Кіріспе

Қытайдағы Оңтүстік династиялардың соңғысы (557–589)
Вьетнам династиясы

Чэнь династиясы, тарихнамада Оңтүстік Чэнь (南陳 / 南朝陳) деп те аталады, – Қытай императорлық династиясы және Солтүстік және Оңтүстік династиялар кезеңіндегі Оңтүстік династиялардың төртінші және соңғысы. Лян династиясынан кейін Чэнь Басян (У императоры) Чэнь династиясын құрды. Чэнь династиясы Оңтүстік Қытайдың экономикасы мен мәдениетін одан әрі нығайтып, жандандырды, сондай-ақ солтүстікке қарай аумақты кеңейтіп, болашақ династиялар үшін негіз салды. 589 жылы Суй династиясы оны жаулап алды, бұл Қытай тарихындағы Солтүстік және Оңтүстік династиялар кезеңінің аяқталуын білдірді. Чэнь императорлық отбасының ұрпақтары Суй және Тан династияларының императорлық сарайларында жоғары лауазымды қызметтерді атқарды.

Құрылтайшы және кеңейтуші: Чэнь Басян

Лианг әулетінің (548–557) соңғы кезеңінде Хуцзин бүлігі (侯景之乱) болды. Бұл көтеріліс Лиангтың құлауына және тоқырауына әкеп соқты. 557 жылы Чэнь Басян, бұрынғы жоғары шенді Лианг генералы, Оңтүстік Қытайда жаңа империя құруға бастама көтерді: Чэнь әулеті. Оның негізін қалаушы Чэнь Басянға «Чэнь ханзадасы» атағы берілген еді, және таққа отырған соң ол жаңа әулеттің атын бұрынғы ханзадалық атауымен атаудың қытай дәстүрін сақтады. Чэнь Басян – көреген басшы, оның жаулаулары Оңтүстік Қытайдың экономикасы мен мәдениетін қайта жандандырып, жаңа деңгейге көтерді. Әулеттің басында Чэньнің солтүстік көршілері – Шығыс және Батыс Вэй, кейін Солтүстік Чжоу және Солтүстік Цимен алмастырылды. Янцзы өзенінің солтүстігі Цидің, ал оңтүстік-батысы, Сычуаньды қоса алғанда, Чжоудың билігінде болды. Чэнь Басян солтүстік әскерлерін бір соққымен жеңіп, Чэнь әулетінің гүлденуін және үстемдігін қамтамасыз етті, сондай-ақ солтүстікте қосымша аумақтарды бағындырды.

Вьетнам: Ли Тян Баоны жеңу

541 жылы Гиао Чоу провинциясының (Солтүстік Вьетнамның Чэнь провинциясы) халқы Ли Бонға қарсы көтерілді. Сяо Инг генералдар Сун Цзюнь (孫冏) мен Лу Цзиюн (盧子雄)ді Ли Бонға шабуыл жасауға жіберді, ал Сяо Инг операцияларды жетекшілік етті. 542 жылдың көктемінде Сяо Инь мен Сяо Цзи Сунь мен Луға шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ олар Лиге жеңіліп, көп ұзамай Сунь, Лу және тағы бір генерал Чжоу арасында іріткі салу орын алды. Сяо Инг жағдайды түзеу үшін Чэн Баксианды жіберді, ол олардың барлығын жеңіп, Ду Тяньхеді өлтіріп, Ду Сенгмин мен Чжоуды тұтқынға алды. Ду Сенгмин мен Чжоудың екеуі де жақсы сарбаздар екенін санаған ол оларды босатып, өзінің штабында қалдырды. Бұл жетістігі үшін Лян императоры Ву Ченді Синьань виконты етіп тағайындады және суретшіге Ченнің портретін салуды тапсырды. 544 жылдың қаңтар айында Ли Бон өзін император деп жариялап, кішкентай мемлекетін Ван Сюань деп атады. 544 жылдың қысында Сяо Инг қайтыс болды, ал бастапқыда Чэнь Сяо Ингтің табынын Джианкангқа жерлеуге алып жүрді. Жолда, әлі де Дайу тауында (大庾嶺, қазіргі Цзянси мен Гуандун шекарасында) болғанда, ол Гиао Чоу провинциясының жаңа губернаторы Ян Пяо (楊瞟) және Император Вудың тағы бір туысы Сяо Бо (蕭勃)пен кездесіп, Ли Бонға шабуыл жасауға келісті. Сяо Бо жорыққа шығуға құштар болмағандықтан, Янға алға жылжудан бас тартуға көндіруге тырысты. Чэнь Янды көндірді, ал 545 жылдың көктемінде Ян, Ченді өзінің лейтенанты ретінде алып, Ли Бонға шабуыл жасап, оны жеңіп, тауларға қашуға және партизандық соғыс жүргізуге мәжбүр етті. 548 жылы Ли Бон аурудан қайтыс болды, ал Ли Бонның інісі Ли Тянь Бао оның орнына келіп, Аи провинциясына (愛州, қазіргі Танхо провинциясы, Вьетнам) шабуыл жасағанда Чэнь Ли Тянь Баоны жеңді. Император Ву Ченді Гаояо округінің (高要, Чэнь Жаоцин, Гуандун) губернаторы және айналасындағы округтердің әскер басшысы етіп тағайындады. Сонымен қатар, қазіргі Хунань мен шығыс Хубэйді басқарған Ван Лин Ченнің ниетіне күдікпен қарап, оның Цзянькангқа шақыруын қабылдамай, шайқасқа дайындалды. Чэнь Ван Линге қарсы Чжоу мен Хоу Андуды жіберді. 557 жылдың қысында Чэнь Император Цзиньге тақты тапсырып, Чэнь әулетін Император Ву ретінде құрды. Ол Император Цзиньді Цзяньиннің ханзадасы етіп тағайындады. Ол қайтыс болған ата-анасын император және императорлық бике, қайтыс болған әйелін императорлық бике Цян және қайтыс болған ұлын ханзада Чэн Кэ деп құрметтеді. Ол әйелі Чжан Яо'ерді императорлық бике етіп тағайындады. 590-618 жылдар аралығында қысқа ғұмырлы Суй әулеті көптеген көтерілістерді бастан кешірді, олар тек бұрынғы Чэнь аумағынан ғана емес, сонымен қатар Ван, Лю және Ли руларынан да болды. Суй генералы Ян Су 590-шы жылдардың басында көтерілістерді басуға тырысты, бірақ ақырында Суй құлады, ал Ян Судың ұлдары өлімге кесілді. Ли Юань Суй әулетінің соңғы императоры Ян Юнды өлтіріп, Тан әулетін құрды. Тан дәуірінде бұрынғы Чэнь әулетінің көптеген мүшелері Тан сарайында жоғары лауазымды қызметтерге ие болды, олардың кейбіреулері Чэнь Шуда сияқты қуатты саяси лауазымдарды иеленді.

Мәдениет

Цзянькан астанасы маңызды мәдени, саяси және діни орталық болды, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үндістаннан келген саудагерлер мен буддалық монахтарды қызықтырды. Оңтүстік әулеттерінің мәдениеті Чэнь әулеті тұсында өркендеді. Әдебиетте Сюй Лин (徐陵) Чэнь әулеті кезіндегі белгілі жазушы болды, оның "Ютайдың жаңа әндері" атты әдеби жинағы ұрпақтан-ұрпаққа жетті. "Ютайдың жаңа әндерінен" ең танымал бөлімдердің бірі – "Оңтүстік-Шығысқа ұшқан тоңқылдақ" (《孔雀东南飞》) шығармасы. Көркем өнерде Яо Цуйдің (姚最) "Жалғасқан суреттері" ең зор ықпалға ие. Чэнь Басян император болған соң, ол бірден буддизмді мемлекеттік деңгейде қолдауға кірісті, Будданың тісі саналатын қасиетті реликті көрсетіп, үлкен буддалық мереке ұйымдастырды. Сондай-ақ, Лян императоры Удың үлгісімен, бір рет өзінің қызметін Буддаға арнады. Ол Батыс Вэйдің ізбасары Солтүстік Чжоуға Чэнь Чан мен Чэнь Сюйді қайтаруды бірнеше рет сұрады, Солтүстік Чжоу оны орындауға уәде берді, бірақ император У тірі кезде олар қайтарылмады. Туоба Сяньбэй ханшайымы Наньян (南阳长公主) Оңтүстік Ци әулетінің хан қытай тегінен шыққан Сяо Баоинге (萧宝夤) үйленді.