Кіріспе

Гавай сәулеті – Гавай аралдарында дамыған және негізінен сол жерде қолданылған ерекше сәулет стилі. Батыстан әкелінген стильдерге негізделгенімен, Гавайдың бірегей ерекшеліктері оны басқа стильдерден ерекшелендіреді. Гавай сәулеті аралдардың ежелгі заманнан бастап патшалық дәуіріне, содан кейін аумақтық кезеңінен мемлекеттік мәртебеге дейінгі және одан әрі тарихын көрсетеді. Гавай тарихындағы әртүрлі стильдер оның халқының көзқарасын және рухын бейнелейді. Гавай сәулеті – бұл Гавай аралдарының байырғы тұрғындары мен олардың ежелгі замандағы күрделі қоғамының, шекарасынан тысқары жаңа стильдердің әсерімен – алғашқы еуропалық саудагерлерден, келуші кит аулаушылар мен канадалық тері аңшыларынан, Жаңа Англиялық және француз католиктерінің миссияларынан, Ютадан келген Иса Массихтің соңғы күндіктер қауымынан, Азиядан келген плантация жұмысшыларының мәдениетінен қазіргі заманғы Ханойлу қаласына дейін қалай дамығанын көрсетеді.

Тарих

Гавай сәулетінің ішінде әр түрлі стильдер жиынтығы бар; олардың әрқайсысы белгілі бір тарихи кезеңдерге тән деп есептеледі. Гавай сәулетінің ең ерте түрі ежелгі Гавайи деп аталатын дәуірден бастау алады – бұл ауылдық жайлауларды салу үшін қолданылған жобалар, қарапайым шатырлары бар шеттеулілер мен құлдардың тұрақтары, жағалауда балықшылар мен каноэ жасаушылардың үйлері, еңбекші макаинананың жайлаулары, кахунаның салтанатты және қасиетті геаулары және аллидің биік базальт негіздегі сарай сияқты шатырлы үйлері. Ежелгі Гавайиде қарапайым шөптен жасалған үйдің құрылысы сол үйде кім тұрғанын көрсететін. Кептірілген өсімдіктер мен ағаштан жасалған бұйымдардың өрнектері әлеуметтік топты, шеберлікті, кәсібін және байлығын анықтауға мүмкіндік берді. Британдық теңізші капитан Джеймс Кук келгенге дейін Гавай сәулеті белгілі бір құрылыстардың тұрғындарының діни құндылығын көрсету үшін символизмді пайдаланған. Кахили және коа сияқты қауырсыннан жасалған тулар, капа матасымен әшекейленген және плулулу деп аталатын үйлердің кіреберісінде орналасқан, аллидің (ақсүйектердің) тұратын жерлерін білдірді. Базальт қабырғалармен қоршалған кии кахунаның (рухани элитаның) үйлерін көрсетті.

Хэйл

Хале (ХАХ лайы деп айтылады) – Гавайиде 19 ғасырда кең таралған, жергілікті гавайи материалдары мен дизайндарды қолданып салынған құрылыс. Халелердің төменгі бөлігі тас немесе ағаштан, ал шатыры шөп немесе жапырақтан жасалған. Гавайи қайта өрлеуінің сәулет өнерін дамытуға қосқан үлесімен қатар, Калакауа түрлі стильдермен тәжірибе жасаған. Оның тағы бір белгілі құрылыс жобасы – Иолани казармасын аяқтауы. Іолани сарайының қасында және Алиолани Халесінен көшеден өтетін жерде салынған Иолани казармасында патшалық гвардия орналасқан. Ол тік қоршаулары мен мұнаралары бар ортағасырлық қамалға ұқсайды.

Романдық

Гавай монархиясының соңғы жылдары мен аумақтық кезеңнің бастапқы жылдарында гавай романдағы сәулет кеңінен таралды. Бұл стиль 11- және 12-ғасырлардағы еуропалық үлгілерге ұқсас болды. Гавай романдасы Рим империясының кейінгі кезеңдерінде римдіктер қолданған қағидалар мен формаларды пайдаланды. Айырмашылығы, гавай құрылысшылары қара базальт тастарды қолданды, бұл оған ерекше гавай стилін берді. Мұндай ғимараттар көбінесе дөңгелек аркалар, цилиндрлі күмбездер, қиылысқан күмбездер және тіреуіш тәрізді бағаналармен тұрғызылды. Бернис П. Бишоп мұражайының ғимараттары гавай романдағы сәулет үлгісінде салынған.

Көркемөнер және арт-деко

1920-1930 жылдары Гавайиде сәндік өнер және арт-деко стильдері танымал болды. XIX ғасырдың соңында Францияда пайда болған сәндік өнер – бұл ежелгі грек және римдік сәулет өнерінің қағидаларын мен стильдерін қазіргі заманғы формаға біріктіретін неоклассицизмнің бір түрі. Ал арт-деко барлық сәулет стильдерін жаңғыртудың жалпылама түрі саналады. Гавайи құрылысшылары гавайилік мотивтер мен тропикалық элементтерді жобаларының әртүрлі бөліктеріне енгізу арқылы гавайилік сәндік өнер және арт-деко сәулетін жасады. Гавайи сәндік өнерінің мысалы – Вайкикидегі Вайкики Нататориум Соғыс Ескерткіші. Гавайи арт-декосының ең танымал мысалдары – Гавайи театры және Скофилд казармасының тарихи ауданы.

Халықаралық

Гавайи штатының Капитолимі – Гонолулу қаласындағы Гавайидің халықаралық сәулет стилінде салынған ғимараттар жинағының орталық бөлігі. 1920 жылдары дамып, 1960 жылдары кең танымал болған Баухаус сәулеті бүкіл әлемде кең таралған үрдіске айналды. Баухаус архитектурасының «халықаралық стиль» деп аталатын американдық түрі Гавайиде қабылданып, әсіресе Гонолулу қаласының орталық кеңсе ғимараттары үшін танымал трендке айналды. Баухаус классикалық принциптерді ең қарапайым түрінде, ауыр әшекейлеусіз қолданды. Баухаустың ерекшелігі – ақ, сұр, беже және қара сияқты ашық түстерді пайдалануы және кең ашық жоспарлау болды. Баухаус Гавайи губернаторы Джон А. Бернстің штаты үшін жаңа Капитолий ғимаратын салу жоспарына шабыт берді. Гавайи штатының Капитолимі Баухаус дәстүрлеріне сай келіп, таза сызықтар, қарапайым геометриялық пішіндер, қара түстің және сұр бетонның кең қолданылуы, сондай-ақ бүкіл құрылыстың ашықтығымен еректелді. Бірақ Гавайиге әкелінген басқа архитектуралық үлгілер сияқты, Баухаус та бірнеше элементтермен толықтырылып, ерекше гавайилік стильге айналды. Гавайидің халықаралық архитектурасында есіктер мен жиһаздарға бағалы жергілікті коа ағашы қолданылды, ал дизайн гавайилік табиғи құбылыстардың символикасын пайдаланды. Мысалы, Капитолийдің күмбезі Гавайи аралдарының жанартаулық тегін бейнелеу үшін жасалған. Күмбездің астында Хавай жағалау суларының жиі өзгеріп тұратын түстерін көрсететін Тадаси Сатоның мозаикасы орналасқан. Океан тақырыбымен байланысты, Капитолийді су қоршап тұр, дәл сияқты Гавайи аралдарын да су қоршайды. Капитолий ғимаратының негізгі кеңістігі сыртқы ортаға ашық, кіреберістері теңіз және тауға қарай бағытталған. Архитекторлар: Belt, Lemmon & Low (Architects Hawaii Ltd.) және Джон Карл Уорнекке.

Егіс орны

Монархия мен әртүрлі корпорациялар Гавайи қайта өрлеу стильдерін өздерінің нұсқаларымен Гонолулу орталығын дамытқан кезде, қала сыртында және штаттың басқа жерлерінде тұрғын үйлер салынды. Бұл стиль Гавай плантациялары архитектурасы ретінде танымал болды, оның төменгі профильді ағаш қаңқалары, тік тақтайша қаптамасы және үлкен портиктер бар. Шатырлар Гавай плантацияларының ең ерекше бөліктері болды, өйткені олар кең жамбасты немесе қоңырау тәрізді және терең тіреуішті болды. Гавайидің табиғи ортасына қарағанда, Гавай плантацияларының құрылыстары айналадағы ортамен үйлесімді көрінеді. Бұл стиль өзінің атын қант қамысы мен ананас плантацияларынан алды, олар бұл дизайнды жұмысшылардың үйлері үшін қолданды. 1970 және 1980 жылдары Калифорния және басқа батыс штаттардан танымал үрдістерді импорттау арқасында Гавай плантациялары стилінің жойылу қаупі туды. Бірақ 1990 жылдардың соңында Гавай плантациялары стилін заманауи түрде қайта жаңғырту қозғалысы басталды. Кең жамбасты немесе қоңырау тәрізді шатырлар Ала Моана орталығын, Виктория Уорд орталықтарын жаңарту және Гавай ауылындағы жаңа мұнаралар салу сияқты ірі құрылыс жобаларында пайдаланылды. Бұл стиль жаңа танымалдылыққа ие болды және Батыс Оахуда, әсіресе Каполей қаласында жаңа коммерциялық және тұрғын үйлер салуда қолданылды. Гавай плантациялары архитектурасы Гавайидің визиттік карточкасына айналды және әлемнің басқа бөліктеріне экспортталатын ең танымал гавай стилі болып табылады.

Аспан қыртыстары

Жұырда ғана Гавайиде 1132 Бишоп көшесіндегі Бірінші Гавай мұнарасы және 999 Бишоп көшесіндегі Бірінші Гавай орталығы сияқты жобалар арқылы көкжайлы көрініс қалыптасты. Тіпті Гавайидегі аспан ғимараттар да Гавайидің табиғи құбылыстарымен байланысты метафоралар мен символизмсіз салынбады. Мысалы, 1996 жылы аяқталған Бірінші Гавай орталығы теңіз көрінісін ұсынатын көлденең жалюзилі терезелерді, ал тауларға қарап тұрған тік пропорциялы терезелерді пайдаланды. Ғимараттың ішкі кеңістігіне мүмкіндігінше көп табиғи жарық кіргізу үшін көп еңбек жұмсалды. Норман Лакайо, ХХ ғасырдың соңында Гонолулу қаласының ең ықпалды сәулетшісі болды. Ол Гонолулу қаласының жағажайлық аймағын жаңартудың бастауында тұрған, танымал Harbor Court ғимаратының авторы. Harbor Court – төменгі қабаттарында мейрамханалары бар, ал жоғарғы қабаттарында тұрғын үй мен кеңселер орналасқан көп мақсатты ғимарат. Гонолулудағы ешбір ғимарат Гавайидің романтикалық рухын осы ғимараттай жеткізе алмайды. Тұрғын үй мұнарасының қабаттары мен кеңселердің пішіні қаланың шетіндегі тік жанартау тауларының динамикасын бейнелейді. Оның көптеген тұрғын үй мұнаралары Гонолулу қаласының әртүрлі жерлерінде орналасқан, бірақ көпшілігі Нуану дәлізінде шоғырланған.

Тұрғын үй сәулетінің дамуы

Чарльз Уильям Дики 1899 жылдан бастап Гавайи аймағына сай сәулет өнерін дамыту қажеттігін білдірді, және оның сәулеті осы сезімталдықтарымен ең жақсы есте қалады. Ол 20 ғасырдың басындағы тұрғын үйлерді жобалауда "халықтың мәдениеті өркендеуі" үшін тырысты. Ол кең ланайлардың, ішкі аулалар мен фонтандардың қажеттілігін баса көрсетті, сондай-ақ "Калифорния миссиясы" сәулет стилінің "Гавайи үшін ең лайықты" екенін айтты. Қазіргі Гавай сәулетінің дамуына үлесін қосып, көптеген заманауи сәулетшілер Гавай сәулет стилі мен сезімталдығының "заманауи" нұсқаларын жасады.