олардан шығып кетті.
The Later Tang had a few years of relative calm, followed by unrest. In 934, Sichuan again asserted independence. In 936, Shi Jingtang rebelled against Li Congke, the fourth emperor of the Later Tang. Shi Jingtang, a Shatuo jiedushi from Taiyuan, was aided by the Khitan led Liao dynasty in his rebellion. In return for their aid, Shi Jingtang promised annual tribute and the Sixteen Prefectures (modern northern Hebei and Beijing) to the Khitans. The rebellion succeeded, and Shi Jingtang became emperor in this same year. Not long after the founding of Later Jin, the Liao came to regard the emperor as a proxy ruler for China. In 943, the Khitans declared war and within three years seized the capital, Kaifeng, marking the end of Later Jin. But while they had conquered vast regions of China, the Khitans were unable or unwilling to control those regions and retreated from them early in the next year.
Кейінгі хан дәуірі (947-951)
Билік босауының орнын толтыру үшін 947 жылы цзедуши Лю Чжиюань императорлық астанаға кіріп, Кейінгі Ханьнің келуін жариялады, бұл үшінші тікелей Шатуо билігін орнатты. Бұл бес әулеттің ең қысқасы болды. 951 жылы жасалған төңкерістен кейін, ханьқытай генерал Гуо Вэй таққа отырғызылды, осылайша Кейінгі Чжоу дәуірі басталды. Дегенмен, Кейінгі Хань императорлық отбасының мүшесі Лю Чун Тайюаньда қарсы Солтүстік Хань режимін құрып, Кейінгі Чжоуды жеңу үшін қидандық көмек сұрады.
To fill the power vacuum, the jiedushi Liu Zhiyuan entered the imperial capital in 947 and proclaimed the advent of the Later Han, establishing a third successive Shatuo reign. This was the shortest of the five dynasties. Following a coup in 951, General Guo Wei, a Han Chinese, was enthroned, thus beginning the Later Zhou. However, Liu Chong, a member of the Later Han imperial family, established a rival Northern Han regime in Taiyuan and requested Khitan aid to defeat the Later Zhou.
Кейінгі Чжоу (951-960)
954 жылы Гуо Вэй қайтыс болғаннан кейін, оның асырап алған ұлы Чай Ронг таққа отырып, кеңейту және біріктіру саясатын бастады. Чай Ронг таққа отырғаннан кейін бір ай өткен соң, Солтүстік Хан императоры Лю Чонг Ляо әулетімен одақтасып, Кейінгі Чжоуға шабуыл жасады. Министр Фэн Даоның кеңесіне қарамастан, Чай Ронг өзінің әскерін шабуылға қарсы алып шығуға шешім қабылдады. Чай Ронг Гао Пинг (қазіргі Цзиньчэн) қаласы түбінде Лю Чонгпен шайқасқанда, Чайдың екі генералы Фан Айненг пен Хе Хуй әскерлерімен бірге шайқас алаңынан қашып кетті. Осы қиын сәтте Чай Ронг өмірін қауіпке тігіп, жаудың қорғанысын бұзып, Людың әскерін талқандады. Осы жорықтан кейін Чай Ронг өкіметін нығайтты. 956 және 958 жылдар аралығында Кейінгі Чжоу әскерлері Оңтүстік Қытайдағы ең қуатты мемлекет – Оңтүстік Танның көп бөлігін бағындырды, ол жеңіліске ұшырап, Янцзының солтүстігіндегі барлық жерін берді. 959 жылы Чай Ронг Ляоға шабуыл жасап, бұрынғы Кейінгі Цзинь кезеңінде берілген жерлерді қайтарып алуға тырысты. Көптеген жеңістерден кейін ол ауруға шалдығып қайтыс болды. 960 жылы генерал Чжао Куаньин төңкеріс жасап, тақты өзіне алды және Солтүстік Сун әулетін құрды. Осымен Бес әулет және Он патшалық дәуірі ресми түрде аяқталды. Келесі екі онжылдық ішінде Чжао Куаньин және оның ізбасары Чжао Куанъи Оңтүстік Қытайдағы қалған мемлекеттерді жеңіп, 979 жылы Солтүстік Ханды бағындырды, ал 982 жылы Сун әулетінің дәуірі басталды.
After the death of Guo Wei in 954, his adopted son Chai Rong succeeded the throne and began a policy of expansion and reunification. One month after Chai Rong took the throne, Liu Chong, Emperor of Northern Han, allied with Liao dynasty to launch an assault on Later Zhou. Against the advice of Minister Feng Dao, Chai Rong decided to lead his army against the incursion. When Chai Rong engaged Liu Chong at Gao Ping (in modern Jincheng), two of Chai's generals, Fan Aineng and He Hui, fled from the battlefield along with their troops. At this critical moment, Chai Rong risked his life to break through the defense and crushed Liu's forces. After this campaign, Chai Rong consolidated his power. Between 956 and 958, forces of Later Zhou conquered much of Southern Tang, the most powerful regime in southern China, which ceded all the territory north of the Yangtze in defeat. In 959, Chai Rong attacked the Liao in an attempt to recover territories ceded during the Later Jin. After many victories, he succumbed to illness. In 960, the general Zhao Kuangyin staged a coup and took the throne for himself, founding the Northern Song dynasty. This is the official end of the Five Dynasties and Ten Kingdoms period. During the next two decades, Zhao Kuangyin and his successor Zhao Kuangyi defeated the other remaining regimes in South China, conquering Northern Han in 979, starting the Song dynasty era in 982.
Ян Ву
Ян Ву (902–937) қазіргі Цзянсу, Анхуй және Цзянси провинцияларында құрылған. Оны Ян Синми құрған, ол 892 жылы Тан әулетінің әскери губернаторы болған. Бастапқыда астана Гуанлинг (қазіргі Янчжоу) қаласында орналасқан, кейін Жинлинг (қазіргі Нанкин) қаласына көшірілген. 937 жылы Оңтүстік Тан әулетінің негізін қалаушының ішкі күштерімен басылып алынған кезде мемлекет құлады.
The Yang Wu (902–937) was established in modern day Jiangsu, Anhui, and Jiangxi. It was founded by Yang Xingmi, who became a Tang dynasty military governor in 892. The capital was initially at Guangling (present day Yangzhou) and later moved to Jinling (present day Nanjing). The kingdom fell in 937 when it was taken from within by the founder of the Southern Tang.
Уэй
Уюэ ең ұзақ өмір сүрген (907–978 жж.) және оңтүстік мемлекеттердің ең күштілерінің бірі болды. Уюэ білім мен мәдениетімен танымал еді. Оны Цян Лю құрды, ол астанасын Сифуда (қазіргі Ханчжоу) орнатты. Ол негізінен қазіргі Чжэцзян провинциясында орналасқан, бірақ сонымен қатар оңтүстік Цзянсудың бір бөлігін де бақылады. 902 жылы Тан императоры Цян Люді Юэ патшазадасы деп атады, ал 904 жылы У патшазадасы атағы қосылды. 907 жылы Тан әулеті құлағаннан кейін, ол өзін Уюэ патшасы деп жариялады. Уюэ Сун әулетінің он сегізінші жылына дейін сақталды, содан кейін Цян Шу кеңейіп келе жатқан әулетке бағынды.
The Wuyue was the longest lived (907–978) and among the most powerful of the southern states. Wuyue was known for its learning and culture. It was founded by Qian Liu, who set up his capital at Xifu (modern day Hangzhou). It was based mostly in modern Zhejiang province but also held parts of southern Jiangsu. Qian Liu was named the Prince of Yue by the Tang emperor in 902; the Prince of Wu was added in 904. After the fall of the Tang dynasty in 907, he declared himself king of Wuyue. Wuyue survived until the eighteenth year of the Song dynasty, when Qian Shu surrendered to the expanding dynasty.
Минималь
Мин (909–945) Ван Шэньцзи құрған, ол өзін Мин князі деп атады және астанасын Чанле (қазіргі Фучжоу) қаласында орнатты. Шэньцзидің ұлдарының бірі Мин аумағының солтүстік-шығысында Инь тәуелсіз мемлекетін жариялады. Оңтүстік Тан, Миннен көмек сұралғаннан кейін, бұл аумақты басып алды. Көршілес Уюэге адалдық білдіргеніне қарамастан, Оңтүстік Тан 945 жылы Минді толық жаулап алды.
The Min (909–945) was founded by Wang Shenzhi, who named himself the Prince of Min with its capital at Changle (present day Fuzhou). One of Shenzhi's sons proclaimed the independent state of Yin in the northeast of Min territory. The Southern Tang took that territory after the Min asked for help. Despite declaring loyalty to the neighboring Wuyue, the Southern Tang finished its conquest of Min in 945.
Оңтүстік хан
Оңтүстік Хан (917–971) Лю Янь Гуанчжоу қаласында құрды. Оның інісі Лю Инь Тан әулетінің сарайымен аймақтық басқарушы болып тағайындалды. Патшалыққа Гуандун, Гуанси және Хайнань кірді. Ол ақырында Сун әулеті тарапынан бағындырылды.
The Southern Han (917–971) was founded in Guangzhou by Liu Yan. His brother, Liu Yin, was named regional governor by the Tang court. The kingdom included Guangdong, Guangxi, and Hainan. It was finally conquered by the Song dynasty.
Ма Чу
Ма Чу (927–951) Ма Иньмен құрылды, астанасы Чанша қаласында орналасқан. Патшалық Хунань және Гуансидің солтүстік-шығыс бөлігін бақылап тұрды. 896 жылы Ма Тан сарайымен аймақтық әскери губернатор болып тағайындалды, ал 907 жылы Тан әулеті құлағаннан кейін өзін Чу патшасы деп жариялады. Бұл мәртебесі 927 жылы Оңтүстік Тан әулетімен бекітілді. 951 жылы Оңтүстік Тан мемлекетті өз құрамына қосып, патшалық отбасын Нанкинге, астанасына көшірді. Бірақ Оңтүстік Танның аймаққа билігі ұзаққа солмады, келесі жылы Лю Ян жетекшілігіндегі бұрынғы Чу әскери шенеуніктері аумақты басып алды. Бес әулет және Он патшалық дәуірінің соңғы жылдарында аймақты Чжоу Синьфэн басқарды. 963 жылы аймақ Сун әулетіне қосылды.
The Ma Chu (927–951) was founded by Ma Yin with the capital at Changsha. The kingdom held Hunan and northeastern Guangxi. Ma was named regional military governor by the Tang court in 896, and named himself the Prince of Chu with the fall of the Tang in 907. This status as the Prince of Chu was confirmed by the Southern Tang in 927. The Southern Tang absorbed the state in 951 and moved the royal family to its capital in Nanjing, although Southern Tang rule of the region was temporary, as the next year former Chu military officers under the leadership of Liu Yan seized the territory. In the waning years of the Five Dynasties and Ten Kingdoms period, the region was ruled by Zhou Xingfeng. In 963, the region was annexed by Song dynasty.
Солтүстік хан
Он патшалықтың бірі саналғанмен, Солтүстік Хан Шаньсидегі Шатуо тайпасының дәстүрлі бекінісінде құрылған. Ол 951 жылы Кейінгі Хань әулетінің құлауынан кейін, қытайлықтар басқарған Кейінгі Чжоу әулетіне жеңілген соң Лю Мин (劉旻) (бұрын Лю Чунг (劉崇) аталған) тарапынан негізі салынды. Құдіретті Ляо әулетінің қорғауымен Солтүстік Хан 979 жылға дейін номиналды тәуелсіздігін сақтап келді, сол жылы Сун әулеті оны қытандықтардан тартып алды.
Though considered one of the ten kingdoms, the Northern Han was based in the traditional Shatuo stronghold of Shanxi. It was founded by Liu Min (劉旻), formerly known as Liu Chong (劉崇), after the Later Han fell to the Han Chinese led Later Zhou in 951. With the protection of the powerful Liao dynasty, the Northern Han maintained nominal independence until the Song dynasty wrested it from the Khitans in 979.
Цзиннан (Нанпин деп те аталады)
Оңтүстік мемлекеттердің ең кішісі Цзиньнань (924–963) Лианның бұрынғы генералы Гао Цзичанг құрған. Оның негізгі орны Цзянлингте болды және қазіргі Ухан қаласының оңтүстік-батысындағы Хубэй провинциясындағы тағы екі ауданды бақылады. Гао Солтүстік Қытайдағы Тан әулетінің мұрагері – Кейінгі Лянның (ағылш. Later Liang) қызметінде болды. Гаоның ұрпақтары 924 жылы Кейінгі Лян құлағаннан кейін Нанпин патшасы деген атаққа ие болды. Бұл кішкентай әрі әлсіз мемлекет болғандықтан, Бес Әулеттің әрқайсысымен жақсы қарым-қатынас сақтауға тырысты. 963 жылы мемлекет Сун әскерлерінің шабуылына түсті.
The smallest of the southern states, Jingnan (924–963), was founded by Gao Jichang, a former general of Liang. It was based in Jiangling and held two other districts southwest of present day Wuhan in Hubei. Gao was in the service of the Later Liang (the successor of the Tang in North China). Gao's successors claimed the title of King of Nanping after the fall of the Later Liang in 924. It was a small and weak kingdom, and thus tried to maintain good relations with each of the Five Dynasties. The kingdom fell to advancing armies of the Song in 963.
Бұрынғы Шу
Бұрынғы Шу (907–925) мемлекеті Тан әулетінің құлдырауынан кейін Ван Цзянь құрған. Ол Чэнду қаласында сарайын орнатып, Сычуаньның көп бөлігі, батыс Хубэй, оңтүстік Ганьсу және Шаньсинің бір бөлігін биледі. 891 жылы Таң әулеті Ван Цзяньді Сычуаньдың батыс аймағының әскери губернаторы етіп тағайындады. 925 жылы Кейінгі Танның шабуылына қарсы тұра алмай, оның ұлы бағынып берген кезде мемлекет құлдырады.
Former Shu (907–925) was founded after the fall of the Tang dynasty by Wang Jian, who held his court in Chengdu. The kingdom held most of present day Sichuan, western Hubei, and parts of southern Gansu and Shaanxi. Wang was named military governor of western Sichuan by the Tang court in 891. The kingdom fell when his son surrendered in the face of an advance by the Later Tang in 925.
Кейінгі Шу
Кейінгі Шу (935–965) – бұл, мәні бойынша, он жыл бұрын Кейінгі Танға тәуелсіздігінен айырылған бұрынғы Шу мемлекетінің қайта жандануы. Кейінгі Тан әлсіреп, Ли Цуньсу көтеріліс кезінде қаза тапқандықтан, Мэн Цзисян Шудың тәуелсіздігін қайта орнатуға мүмкіндік алды. Бұрынғы Шу мемлекеті сияқты, астанасы Чэнду қаласында орналасқан және аумақтық құрамы да шамамен сол мемлекеттікімен бірдей болды. 965 жылға дейін мемлекет жақсы басқарылды, бірақ соңында Сун әскерлеріне бағынуға мәжбүр болды.
The Later Shu (935–965) is essentially a resurrection of the previous Shu state that had fallen a decade earlier to the Later Tang. Because the Later Tang was in decline and Li Cunxu was killed in a revolt, Meng Zhixiang found the opportunity to reassert Shu's independence. Like the Former Shu, the capital was at Chengdu and it basically controlled the same territory as its predecessor. The kingdom was ruled well until forced to succumb to Song armies in 965.
Оңтүстік Тан
Оңтүстік Тан (937–975) – У мемлекетінің жалғасы болды, өйткені Ли Бьян (Император Лидзу) 937 жылы мемлекетті іштен басып алды. У мемлекетінің бастапқы аймақтарынан кеңейіп, ол ақырында Инь, Минь және Чу мемлекеттерін жаулап алды, өркендеген шағында қазіргі Оңтүстік Анхуй, Оңтүстік Цзянсу, Цзянси, Хунань және Шығыс Хубэйдің көп бөлігін бақылап тұрды. 961 жылы бұл мемлекет кеңейіп келе жатқан Сун мемлекетіне формалды түрде бағынышты болды және 975 жылы Сун әулетіне қосылған кезде тікелей басып алынды.
The Southern Tang (937–975) was the successor state of Wu as Li Bian (Emperor Liezu) took the state over from within in 937. Expanding from the original domains of Wu, it eventually took over Yin, Min, and Chu, holding present day southern Anhui, southern Jiangsu, much of Jiangxi, Hunan, and eastern Hubei at its height. The kingdom became nominally subordinate to the expanding Song in 961 and was invaded outright in 975, when it was formally absorbed into the Song dynasty.
Он патшалықтың арасындағы ауысулар
Солтүстік Қытайға қарағанда тұрақтырақ болғанымен, оңтүстік Қытай да соғыстардың салдарынан қиын жағдайға түсті. У көршілерімен жанжалдасып, Удың Оңтүстік Танмен алмасуымен бұл ахуал жалғасты. 940 жылдары Мин мен Чу ішкі дағдарыстарға ұшырады, осы мүмкіндікті Оңтүстік Тан тиімді пайдаланып, 945 жылы Минді, ал 951 жылы Чуды жойды. Дегенмен, Мин мен Чуның қалдықтары Циньюань Цзиэдуши және 武平军节度使 нысанында көп жылдар бойы сақталды. Осының нәтижесінде Оңтүстік Тан Қытайдың оңтүстігіндегі ең ықпалды билікке айналды. Бірақ, 956 және 958 жылдар аралығындағы Кейінгі Чжоудың шабуылдарына тойтарыс бере алмады және Янцзы өзенінің солтүстігіндегі барлық жерлерін беріп қойды. 960 жылы құрылған Сун әулеті Қытайды қайта біріктіруді мақсат етті. 963 жылы Цзиньнань мен Вупин Цзиэдуши, 965 жылы Кейінгі Шу, 971 жылы Оңтүстік Хан, ал 975 жылы Оңтүстік Тан жойылды. Соңында, Вюйе мен Циньюань Цзиэдуши 978 жылы жерлерін Солтүстік Сунға өткізіп, оңтүстік Қытайдың барлық аймағын орталық үкімет бақылауына алды. Бөлшектелудің басқа кезеңдеріндегідей, Бес әулет және Он патшалық кезеңі Солтүстік және Оңтүстік Қытайдың арасындағы жікке себеп болды. Он патшалықтың тұрақтылығы, әсіресе Уэйе мен Оңтүстік Ханның ұзақ өмір сүргені, Қытайдағы ерекше аймақтық мәдениеттердің қалыптасуына әсер етті. Бұл ерекшелік Ескі тарих және Жаңа тарих еңбектері арқылы нығайтылды. Солтүстік көзқарасынан жазылған бұл жылнамалар тарихты Бес әулет (солтүстік) айналасында ұйымдастырып, Он патшалықты (оңтүстік) заңсыз, өзімшіл және ысырапқор деп көрсетті. Осы кезеңде құлдыраудың орнына, мәдени және экономикалық өсім байқалды. Бірнеше солтүстік әулеттер солтүстік-шығыста пайда болды, ал солтүстіктің орталықтандырылуы провинциялық элиталардың, әсіресе солтүстік-шығыстықтардың астанаға қоныс аударуына әкеліп, жаңа қалалық мәдениетті құрады. Бұл кезең қысқа болғанымен, түрлі салаларда мәдени жаңалықтар орын алды. Мысалы, керамикада «ақ керамика» пайда болды. Ал сурет салуда Қытайдың «көрікті пейзажы» даосизмнен шабыттанды. Бұл пейзаждарда таулардың аспан мен жер арасындағы қасиетті орын екендігі, ал табиғаттың үйлесімділікке бастайтын күші бейнеленді.
Although more stable than northern China as a whole, southern China was also torn apart by warfare. Wu quarreled with its neighbours, a trend that continued as Wu was replaced with Southern Tang. In the 940s Min and Chu underwent internal crises which Southern Tang handily took advantage of, destroying Min in 945 and Chu in 951. Remnants of Min and Chu, however, survived in the form of Qingyuan Jiedushi and 武平军节度使 for many years after. With this, Southern Tang became the undisputedly most powerful regime in southern China. However, it was unable to defeat incursions by the Later Zhou between 956 and 958, and ceded all of its land north of the Yangtze River. The Song dynasty, established in 960, was determined to reunify China. Jingnan and Wuping Jiedushi were swept away in 963, Later Shu in 965, Southern Han in 971, and Southern Tang in 975. Finally, Wuyue and Qingyuan Jiedushi gave up their land to Northern Song in 978, bringing all of southern China under the control of the central government. In common with other periods of fragmentation, the Five Dynasties and Ten Kingdoms period resulted in a division between northern and southern China. The greater stability of the Ten Kingdoms, especially the longevity of Wuyue and Southern Han, would contribute to the development of distinct regional identities within China. The distinction was reinforced by the Old History and the New History. Written from the northern viewpoint, these chronicles organized the history around the Five Dynasties (the north), presenting the Ten Kingdoms (the south) as illegitimate, self absorbed and indulgent. Throughout the period, there was marked cultural and economic growth, rather than decline. Several Northern dynasties originated in the northeast, and centralisation of the north led to a migration of provincial elites into the capital, particularly northeasterners, creating a new metropolitan culture. Although short, the period saw cultural innovations in different areas. Pottery saw the appearance of "white ceramics"/ In painting, the "varied landscape" of China was inspired by Taoism. It emphasized the sacredness of mountains as places between heaven and earth and depicted the natural world as a source of harmony.
Заң
Кейінгі дәстүрде Бес династия сот әділетсіздігі мен шамадан тыс жазалау кезеңі ретінде қарастырылады. Бұл көзқарас сот ісін жүргізудегі нақты мәселелерді де, осы кезеңді сипаттайтын орталықсыздану мен әскерилендіруді жақтырмаған конфуцийшіл тарихшылардың пікір алысын да көрсетеді. Тан дәуірінде өлім жазасын апелляциялық шаралар аяқталғанша кейінге шегеру қағидасы болғанмен, Бес династия кезінде бұл көбінесе сақталмады. Басқа да түрлі зорлық-зомбылықтар қолданылды. Кейінгі Хань династиясы осы жағынан ең жаман танылды. Күдіктілер ұзын пышақтар мен шегелермен азаптап өлтірілуі мүмкін еді. Астананың қауіпсіздігіне жауапты әскери шенеуніктер күдіктілерді тергеу жүргізбей-ақ өлім жазасына кесуге рұхсат еткен. 737 жылғы Тан кодексі осы кезеңдегі негізгі заң болып табылды, сонымен қатар қосымша жарлықтар мен жинақтар да қолданылды. Кейінгі Лян 909 жылы жаңа кодекс қабылдады. Бұл кодекс сот ісін кешіктіруге себеп болды және экономикалық қылмыстарға қатысты тым қатал екені айтылды. Кейінгі Тан, Кейінгі Цзинь және Кейінгі Чжоу да кодекске өзгерістер енгізді. Кейінгі Хань династиясы заң жүйесіне елеулі үлес қосу үшін билікте тым аз уақыт болды.
In later tradition, the Five Dynasties is viewed as a period of judicial abuse and excessive punishment. This view reflects both actual problems with the administration of justice and the bias of Confucian historians, who disapproved of the decentralization and militarization that characterized this period. While Tang procedure called for delaying executions until appeals were exhausted, this was not generally the case in the Five Dynasties. Other abuses included the use of severe torture. The Later Han was the most notorious dynasty in this regard. Suspects could be tortured to death with long knives and nails. The military officer in charge of security of the capital is said to have executed suspects without inquiry. The Tang code of 737 was the basic statutory law for this period, together supplemental edicts and collections. The Later Liang promulgated a code in 909. This code was blamed for delays in the administration of justice and said to be excessively harsh with respect to economic crimes. The Later Tang, Later Jin, and Later Zhou also produced recompilations. The Later Han was in power too briefly to make a mark on the legal system.