Бақхилид: ежелгі грек лирика ақыны

Кіріспе

Баххилид (б.з.д. 518 – б.з.д. 451 ж. шамамен) – грек лирикалық ақыны. Кейін гректер оны өзінің ағасы Симонидті қоса алғандағы Тоғыз лирикалық ақындардың каноникалық тізіміне енгізді. Оның әндерінің сәнділігі мен жылтыраған стилі Баххилидтік зерттеулерде Лонгин заманынан бері белгілі болды. Кейбір ғалымдар бұл қасиеттерді сыртқы әдемілік деп сипаттайды. Ол көбінесе замандасы Пиндармен «Пиндардың Хайднына Боккеринидің ұқсас» деп салыстырылды. Дегенмен, олардың стильдерінің айырмашылығы оларды оңай салыстыруға мүмкіндік бермейді, ал аудармашы Роберт Фэглс: «Баххилидті Пиндар болмағаны үшін кінәлау, Марвеллді Милтонның ұлылығын түсінбегені үшін айыптаумен тең балалық шешім» деп жазды. Оның шығармашылық жолы Аэскхил немесе Софокл туындыларында бейнеленген драмалық поэзияның даму кезеңімен бірге келді, және ол ежелгі лирикалық поэзия дәстүріндегі соңғы маңызды ақындардың бірі саналады. Оның лирикасының ерекшелігі – ойдың айқындығы мен қарапайымдылығы, осы ерекшеліктері грек лирикасын және әсіресе Пиндардың өлеңдерін зерттеуге тамаша кіріспе болып табылады.

Өмір

Бұл нақыл, Бакилидтің сақталған фрагменттерінің бірінен алынған, оның заманауи редакторы Ричард Клэрхаус Джебб ақынның мінез-құлқының ерекшелігі деп есептеді: «Егер өлеңдердегі шашыраңқы сөздер болжам жасауға мүмкіндік берсе, Бакилид жайдары мінезді, мейірімді, төзімді, қарапайым өмірге қанағаттанған, иониялыққа тән ойлы мұңға бой ұсынған, бірақ ақыл-есі дұрыс болған».

Бакилидтің лирикасы оның өмір замандастары арасында кең танылмаған. Оның туысы Симонид пен қарсыласы Пиндардың әндері Афинада белгілі болды, тойларда орындалды, Аристофан оларды пародиялады, ал Платон сілтеме жасады. Бірақ Каллимах оларға түсініктемелер жаза бастаған эллинистік дәуірге дейін Бакилидтің еңбектерінің ізі табылмайды. Симонид пен Пиндар сияқты, Бакилид те әлеуметтік элитаның талғампаздық талғамына сай лирикалық өлеңдер жазды. Оның демеушілері, саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, Жерорта теңізінің айналасындағы кең географиялық аймақты қамтыды, мысалы, Эгей теңізіндегі Делос, Грекия материгінің солтүстігіндегі Фессалия және батыстағы Сицилия немесе Магна Греция. Оның өлеңдерінің көркемдігі мен тыныш сүйкімділігі оның өмірінің соңына қарай ғана танымал болғаны туралы болжам бар. Бакилидтің өмірі туралы мәліметтер оның қайтысынан соң көп уақыт өткеннен кейін жинақталғандықтан, олар шашыраңқы және кейде қайшылы. Страбонның айтуынша, ол Кеос аралындағы Иулис қаласында дүниеге келген, ал анасы Симонидтің әпкесі болған. Судаға сәйкес, оның әкесі Мейдон, ал атасы, сондай-ақ Бакилид, белгілі спортшы болған. Бірақ Этимологикум Магнум бойынша оның әкесі Мейдилус деп аталған. Евстафий мен Томас Магистрдің айтуынша, ол Пиндардан кіші болған, және кейбір заманауи ғалымдар оны қолдады, мысалы, Джебб, оның тууын шамамен б.з.д. 507 жылға жатқызды. Алайда Боура б.з.д. 524–1 жылдар шамасындағы ертерек мерзімді ұсынды. Көптеген заманауи ғалымдар Бакилидті Пиндардың замандасы деп есептейді, оның тууын б.з.д. 518 жылға жатқызады. Бір дереккөз бойынша, Бакилид туған жері Кеостан бір уақытқа қуылған және бұл кезеңді Пелопоннесте сүргінші ретінде өткізген, онда оның дарыны жетіліп, оның атағын қалыптастырған жұмыстарын жасаған. Плутарх осы оқиға туралы жалғыз ежелгі дереккөз, бірақ ол кейбір әдеби дәлелдерге сүйене отырып, сенімді деп есептеледі (Пиндар Кеос аралын мақтап ән жазды, онда ол арал атынан «Мен гректер арасында спорттық жетістіктеріммен танымалмын» [Пейан 4, 1-эпода] деді, бұл Бакилид сол кезде қол жетімді емес екенін көрсетеді). Евсевий мен Георгий Синцеллдің байқаулары Пелопоннес соғысы басталған кезде Бакилид әлі де тірі болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ б.з.д. 451 жыл шамасындағы мерзім жиірек таңдалады. Бакилидтің ағасы Симонид оның ерте жылдарында мұғалім болған. Кеостықтардың өзіндік ұлттық сезімі болған, олардың ерекше аңыздары, ұлттық фольклоры және жүгіру мен бокс сияқты спорттық жарыстардағы табысты дәстүрі болған, бұл аралды тез қиялдауға бейім бала үшін қолайлы орынға айналдырды. Кеостықтардың жалқы гректер фестивальдеріндегі жеңістері Иулис қаласындағы тас тақташаларға жазылған, сондықтан Бакилид осындай бір жеңісті тойлаған одасында (Ода 2) өз отандастарының Истмия ойындарында жеңген жиырма жеті жеңісін жариялай алды. Кеостықтар Саламидағы шайқаста парсыларды жеңуге қатысқан және Бакилидтің ағасы құрастырған элегияны Афина Марафон шайқасында қаза тапқан афинялықтарды еске алу үшін таңдағанын мақтан тұтқан. Афиналық Сониум түбегінен он үш шақырым жерде орналасқан Кеос Афинаның ықпалына міндетті түрде бейімделген. Бакилидтің ақындық мансабы әкесінің ағасы Симонидтің жоғары беделінен пайдаланған болуы мүмкін, Бакилид дүниеге келген кезде оның демеушілері арасында Афинаның тираны (527-10 б.з.д.) Гиппарх та болған. Симонид кейіннен өзінің немере інісін Фессалияның билеуші отбасыларына және Сицилияның тираны Сиракузалық Иеронға таныстырды, оның сәнді сарайы Пиндар мен Эсхил сияқты суретшілерді тартты. Бакилидтің алғашқы елеулі табысы б.з.д. 500 жылдан кейін Афинадан үлкен Делиан фестиваліне (Ода 17) және Македониядан жас ханзада Александр I-ге арналған симпозиумда орындау үшін тапсырыс алғанда болды (фр. 20Б). Көп ұзамай ол Эгинаның жетекші отбасыларынан комиссиялар үшін Пиндармен бәсекелестікке түсті, ал б.з.д. 476 жылы олардың бәсекелестігі Иеронның Олимпиада ойындарындағы алғашқы жеңісін тойлаған Бакилидтің одасымен (Ода 5) ең жоғары деңгейге жеткендей көрінеді. Пиндар да сол жеңісті тойлаған, бірақ бұл мүмкіндікті пайдаланып, тиранға жеке мінез-құлқында шамалаудың қажеттілігін айтты (Пиндардың Олимпиадалық одасы 1), ал Бакилид болашақ комиссияларды тарту үмітімен өзінің шеберлігінің тегін үлгісі ретінде өз одасын ұсынды. Бакилид б.з.д. 470 жылы Иероннан, бұл жолы Пифия ойындарында күйме жарысында жеңісін тойлау үшін тапсырыс алды (Ода 4). Пиндар бұл жеңіске арналған мерекелік оданы да жазды (Пиндардың Пифиялық одасы 1), бірақ тиранға дана басқару туралы қатаң моральдық кеңес берді. Пиндар Иеронның б.з.д. 468 жылы Олимпиада ойындарындағы күйме жарысындағы келесі жеңісін тойлауға шақырылмады – бұл, Иеронның ең беделді жеңісі Бакилидпен тойланды (Ода 3). Тиранның осы жағдайда Бакилидті Пиндардан артық ұнатуының себебі кеостық ақынның қарапайым тілі болуы мүмкін, және оның аз моральдық үгіттеуі ғана емес. Александриялық ғалымдар Пиндардың бірқатар өлеңдерін Бакилид пен Симонидке жасалған жағымсыз сілтемелер ретінде түсіндірді, және бұл түсіндіруді заманауи ғалымдар да қолдады. Хорына арналған өлеңдердің авторы ретінде Бакилид орындауға да жауапты болған, осылайша музыканттар мен хорлар нұсқау күткен орындарға жиі сапар шеккен. Ежелгі авторлар оның Иерон сарайына сапар шеккенін куәландырады (478–467), және бұл оның бесінші одасында (б.з.д. 476) «ксенос» (V.11) сөзінің қолданылуынан көрінеді, ол оның бұрыннан Иеронның қонағы болғанын көрсетеді (вероятно, оның ағасымен бірге).

Bacchylides' lyrics do not seem to have been popular in his own lifetime. Lyrics by his uncle, Simonides, and his rival, Pindar, were known in Athens and were sung at parties, they were parodied by Aristophanes and quoted by Plato, but no trace of Bacchylides' work can be found until the Hellenistic age, when Callimachus began writing some commentaries on them. Like Simonides and Pindar, however, Bacchylides composed lyrics to appeal to the sophisticated tastes of a social elite and his patrons, though relatively few in number, covered a wide geographical area around the Mediterranean, including for example Delos in the Aegean Sea, Thessaly in the north of the Greek mainland, and Sicily or Magna Graecia in the west. It has been inferred from the elegance and quiet charm of his lyrics that he only gradually acquired fame towards the end of his life. Being drawn from sources compiled long after his death, the details of Bacchylides's life are sketchy and sometimes contradictory. According to Strabo, he was born in Ioulis, on the island of Keos, and his mother was the sister of Simonides. According to Suda, his father's name was Meidon and his grandfather, also named Bacchylides, was a famous athlete, yet according to Etymologicum Magnum his father's name was Meidylus. There is an ancient tradition, upheld for example by Eustathius and Thomas Magister, that he was younger than Pindar and some modern scholars have endorsed it, such as Jebb, who assigns his birth to around 507 BC, whereas Bowra, for example, opted for a much earlier date, around 524–1 BC. Most modern scholars however treat Bacchylides as an exact contemporary of Pindar, placing his birth around 518 BC. According to one account, Bacchylides was banished for a time from his native Keos and spent this period as an exile in Peloponnesus, where his genius ripened and he did the work which established his fame. Plutarch is the only ancient source for this account and yet it is considered credible on the basis of some literary evidence (Pindar wrote a paean celebrating Keos, in which he says on behalf of the island "I am renowned for my athletic achievements among Greeks" [Paean 4, epode 1], a circumstance that suggests that Bacchylides himself was unavailable at the time.) Observations by Eusebius and Georgius Syncellus can be taken to indicate that Bacchylides might have been still alive at the outbreak of the Peloponnesian War, and yet a date around 451 BC is more favoured. Bacchylides's uncle, Simonides, had been a teacher in his early years. Ceans had a strong sense of their national identity, characterized by their own exotic legends, national folklore and a successful tradition of athletic competition, especially in running and boxing – making the island a congenial home for a boy of quick imagination. Athletic victories achieved by Ceans in panhellenic festivals were recorded at Ioulis on slabs of stone and thus Bacchylides could readily announce, in an ode celebrating one such victory (Ode 2), a total of twenty seven victories won by his countrymen at the Isthmian Games. Ceans had participated in the defeat of the Persians at the Battle of Salamis and they could take pride in the fact that an elegy composed by Bacchylides's uncle was chosen by Athens to commemorate the Athenians who fell at the Battle of Marathon. Being only thirteen miles from the Athenian cape Sunium, Keos was in fact necessarily responsive to Athenian influences. Bacchylides's career as a poet probably benefited from the high reputation of his uncle, Simonides, whose patrons, when Bacchylides was born, already included Hipparchus, brother of Hippias the tyrant of Athens (527–10 BC) and cultural coordinator of the city at that time. Simonides later introduced his nephew to ruling families in Thessaly and to the Sicilian tyrant, Hieron of Syracuse, whose glittering court attracted artists of the calibre of Pindar and Aeschylus. Bacchylides's first notable success came sometime after 500 BC with commissions from Athens for the great Delian festival (Ode 17) and from Macedonia for a song to be sung at a symposium for the young prince, Alexander I (fr. 20B). Soon he was competing with Pindar for commissions from the leading families of Aegina and, in 476 BC, their rivalry seems to have reached the highest levels when Bacchylides composed an ode celebrating Hieron's first victory at the Olympian Games (Ode 5). Pindar celebrated the same victory but used the occasion to advise the tyrant of the need for moderation in one's personal conduct (Pindar's Olympian Ode 1), whereas Bacchylides probably offered his own ode as a free sample of his skill in the hope of attracting future commissions. Bacchylides was commissioned by Hieron in 470 BC, this time to celebrate his triumph in the chariot race at the Pythian Games (Ode 4). Pindar also composed a celebratory ode for this victory (Pindar's Pythian Ode 1), including however stern, moral advice for the tyrant to rule wisely. Pindar was not commissioned to celebrate Hieron's subsequent victory in the chariot race at the Olympic Games in 468 BC – this, the most prestigious of Hieron's victories, was however celebrated by Bacchylides (Ode 3). The tyrant's apparent preference for Bacchylides over Pindar on this occasion might have been partly due to the Cean poet's simpler language and not just to his less moralizing posture, Alexandrian scholars in fact interpreted a number of passages in Pindar as hostile allusions to Bacchylides and Simonides and this interpretation has been endorsed by modern scholars also. As a composer of choral lyrics, Bacchylides was probably responsible also for the performance, involving him in frequent travel to venues where musicians and choirs awaited instruction. Ancient authorities testify to his visit to the court of Hieron (478–467) and this is indeed indicated by his fifth Ode (476 BC), where the word xenos (V.11) implies that he had already been Hieron's guest, (probably accompanied by his uncle).

13-ода

Бакилидтің 13-одасы – Немей ойындарының панкратион бәйгесінде жеңіске жеткен Эгиналық Пифей атлетінің құрметіне орындалған Немей одасы. Бакилид өзінің одасын Гераклдың Немейлік арыстанмен күрескен ерлігі туралы әңгімемен бастайды, бұл шайқасты Немей ойындарында панкратион турнирлерінің неліктен өткізілетінін түсіндіру үшін пайдаланады. Гераклдың арыстанмен күресуі туралы сілтеме Пифейдің не үшін күресіп жатыр деген сұраққа жауап беруге де арналған: ол ежелгі батырлар өз істері үшін қол жеткізген мәңгілік даңқты иелену үшін күреседі. Бакилид содан кейін Пифейдің туған жері – Эгина аралын мақтайды, оның "атақ-даңқы бишінің мақтауын оятуда" дейді. Бакилид Эгинаны мақтап, осы бишіге сілтеме жасауды жалғастырады және аралда туған танымал адамдарды, атап айтқанда Пелей мен Теламонды тізімдейді. Бакилид осы екі батырдың ұлдары – Ахилл мен Аякс туралы айтады, сондай-ақ Аякс Гекторды Троя жағажайында қалай ығыстырғаны және грек кемелерін троялықтардың өртеуіне жол бермегені туралы мифке сілтеме жасайды. Бакилид Ахиллдің белсенсіздігі троялықтарды қате үмітке қалай итергенін және олардың мақтанышы оларды жеңіске жеткендер деп ойлаған адамдардың қолынан құртуға қалай әкелгенін баяндайды. Ода осыны еске салады: Бакилидті тыңдап отырғандар Гомердің эпостарын оқыған және Ахиллдің Троя соғысындағы рөлін білмейтін болса, бұл көрініс Ахилл туралы жаман пікір тудырады. Осы әңгімені аяқтаған соң Бакилид тағы да мәлімдейді, оның айтқан әрекеттері мұзалардың арқасында мәңгі есте қалады, содан кейін Пифей мен оның жаттықтырушысы Менандрды мақтап, олардың Панеллиндік ойындардағы ұлы жеңістері үшін есте қалады, тіпті оларды қызғанатын қарсылас кемсітсе де.

15-ода

Антенордың ұлдары немесе Еленаны қайтару талабы, 1896 жылы қалпына келтірілген мәтінде Бакилидтің дитирамбаларының біріншісі болып табылады. Папирустың бір бөлігі зақымдалғандықтан, басы толық емес. Дитирамб, Троя соғысына дейінгі мифтік оқиғаны суреттейді, онда Менелай, Антенор және Антенордың ұлдары Еленаны қайтаруды талап ету үшін Приам патшасына барады. Ежелгі грек әдебиетінде жиі кездесетіндей, Бакилид Гомер туралы көрермендердің білімін пайдаланады, бірақ Гомер баяндаған оқиғаны қайталай бермейді. Оның орнына, ол көрермендерге жаңа оқиғаны сипаттайды, бірақ оған "Илиада" мен "Одиссея" туралы білім контекст береді. Бұл елшілік туралы әңгіме Гомерге де белгілі болған, ол "Илиада" 3.205ff. жерінде тек қысқаша айтады, бірақ Проклдың хрестоматиясына сәйкес, циклдық эпикалық поэма "Киприя" да толық баяндалған. Стилі де Гомердің стиліне ұқсас. Кейіпкерлердің есімдері көбінесе әкелерінің есімдерімен бірге айтылады, мысалы, Одиссей, Лаерттің ұлы (қайта құрастырылған). Оларға эпитеттер де беріледі, бірақ бұл дәстүрлі гомерлік эпитеттер емес: құдайға жақын Антенор, турашыл Әділдік, асығыс Ашу.