Кіріспе
Орегон және Вашингтондағы өзен, АҚШ
1840 жылдардың басынан бастап, қоныс аударушылар Орегон жолы арқылы аймақтан өте бастады, ол Хант экспедициясының бағытын ұстанған солтүстік-шығыс Орегоннан өтті. 1844 жылы Мозес "Блэк" Харрис Гранде-Ронде аңғары арқылы алғашқы керуенді өткізді. Бұл құнарлы, суы мол аңғар, малға бай жемдік жайылымдарымен, шығыс Орегон мен Айдахоның шөлдерінен кейін құлпытас болды. Аңғардағы жергілікті американдықтар өгіздермен тиімді сауда жасады, бір сау, жақсы тамақтанған малды екі шаршаған, аш малға айырды. Олар өгіздерді аңғарда жайылып, семіруіне мүмкіндік беріп, кейін келесі саяхатшылар тобына сатты. 1840-1870 жылдар аралығында шамамен 300 000 көшпенді Гранде-Ронде аңғары арқылы өтті. Уалла-Уалла, Кайузе және Уматилла тайпалары 1855 жылғы Уалла-Уалла шарты бойынша Гранде-Ронде өзенінің жоғарғы ағысындағы жерлерін Уалла-Уалла үнді резервациясына алмастырды, бірақ олар "резервацияның ішінде және одан тыс жерлердегі әдеттегі және таныс жерлерде аң аулау, балық аулау және жинау құқығын сақтады". 1856 жылдың 17 шілдесінде полковник Бенджамин Ф. Шоу басқарған АҚШ армиясының отряды қазіргі Элгин қаласының жанында қарусыз алпыс Уалла-Уалла, Уматилла және Кайузе тайпаларын өлтірді, бұл оқиға қазір Гранде-Ронде қырғыны деп белгілі. Бұл жағдай жағдайды шиеленістірді және 1856 жылғы бейбіт келіссөздерінің сәтсіз аяқталуына әкелді. 1862 жылы қоныс аударушылар Гранде-Ронде аңғарында жерді игеруге кірісті, ал Уматилла тайпасы оларды жерді иеленуден тоқтатуға тырысты. Бұл дауды реттеу үшін жіберілген әскерлер төрт Уматилла адамын өлтіріп, қалған топты қашуға мәжбүр етті. Бұл аңғардағы тайпалардың қоныстануға қарсы тұруына нүкте қойды. Нез Персе тайпасы 1855 жылғы шарт бойынша төменгі Гранде-Ронде өзені бойындағы жерлерін сақтап қалды. Алайда, Льюистон маңындағы алтынның табылуы 1860 жылдары Нез Персе шарттық жерлеріне алтын іздеушілердің көптеп келуіне әкелді. Кейбір Нез Персе басшылары олардың резервациясының аумағын қысқартатын, Вашингтон мен Орегон штатындағы барлық жерлерін, соның ішінде Гранде-Ронде су алабын олардың пайдалануынан шығаратын екінші шартқа қол қоюға мәжбүр болды. Бас Джозеф бастаған Нез Персе тайпаларының бірнешеуі солтүстік-шығыс Орегондағы жерлерін тастаудан бас тартты. Джозефтің тобы 1877 жылғы Нез Персе соғысына дейін Уоллова аңғарында тұрды, одан кейін АҚШ армиясының келуінен бұрын қашуға мәжбүр болды.
Кейінгі дамуы
Гранде-Ронде аңғары 1860 және 1870 жылдары ауыл шаруашылығы орталығы ретінде бекітілді, ол шығыстағы Айдахо штатындағы алтын кенін өндіруші аймақтарға азық-түлікпен қамтамасыз етті. Бірнеше жылдың ішінде фермерлер мен мал өсірушілер суарналар қазып, өзендердің бағытын өзгертіп, арналарын жасау арқылы аймақтың табиғи батқылық жерлерін кептірді. Айналасындағы таулардан кесілген ағаштар Гранде-Ронде және Кэтрин ағысы арқылы аңғардағы ағаш кесетін фабрикаларға жеткізілді. 1860 жылдары Льюистондан алтын іздеу ісі тез арада Жылан өзені бойымен Гранде-Ронде сағасына дейін жетті, себебі Гранде-Рондеден шамалы қашықтықта Жылан өзеніне құятын Шовел-Крикте үлкен алтын қоры табылды деген қауесет тарады. 1865 жылға қарай Роджерс ағайындылары Гранде-Ронде мен Жылан өзендерінің қосылған жерінде Роджерсбург қаласын құрды. Роджерстер қала құрылысын жоспарлап, учаскелерді сатуға ниеттенгенімен, жолдың болмауы себепті қала өркендемеді. Жылан өзеніндегі кемелер Льюистон, Гранде-Ронде сағасы және жоғарыдағы аймақтар арасындағы басты көлік құралы болды. 1904 жылы кен тасымалы тоқтатылды, бірақ 1910 жылдары кемелер қайтадан жолаушылар мен пошта тасымалдауды бастады. 1937 жылы Льюистоннан Гранде-Ронде сағасына дейінгі жол аяқталды. Орман қоры мал және қой шаруалары арасындағы жер дауларын реттеу мақсатымен құрылды. Мал шаруашылығы аймақтың маңызды салаларының бірі болып қала бергенімен, Гранде-Ронде су алабының кейбір бөліктері, соның ішінде 1978 жылы құрылған Венаха-Туканнон жабайы табиғат аймағы, мал жаюға жабылды. 20-шы ғасыр бойы Гранде-Рондеде бірнеше бөгеттер салу ұсынылды, бірақ ешқайсысы салынбады. 1944 жылы АҚШ Әскери инженерлік корпусы мен АҚШ-тың жерді қайта құрылымдау бюросы Гранде-Ронде аңғарындағы үнемі қайталап тұратын су тасқынына жауап ретінде Жоғарғы Гранде-Ронде және Кэтрин ағысында бірнеше бөгеттер салуды ұсынды. Конгресс 1968 жылы су тасқынын бақылауға арналған бөгеттерді құрылысқа беруге рұқсат берді, бірақ экологиялық алаңдаушылықтарға байланысты олардың құрылысы кейінге шегерілді. 1974 жылы Уматилла индей резервациясының Біріккен тайпалары сотқа шағымдануынан кейін бөгет жобалары "белгісіз мерзімге тоқтатылды". 1988 жылғы 28 қазанда Гранде-Ронде өзені Уоллова өзенінен Орегон мен Вашингтон штатының шекарасына дейін жабайы және көрікті өзен деп жарияланды, бұл аймақта жаңа бөгеттер салуға тыйым салды.
Балық
Гранде-Ронде өзенінде шамамен 38 балық түрі бар, оның 15-і сырттан әкелінген. Чинук ласосы, стальбашы және бұқа алабұғасы федералдық деңгейде қорғалатын түрлер тізіміне енген; 2017 жылы шайбақ ласосы (Hatchery coho) Гранде-Ронде су алабына қайта енгізілді. Гранде-Ронде өзенінің су алабында қазіргі және бұрын ласосы бар өзендер кездеседі. 1982 жылы Лукинггласс өзенінде, Гранде-Ронде өзенінің саласында, чинук ласосын өсіру үшін Лукинггласс балық шаруашылық орталығы салынды. Бұл орталық Snake өзені жүйесіндегі бірнеше шаруашылық орталықтарының бірі болды, олардың құрылуына Snake өзенінің төменгі ағысындағы бөгеттердің салдарынан туындаған балық ресурстарының азаюы себеп болды. 1992 жылы Солтүстік-Батыс Энергетикалық Жоспарлау Кеңесі Гранде-Ронде және оған іргелес Имнаха өзендерінің су алабы үшін кешенді басқару стратегиясын әзірлеу мақсатында Гранде-Ронде үлгілік су алабы (GRMW) жобасын ұйымдастырды. GRMW мемлекеттік органдар, жеке меншік иелері, балық шаруашылығын басқару және қоршаған ортаны қорғау ұйымдары арасындағы ынтымақтастықты күшейтуге бағытталған. Негізінен Бонневилл Энергетикалық Әкімдігі қаржыландыратын бұл жоба Гранде-Ронде өзенінің алабында жүзден астам жобаны үйлестірді, олардың мақсаты – өзендегі су ағынын сақтау, балықтардың қозғалысына кедерес келтіретін тосқауылдарды жою, тозыққа қарсы шаралар қолдану және жағалау өсімдіктерін қалпына келтіру. Алайда, 1992-2023 жылдар аралығында чинук ласосы мен стальбашының саны күрт өспеді, себебі Snake және Колумбия өзендеріндегі бөгеттер балықтардың қозғалысына әсер етеді. Бұқа алабұғасы, бұрын Орегон штабында кең таралған, қазірде орман шаруашылығы, кен өндіру және ауыл шаруашылығының салдарынан тек бірнеше өзендерде ғана табылмайды. Гранде-Ронде, Венеха және Валова өзендері мен олардың салаларында 11 бұқа алабұғасы популяциясы сақталған. Қызылжолақты форель және Тынық мұхитының лампарейясы (Pacific lamprey) федералдық деңгейде қорғауға алынған түрлер болып табылады. Гранде-Ронде Орегондағы ең ірі сұр қасқырлардың шоғырланған аймағының орталығында орналасқан. Юнион және Уоллова округтерінде сегізден бес қасқыр тобы бар. Вашингтондағы төрт қасқыр тобының ареалы Гранде-Ронде су алабына немесе оған жақын жерлерге дейін жетеді. Өзен жағалауларында бигхорн қойлары, элк, қашан, аққұйрықты бұғы және аққабақ бүркіттер қыстайды. Биік таулы аймақтар бұталы алқаптарға айналып, Көк және Валова тауларында қылқан жапырақты орманға ұласады. Биіктік артқан сайын, басты ағаш түрлері ponderosa қарағайынан Дуглас шыршысына, үлкен шыршыға, субальпілік шыршыға және таулық гемилокқа ауысады. Тері сатушылар аймақтан бобровты жойды, ал отарлаушылар 19 ғасырда ауыл шаруашылығы үшін көптеген батпақтарды құрғатып, айналдырды. Мемлекеттік канал Гранде-Ронде өзенін су тасқынына бейім жазық жерлерден бұрып жіберді, нәтижесінде Кэтрин және Лэдд өзендері ғана жер бетіне шығатын су ағыны ретінде қалды.
Өнеркәсіп пен экономика
Суландыру – Гранде-Ронде өзені суын ең көп пайдаланатын сала. Гранде-Ронде аңғарында шамамен 70 мың гектар суармалы жер бар, ол жыл сайын жер үсті суының және жер асты суының белгілі бір бөлігін тұтынады. Муниципалды және өнеркәсіптік пайдаланушылар жер үсті және жер асты суларының шамамен бөлігін пайдаланады. Жоғары Гранде-Ронде өзені бассейнінде су ағыны әдетте наурыз және сәуір айларында ең жоғары деңгейге жетеді, бірақ ауыл шаруашылығында суға деген қажеттілік маусым және шілде айларында артады. 1860 жылдары қоныстану кезінен бастап орман шаруашылығы Гранде-Ронде суайдынында маңызды сала болып табылды. Сумен жұмыс істейтін арақ-шаруахана алғаш рет 1862 жылы Ла Гранденің жоғары жағындағы Оро Делл қаласында салынды. 20-ғасырдың ортасында Юнион және Уоллова округтеріндегі федералды (Ұлттық орман) жерлерде орман кесу көлемі күрт өсті, бірақ 1990 жылдары жинау қарқыны төмендеді, ал 21-ғасырда жекеменшік кәсіпорындар ағаш жинаудың басым бөлігін құрады. 2004 жылы Юнион және Уоллова округтерінде 118 миллион тақтай метр ағаш кесілді, бұл 1960-1980 жылдардағы жылына 200-300 миллион тақтай метрмен салыстырғанда азайған көрсеткіш. Өзен енді ағаш тасымалдау үшін пайдаланылмаса да, орман кесудің салдары оның салаларына әсерін тигізе береді. Көптеген жерлерде орман жамылғысының азаюы өзен суының температурасын көтеріп, форель және лосось сияқты суық су балықтарына зиян келтіруде. 1970 жылдардан бері, өзен бойындағы қорғау аймақтары сияқты орман кесу тәсілдерінің жақсаруы Гранде-Рондеге орман кесудің әсерін азайтуға көмектесті. Өзеннің бастауындағы алғашқы алтын кендерін 1930 және 1940 жылдары гидравликалық және драждау кендерімен алмастырды, нәтижесінде 3 км-ден астам өзен төсегінде тастандылар жиналды. Тастандылар табиғи су тасқынын көміп, өзенді аңғардың батыс жағындағы тар арнаға бұрды. 2010 жылдан бастап Орман шаруашылығы басқармасы осы учаскеде қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуде.
Демалыс
Гранде-Ронде өзенінің бірнеше бөлігі және оның салалары ұлттық жабайы және көрікті өзендер ретінде федералды түрде қорғалады. Гранде-Ронде өзенінің жабайы және көрікті бөлігі Рондовадан (Валлова өзенінің құйылысы) Орегон-Вашингтон штатының шекарасына дейін 70 шақырымға (43,8 миль) созылады. Рондовадан Уайлдкет крикке дейінгі жолсыз аймақ "жабайы" деп белгіленген, ал одан төмен ағыс "демалыстық" аймақ болып табылады. Уэнаха өзенінің 35 шақырымдық (21,6 миль) негізгі арнасының барлығы қорғалады, оның Уматилла ұлттық орман ішіндегі бөлігі "жабайы" деп, ал Трояға дейінгі бөлігі "көрікті" және "демалыстық" деп белгіленген. Гранде-Ронде су алабындағы үш өзен – Минам, Лостин және Джозеф крик – де жабайы және көрікті мәртебесіне ие. Гранде-Ронде өзені Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ең жақсы балық аулау орындарының бірі болып саналады, әсіресе стальбалық, чинок ласосы және көктайғақ үшін. Стальбалықты аулау әдетте қыркүйек немесе қазан айынан желтоқсанның басына дейін жақсы, осы кезде су температурасы төмендеп, стальбалықты Жылан өзенінен тартады. Тек қана қанаттары кесілген шабақ балықтарды ғана ұстауға болады. 1855 жылғы Уалла-Уалла шарты Уматилла және Нез Перс тайпаларына Гранде-Ронде өзенінде күн көрісіне балық аулау құқығын бергендіктен, чинок ласосы квоталары спорттық және күн көрісіне балық аулау арасында тең бөлінеді. Бұл учаскеден бастап Уоллова өзенінің құйылысына және Жылан өзеніне дейін Гранде-Рондеге тек қайықпен жетуге болады. Балық аулау көбінесе дрейфтік қайықтар мен салалармен жүргізіледі, сондай-ақ бірнеше жеке компаниялар өзенде көп күндік саяхаттар ұйымдастырады. Өзен құс аңғары үшін де пайдаланылады, мұнда өзен жағалауында және далаларда чукар, кескіш және бөдене, ал жоғары орманды аймақтарда түйеқұс және қарақасқыр кездеседі. Жолдардың аздығына байланысты көптеген аңшылар алыс аймақтарға жету үшін өзенде қайықтарды пайдаланады. Өзенге жақын құс аңғары үшін танымал орындарға Троя маңындағы Уэнаха жабайы табиғат аймағы және Гранде-Ронде аңғарындағы Лэдд батпағы кіреді. Гранде-Рондеде көбінесе бастауыш және орта деңгейдегі тасқын сулар (II-III сынып) бар, сондықтан оны рафтинг пен каяк спортына белсенді түрде пайдаланады. Минамдағы Валлова өзені өзеннің жабайы және көрікті бөлігіне барудың негізгі нүктесі болып табылады. Минамнан Орегон-Вашингтон шекарасына дейінгі жабайы және көрікті учаскеде жүзуге әдетте 2-3 күн уақыт кетеді. Өзеннің ағысы еркін болғандықтан, жауын-шашын мен қардың еруіне байланысты су деңгейі тез өзгеруі мүмкін. Ең танымал қайықпен жүзу маусымы мамырдан шілдеге дейін. Мамырдан бұрын өзен көктемгі қардың еруінен тым жоғары болып ағады, ал тамыз айына қарай су деңгейі төмендеп, көптеген тау жыныстары мен сағаларды ашыққа шығарады. Жылан өзенімен қосылған жерден шамамен 8 шақырым (5 миль) қашықтықта орналасқан Тарлық Гранде-Рондедегі жалғыз IV сыныптағы тасқын болып табылады және әсіресе су деңгейі төмен болған кезде, өзен тар тау жынысына айналатындықтан өте қауіпті саналады. Барлық өзен саяхаттары үшін Жерді басқару бюросынан тегін рұқсат алу қажет, ол өзендегі су кемелерін пайдалануды реттейді.