Кіріспе

Діндердегі дұрыс мінез-құлық

Дін тануда ортопракси – сенімге немесе құдайдың кеңшілігіне қарама-қарсы, этикалық және діни рәсімдерге сәйкес дұрыс мінез-құлық. Ортопракси дұрыс сенімге баса назар аударатын ортодоксиядан өзгеше. Бұл сөз – неоклассикалық құрау, ὀρθοπραξία (ортопраксия) сөзі «дұрыс амал» деген мағынаны білдіреді. Ортодоксия кодталған сенімдерді, яғни дін ұстанымдарын пайдаланса, ритуализм нақты белгіленген рәсімдерді қатаң сақтауға баса назар береді. Ал ортопракси отбасы, мәдени бірлік, дәстүрді жалғастыру, құрбан шалу, тазалық, этикалық жүйе және оның орындалуы сияқты мәселелерге бағытталған. Индуизмде ортопракси мен ритуализм көбінесе байланысты болады. Яһудилік және христиандық та дін ретінде де, ортопракси ретінде де қарастырылады, себебі олар өкілдерін амал және сенім салаларында басшылыққа алады.

Этимология

Ортопракси термині грек тіліндегі "дұрыс" мағынасын беретін "ортос" және "іс-әрекет" мағынасын беретін "праксис" сөздерінен туындаған. 1851 жылы алғаш рет қолданылған бұл терминнің екі түрі бар: ортопраксис және ортопракси. Ортопракси көне және жиі қолданылатын термин.

Христиандық

Дәстүрлі түрде христиандық негізінен ортодоксалдық деп қарастырылса да (Никейлік сенімінің "Мен сенемін" дегені сияқты), кейбір христиандық конфессиялар мен көшбасшылар, римдік католиктерден бастап евангелистік христиандарға дейін, өз діндерін ортодоксалдық және ортопраксикалық деп сипаттауға кірісті. Бұл тұжырымның мәні – дұрыс сенім дұрыс іс-әрекетке жетелейді, ал дұрыс емес іс-әрекет дұрыс емес сенімнің салдары болады. "Дұрыс сенім" мен "дұрыс іс-әрекет" комбинациясын одан әрі дамыта отырып, харизматикалық және Пентикосталдық дәстүрлерде кездесетін өркендеу теологиясы дұрыс діни сенім мен мінез-құлықтың материалдық сыйақымен және физикалық жазылумен қатар, Құдайдың рақымын қабылдау үшін қажетті компонент екенін үйретеді. Өркендеу теологиясы дәстүрлі немесе этникалық діндерді талқылауда, мысалы, ежегітек Грециясындағы діндерде, өзара байланыс ретінде белгілі бір ұғым, бірақ ол кез келген теологиялық идеядан гөрі дұрыс мінез-құлыққа баса назар аударады. Киелі кітап заңдарының христиандыққа қатысты қолданылуы күмәнді. Көптеген христиандар он өсиеттің біразы немесе барлығы әлі де күшінде немесе Мәсіх заңында қайта жаңартылған деп санайды. Аз ғана христиандар Тораны сақтайды, ал қарсы тұрған жағында антиномиялық және христиандық анархистік көзқарастар бар.

Шығыс христиандығы

Праксис – Шығыс православие шіркеуі мен кейбір Шығыс католик шіркеулері ұстанатын Византия дәстүрін түсінудің кілті. Себебі, праксис – сенім мен іс-қимылды ажыратпай, біріктіре түсінудің негізі. Праксистің іс-қимыл ретіндегі маңыздылығы Қасиетті Максим Конфессордың: «Іс-қимылсыз теология – шайтандардың теологиясы» деген сөзінде айқын көрінеді. Христиандар Исаның шақыруымен Құдаймен бірлікке жету үшін тек сенім ғана емес, сонымен қатар дұрыс сенімді іске асыру қажет. Бұл идея Киелі кітапта (1 Коринфтерге 11:2, 2 Салоникалықтарға 2:14) және шіркеу әулиелерінің еңбектерінде кездеседі және Византия теологиясы мен терминологиясында праксис терминімен байланысты. Православие контекстінде праксис теологияға қарама-қарсы, «теория мен практика» мағынасында емес, православиеліктердің барлық іс-қимылын қамтитын кең мағынада қолданылады. Праксис – «жанды православие». Праксис ең тікелей байланыстысы – құлшылық. «Ортопраксис» – «дұрыс даңқ» немесе «дұрыс құлшылық» дегенді білдіреді; тек дұрыс (немесе тиісті) іс-қимыл, әсіресе дұрыс құлшылық, Құдайға арналған толық даңқты орнату деп түсініледі. Бұл – литургияның (құдайға қызмет етудің) негізгі мақсаты, яғни халықтың еңбегі. Кейбір Византиялық дереккөздерде Батыста христиандық «интеллектуалдық, этикалық немесе әлеуметтік санаттарға» дейін кемітілгендігі айтылады, ал дұрыс құлшылық Құдаймен қарым-қатынасымызда маңызды рөл атқарады, сенушілерді Мәсіхтің денесіне біріктіреді және «нағыз діни білімге» жетелейді. Византиялық праксисте «құлшылық пен еңбек симбиозы» қалыптасқан деп есептеледі.

Индуизм

Индуизм орфопраксияға басымдық береді, себебі ол санатана дхармамен (мәңгілік дхарма, дхарманың мағынасы шамамен – дұрыс өмір сүру жолдары) байланысты. Индуизмде орфопраксия мен ритуализм біріктірілген. Ритуалға және жеке құтқарылуға (мокша) баса назар аудару классикалық индуистік философиядағы маңызды бөлініс болды, оны Пурва Мимамса мен Уттара Мимамса (Веданта) көрсетеді. Ритуал (пуджа) қазіргі индуизмде орталық рөлді атқарады, бірақ ежелгі ритуалдың (яджна) зор күрделілігі Шраута тәлімгерлерінің өте аз тобында ғана сақталған. Тіпті, белгілі бір рәсімдерді ұқыпты орындайтын индустар да, дұрыс сенім мен түсініктің маңыздылығын бағалайтын басқа индустардан ерекшелену үшін орфопракс деп аталады. Осыған байланысты, олар жазбаларды дұрыс түсіндіруге қарағанда дәстүрді сақтауға көбірек мән береді. Мысалы, Шриниваса Раманужан индус орфопраксиясының танымал мысалы. «Дұрыс мінез-құлық» және индуизмнің басқа да этикалық принциптері тұрғысынан, негізгі сенім – әрбір жеке жанның (живатма) құдайлық мәнінде болуы. Әрбір адам осы «ішкі Құдайды» (құдайлықты) жайғастырады, сондықтан қоғамды біріктіретін және прогреске көмектесетін мінез-құлыққа басымдық беріледі. Осы живатма тұжырымының нәтижесінде жеке бағытталған өмірден бас тарту ұсынылады. Уттара Мимамса философиялық мектебі осы ұғымды шебер түсіндіреді. Сонымен қатар, Уттара Мимамса аясында пуджаның (ритуалдың) рөлі жеке живатманы Параматмаға (Жоғары Құдайлыққа немесе Құдайға) жақындатуды қамтиды. Осы бірігуге жеткен адамдар қоғамның рухани жетекшілеріне айналады. Индуизмнің діни және философиялық дәстүріндегі кейінгі дамулар осы ритуал, дұрыс мінез-құлық және жеке құтқарылу ұғымдарын өзара қарама-қайшылықта қалдырмай, біріктіруге тырысады. Пандуранг Шастри Атавале бастаған «Свадьяя» қозғалысы осы синкретизмнің бір көрінісі болып көрінеді. Дегенмен, қазіргі индуизмдегі басқа да қозғалыстар да сыртқы іс-әрекет пен ішкі дамудың осы бірігіміне қарай ұмтылуда.

Неопаганизм

Британдық дәстүрлі Викка жоғары орфопрактикалық болып табылады, онда "дәстүрлер" (Виккадағы бағыттар деп аталады) ортақ сенімдер емес, дәстүрлі түрде істелетін амалдармен анықталады. Басқа неопагандықтар мұндай ерекшелікке ие болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, Джеймс Р. Льюис атап өткендей, ол "Діни неопагандықтар" мен "Құдай/Құдайшаны тойлаушылар" арасында ажырату жасайды. Льюис неопагандық қозғалысының көп бөлігі орфопраксияның немесе ортодоксияның кез келген түрін қамтитын діни дәстүрлерге қарсы екенін мәлімдейді. Шындығында, көптеген неопагандық ұйымдар орфопраксия туралы әңгімелегенде, тек ритуалдармен ғана шектеледі.

Кеметизм

Кеметизм – ежелгі Мысыр діни амалдарын қайта жаңғырту. Олар өздері таңдаған нетерлерді (ежелгі Мысыр құдайлары; Мысыр тілі: nṯr, nTr) құрметтейді және олардың жолын ұстанады. Олар күнделікті өміріне ежелгі Мысыр философиясын енгізуді қалайды.

Көптілік реконструкционизм

Реконструкционисттік діндер ортопраксиді толыққанды пайдаланады, өз іс-әрекеттерін өмір салты ретінде қарастырады және дұрыс амалдарды белгілі бір идеалдар мен принциптерге сай өмір сүру ретінде анықтайды, тек қана рәсімдерге немесе жалғыз ғана космологияға, метафизикалық идеяға немесе теологиялық теорияға абсолюттік шындық ретінде ден қоюға баса назар аудармайды.

Даоизм

Даоизм өмір сүрудің дұрыс жолын Даомен, "Жолмен" үйлесімде болу деп түсінеді, ол – ғаламның жолы, бізді қоршаған әрбір нәрсенің өмір сүру үлгілері. Бұл үлгілер үнемі зерттеліп, түсініліп, жаңаша түсіндіріледі. Егер сіз Даоның үлгісіне сәйкес өмір сүрсеңіз – көз, ғалам, барлық нәрсенің бастауы және үлгісі – онда сіз дұрыс өмір сүрудесіз.