Кіріспе

Шахматтағы қимылдардың нақты тізбегі артықшылыққа алып келеді. Шахматта тактика – әрбір қимылы бір немесе бірнеше дереу қауіп тудыратын, яғни шах, қауіп, шахматтық комбинация қауіпі немесе басқа тактикалық қауіпті қамтитын, нәтижесінде қарсыластың барлық қауіптерге жауап беруге мүмкіндік болмайтын, кейбір жеңілдіктерге келісуге мәжбүр болатын қимылдар тізбегі. Көбінесе, дереу пайда артықшылық немесе материалдық жеміс болып табылады; алайда, кейбір тактикалар қорғаныс мақсатында қолданылады және басқа жағдайда жоғалатын материалды сақтап қалуға немесе әйтпесе ұтылған позицияда теңдікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Тактика, әдетте стратегиядан өзгеше, онда жеке қимылдардың өзі қорғаныссыз қауіп тудырмайды, ал олардың жиынтық артықшылығын пайдалану үшін көбірек уақыт қажет. Бұл екі ұғымды былай қорытындылауға болады: тактика – қысқа мерзімді ойынға, ал стратегия – ұзақ мерзімді ойынға қатысты. Стратегия мен тактиканы ажырату үшін, стратегиялық қауіп тудыратын немесе стратегиялық артықшылық алу үшін тактикалық қауіптерді пайдаланатын қимылдар тізбегі де тактика ретінде жіктеледі. Тактика көбінесе бірнеше қайталама схемалардың бірін қамтиды; оларға вилка, шыршы, батарея, ашық шабуыл, негізді жою, жүктеме артығы, ауысу, бекіту және кедергі жасау жатады. Шахматтың орта ойындарының энциклопедиясы мынадай тактикалық санаттарды ұсынады: Қорғанысты жою, блокада, алдау, ауысу, пешкаларды бұзу, ашық шабуыл, қос шабуыл, араласу, аралық қимыл, жүктемеден асыру, өткен пешка, пешкалардың өтуі, бекіту, іздеу (мәңгілік шабуыл), кеңістікті тазалау және рентгендік шабуыл. Көбінесе бірнеше тактикалық тәсілдер бір комбинацияда біріктіріледі.

Материал алу

Ойыншы ешқандай өз бөлшегін жоғалтпай (немесе одан құндылығы төмен бөлшекті жоғалтпай) қарсыласының бөлшегін(дерін) басып ала алса, ол "жеңіске жеткен" деп есептеледі; яғни қарсыластың тақтада қалған бөлшектерінің саны азаяды немесе олардың құндылығы төмендейді. Кез келген негізгі тактиканың мақсаты – материалдық үстемдікке қол жеткізу. Кәсіби деңгейде, көбінесе материалдық шығынның болжамы (яғни, күтілетін тактика) қарсыласты басқа бағытты таңдауға мәжбүр етеді. Бірақ, әуесқойлар ойынында тактика көбінесе қарсыластың күтпеген қылығына айналады, нәтижесінде материалдық пайдаға және осыған сәйкес, мүмкін шешуші артықшылыққа алып келеді. Материалдық пайдаға әртүрлі тактикалық амалдар арқылы қол жеткізуге болады.

Шабуылдың анықталуы

Ашылған шабуыл – басқа бір фигураның шабуыл жасауына мүмкіндік беретін қимыл. Бір фигураны жылжыту арқылы дос епископтың, ладьяның немесе ферзінің қарсылас фигурасына шабуыл жасауына жағдай жасалады. Шабуылға түскен фигура патша болса, бұл жағдай ашылған шақ деп аталады. Ашылған шабуылдар күшті, себебі жылжытылған фигура қосымша қауіп тудыруы мүмкін. Ашылған шақтың ерекше түрі – қос шақ, онда ашыққа шығарылған және жылжытылған фигура (сирек жағдайларда үшінші фигура, мысалы, өткізілген соққыда) қарсылас патшаға шабуыл жасайды. Қос шаққа қарсы екі бағыттан шабуылға қорғану мүмкін болмағандықтан, қарсыласты патшасын жылжыруға мәжбүр етеді.

Шеңбер

Форк – бұл бір фигураны қолданып, қарсыластың екі немесе одан көп фигурасына бірден шабуыл жасау, мақсаты материалдық артықшылыққа қол жеткізу, себебі қарсылас тек бір қауіп-қатерді бекіте алады. Аттар форк жасауға жиі қолданылады, олардың ерекше қозғалу және секіру қабілеті бар, бұл оларды қарсыластың атынан басқа кез келген фигурасына шабуыл жасауға мүмкіндік береді, ал олар өздеріне шабуыл жасалмайды. Көп кездесетін жағдай – c2 немесе c7-ге ат ойнау, ол қарсыластың торы мен патшасына қауіп төндіреді. Мұндай патшаны тексеруші форктар әсіресе тиімді, өйткені қарсылас шахмат ережелеріне сәйкес, патшаға шақты дереу жоюға міндетті. Қарсылас басқа фигураны қорғауға немесе жағдайды усложнить ету үшін аралық ходы (кросс-чек емес) жасауға құқылы емес. Пілділер де форк жасауда тиімді болуы мүмкін. Пілді алға жылжыту арқылы ол екі фигураға – біреуіне солға, екіншісіне оңға диагональ бойынша шабуылдай алады, ал оның құны басқа фигуралардан төмен болғандықтан, шабуылға алынған фигуралардың бірі немесе екеуі де қорғалған болса маңызды емес. Ферзь де форк жасауға өте жақсы фигура, себебі ол сегіз түрлі бағытта қозғала алады. Дегенмен, ферзь форкі тек екі фигура да қорғалмаған жағдайда немесе біреуі қорғалмаған, ал екіншісі қарсыластың патшасы болса ғана пайдалы. Ферзь – ең құнды шабуылдаушы фигура, сондықтан оның қорғалған фигураны алуы әдетте тиімді емес. Форк шабуылдары салыстырмалы (шабуылға алынған фигуралар пілдер, аттар, ладьялар, ферзьдер немесе пешкалардан тұрады) немесе абсолютті (шабуылға алынған фигуралардың бірі – қарсыластың патшасы, шахта) болуы мүмкін. Форк нысандары міндетті түрде фигуралар болуы керек емес. Нысандардың бірі немесе бірнешесі мат қауіптілігін (мысалы, бос атты форктеп, ферзь мен пілдің батареясын құру, ол да мат қауіптілігін тудырады) немесе жасырын қауіпті (мысалы, бос пілді форктеп, қарсыластың ферзі мен ладьясын форктеп алу қаупі) білдіруі мүмкін.

Тіркеме

Пин – қарсыластың фигурасын жылжудан тоқтататын қимыл, себебі оны жылдырса, артында тұрған бағалырақ (немесе осал) фигура ашылып қалады. Пин жасауға тек пілдер, мұнаралар және патшайымдар ғана қабілетті, өйткені олар бірден бірнеше ұяны түзу сызықта жылжыта алады. Егер тігілген фигураны жылдыру шах қаупін тудырса, онда бұл пин абсолюттік пин деп аталады. Егер тігілген фигураны жылдырса, патша емес фигура ашылып қалатын болса, онда бұл пин салыстырмалы пин деп аталады.

Шалға

Шабуыл - бір қатардағы екі фигураға шабуыл жасау, шынаға ұқсас, бірақ жаудың бағасы жоғары фигурасы, бағасы төмен фигураның алдында орналасқан. Бағасы жоғары фигура қозғалғаннан кейін, бағасы төмен фигураны алуға болады. Шына сияқты, шабуылды патшайым, мұнара және піл ғана жасай алады. Шабуыл абсолютті (алдыңғы бағасы жоғары фигура - патша, шах) немесе салыстырмалы (алдыңғы фигура - патша емес) болуы мүмкін.

Қаламгерлер

Пешка – шахматтағы ең аз құнды фигура, сондықтан пешкаларды көбінесе қорғалған фигураларды алу үшін пайдаланады. Көбінесе бір пешка ғана мысалы, мұнара немесе ат сияқты күштірек фигураны шегінуге мәжбүр етеді. Пешканы алға жылжыту арқылы екі қарсы фигураны бірдей шабуылға алу мүмкіндігі жиі қатты қауіп тудырады. Немесе қарапайым пешка қозғалысы жасырын шабуылды ашуы мүмкін. Пешкалар диагональ бойынша орналасқанда, әр пешка артындағы пешкамен қорғалса, олар қабырға құрып, артындағы достық фигураларды қорғайды. Қорғалмаған немесе оқшауланған пешкалардан тұратын нашар пешка құрылымы, құнды фигуралардың алдында шешуші кемшілік болуы мүмкін. Қарсы жаққа дейін жеткен пешка кез келген фигураға айналады, бірақ патшаға емес.

Құрбандықтар

Жаудың позициясын тепе-теңдіктен шығару үшін кейде бірқатар материалдық құрбандықтар қажет, осы арқылы позициялық басымдыққа қол жеткізуге болады. Кейде құрбан етілген материал кейін материалдық пайдамен толықтырылады. Партияның бастапқы кезеңіндегі пілдерді құрбан ету гамбит деп аталады; олар көбінесе материалдық үстеме алу үшін емес, жақсырақ, белсенді позицияға қол жеткізу үшін жасалады. Дұшпан патшасына тікелей шабуыл көбінесе құрбандықтар арқылы басталады. Көрінетін мысал – h2 немесе h7 орналасқан пілді құрбан ету, патшаны шахқа алу, ол көбінесе пілді алуға мәжбүр болады. Бұл патшайым мен жылқыға күшті шабуылды дамытуға мүмкіндік береді.

Зугцванг

Zugzwang (неміс тілінде "қозғалуға міндеттеу") ойыншыға қанағаттандырмайтын қадам жасауға мәжбүр болғанда туындайды. Ойыншы нашар жағдайға түседі, себебі олар қадам жасамауды артық көреді, бірақ міндетті түрде қадам жасалуы керек, ал барлық мүмкіндіктер олардың позициясын нашарлатады. Цугцванг жағдайлары көбінесе ойын соңында ғана кездеседі, онда таңдауға қолжетімді қадамдардың саны азаяды.

Zwischenzug (ағылш.

Zwischenzug (неміс тілінде "аралық қимыл") – қауіп төнген ойыншы тікелей қарсы шара қолданудың немесе қайтарып алудың орнына, одан да күштірек қауіп тудыратын, кең таралған тактика. Бұл тактика көбінесе қарсыластың ферзіне немесе патшасына қарсы жаңа шабуыл жасауды қамтиды. Сөйтіп, қарсылас бұрынғы шабуылды тоқтатып, жаңа қауіпті жоюға мәжбүр болады.