Кіріспе

927–939 жылдардағы ағылшын королі Этельстан немесе Ательстан (шамамен 894 – 27 қазан 939) – 924–927 жылдардағы англосаксон королі және 927 жылдан 939 жылы қайтыс болғанға дейін ағылшын королі. Ол Едуард Ереуілдің және оның бірінші әйелі Эгвинннің ұлы болды. Қазіргі тарихшылар оны Англияның алғашқы патшасы және «англосаксон королінің ең ұлыларының» бірі деп санайды. Ол ешқашан үйленбеген және баласы болған жоқ; оның орнын жартылай бауыры Эдмунд I басқарды. 924 жылы Эдуард қайтыс болғаннан кейін мерсиялықтар Этельстанды патша ретінде қабылдады. Оның жартылай бауыры Эльфвард Вессексте патша ретінде танылған, бірақ әкесі қайтыс болғаннан кейін үш апта ішінде қайтыс болды. Этельстан бірнеше ай бойы Уэссексте қарсылыққа тап болды және 925 жылдың қыркүйегіне дейін тәж кигізілмеді. 927 жылы ол соңғы қалған викинг патшалығы Йоркты жаулап алып, бүкіл Англияның алғашқы англосаксон билеушісі болды. 934 жылы ол Шотландияға жорық жасап, Константин II-ні өзіне бағындырды. Этельстанның үкіметі шотландтар мен викингтерге ұнамады, сондықтан 937 жылы олар Англияға шабуыл жасады. Этельстан оларды Брунанбур шайқасында жеңіп, Британ аралдарында да, Еуропада да зор беделге ие болды. 939 жылы оның қайтысынан кейін викингтер Йоркты қайта басып алды, ол 954 жылға дейін қайтадан жаулап алынбады. Этельстан үкіметті орталықтандырды, жарғылар жасауды бақылауды күшейтті және алыс аймақтардан өзінің кеңестеріне маңызды тұлғаларды шақырды. Осы кеңестерге оның аумағынан тыс билеушілер, әсіресе Уэльс патшалары да қатысты, осылайша олар оның жоғары билігін мойындады. Оның билігінен сақталған заңдық мәтіндердің саны 10 ғасырдың кез келген ағылшын патшасынан көп. Олар оның кең таралған қарақшылыққа және әлеуметтік тәртіпке төнген қауіпке алаңдауын көрсетеді. Оның заңдық реформалары атасы Ұлы Альфредтің реформаларына негізделген. Этельстан Батыс Саксонияның ең ізгі патшаларының бірі болды және ол қасиетті реликвияларды жинаумен және шіркеулер салумен белгілі болды. Оның сарайы оның билігі кезінде ағылшын білімінің орталығы болды және ол ғасырдың соңында бенедиктин монастырлық реформасының негізін қалады. Еуропа саясатында Этельстаннан гөрі Батыс Саксонияның басқа патшасы соншалықты маңызды рөл атқармады, ол бірнеше әпкелерін континенттік билеушілерге үйлендірді.

Өмірбаян

Тоғызыншы ғасырда англосаксон дәуірінің көптеген патшалықтары төрт мемлекетке біріктірілді: Уэссекс, Мерсия, Нортумбрия және Шығыс Англия. VIII ғасырда Мерсия Англияның оңтүстігіндегі ең күшті патшалық болды, бірақ IX ғасырдың басында Уэссекс Этельстанның арғы атасының атасы Эгберттің басшылығымен үстемдікке ие болды. Осы ғасырдың ортасында Англияға викингтердің шабуылдары күшейді, бұл 865 жылы Ұлы Бөтен Армияның басып кіруіне әкелді. 878 жылға қарай викингтер Шығыс Англияны, Нортумбрияны және Мерсияны басып алды, және Уэссексті жаулауға жақын болды. Батыс саксондар Ұлы Альфредтің басшылығымен қарсы тұрып, Эдингтон шайқасында шешуші жеңіске жетті. Альфред пен викинг басшысы Гутрум англосаксондарға батыс Мерсияны, ал викингтерге шығыс Мерсияны берген келісімге келді. 890 жылдары Альфред, өз ұлы (Этельстанның әкесі) Эдвард және Мерсияның Иесі Этельредтің көмегімен жаңа викинг шабуылдарына сәтті қарсы тұрды. Этельред Альфредтің басшылығымен ағылшын Мерсиясын басқарды және Альфредтің қызы Этельфледке үйленді. 899 жылы Альфред қайтыс болды, оның орнын Эдвард иеленді. Этельредтің ұлы Этельвольд, король Альфредтің ағасы және оның патшалыққа талапкері, 902 жылы Холм шайқасында қаза тапты. Келесі бірнеше жылда ағылшындар мен даниялықтар арасындағы соғыс туралы көп мәлімет жоқ, бірақ 909 жылы Эдвард Батыс Саксония және Мерсия әскерін Нортумбрияны қиратуға жіберді. Келесі жылы Нортумбриялық даниялықтар Мерсияға шабуыл жасады, бірақ Теттенхолл шайқасында жеңіліске ұшырады. Этельред 911 жылы қайтыс болды, ал Мерсияның билеушісі ретінде оның жесірі Этельфлед тағайындалды. Келесі он жылдықтарда Эдвард пен Этельфлед викингтер Мерсиясы мен Шығыс Англиясын жаулап алды. Этельфлед 918 жылы қайтыс болды, оның орнына қызы Эльфвинн келді, бірақ сол жылы Эдвард оны тақтан түсіріп, Мерсияны тікелей басқаруға кірісті. 924 жылы Эдвард қайтыс болған кезде, ол Хамбер өзенінен оңтүстікке қарай бүкіл Англияны бақылап отырды. Викинг патшасы Сихтрик Оңтүстік Нортумбриядағы Йорк патшалығын басқарды, бірақ Элдред Солтүстік Нортумбриядағы Бамбургтағы өзінің бекінісінен Берницияның бұрынғы патшалығының кем дегенде бір бөлігінде англосаксондық билікті сақтап қалды. Константин II Шотландияны, оңтүстік-батысын қоспағанда, Британдық Стратклайд патшалығын басқарды. Уэльс бірнеше кіші патшалықтарға бөлінді, соның ішінде оңтүстік-батыстағы Дехьюбарт, оңтүстік-шығыстағы Гвент, Гвенттің солтүстігіндегі Брайхиниог және солтүстіктегі Гвиненд.

Ерте өмір

Ағылшын-норман тарихшысы Вильгельм Малмсберидің айтуынша, 924 жылы таққа отырғанда Этельстан отыз жаста болған, яғни шамамен 894 жылы туған. Ол Эдвард Ескінің үлкен ұлы еді. Ол Эдвардтың бірінші әйелі Эгвиннен туған жалғыз ұлы болды. Эгвин туралы өте аз мәлімет белгілі, ол замандас дереккөздерде есімдерін таба алмайсыз. Орта ғасырлық жазбагерлер оның тегін әртүрлі сипаттады: бірі оны төмен текті әйел деп сипаттаса, енді бірі оның тууы асыл екенін айтты. Қазіргі тарихшылар да оның мәртебесі туралы келіспейді. Саймон Кейнс пен Ричард Абельс Вессекстің жетекші тұлғалары 924 жылы Этельстанды патша ретінде қабылдауға құлықсыз болды, себебі оның анасы Эдвард Ескінің күңі болған. Алайда Барбара Йорк пен Сара Фут Этельстанның заңды емес екендігі туралы айыптаулар мұрагерлік дауының нәтижесі болды және оның Эдвардтың заңды әйелі екеніне күмән келтіруге негіз жоқ деп санайды. Ол Әулие Дунстанмен туыс болуы мүмкін. Вильгельм Малмсберидің айтуынша, Ұлы Альфред жас немересіне қызыл плащ, қымбат тастармен әшекейленген белбеу және алтынмен қапталған қылыш сыйлаған. Орта ғасырлық латын тілінің маманы Майкл Лапидж және тарихшы Майкл Вуд мұны Альфредтің немере інісі Этельвольдтың таққа талап етуі Альфредтің тікелей ұрпақтарының мұрагерлігіне қауіп төндірген кезде Этельстанды әлеуетті мұрагер ретінде тану деп түсіндіреді. Бірақ тарихшы Джанет Нельсон бұл 890 жылдардағы Альфред пен Эдвард арасындағы қақтығыс контекстінде қарастырылуы керек екенін және бұл Альфредтің өлімінен кейін патшалықты ұлы мен немересі арасында бөлу ниетін көрсететін болса керек дейді. Тарихшы Мартин Райан одан да әрі барып, Альфред өмірінің соңында Эдвард емес, Этельстанды мұрагер ретінде жақсы көруі мүмкін дейді. "Адалстан" ханзадасын мадақтаған және оған жарқын болашақ болжаған акростикалық өлеңді Лапидж жас Этельстанға қатысты деп түсіндірді, оның есімінің "асыл тас" деген ежелгі ағылшын мағынасын пайдаланды. Лапидж пен Вуд бұл өлеңді Альфредтің белгілі ғалымдарының бірі, Джон Саксонның Альфредтің рәсімін еске алуы ретінде қарастырады. Майкл Вудтың пікірінше, өлең Вильгельм Малмсберидің рәсім туралы баяндамасының рас екенін көрсетеді. Вуд сондай-ақ Этельстан бала кезінен бастап зиялылыққа баулуға алынған алғашқы ағылшын патшасы болуы мүмкін екенін және Джон оның ұстазы болғандығын айтады. Алайда Сара Фут акростикалық өлең Этельстанның билігінің басында жазылғанда көбірек мағынаға ие дейді. Эдвард әкесі қайтыс болған шамада екінші әйелі Эльфлейдке үйленді, мүмкін Эгвинн қайтыс болғандықтан, немесе одан бас тартқандықтан. Бұл неке Этельстанның жағдайын нашарлатты, өйткені оның әкесі Эльфвард пен Эдвин ұлдарының мүддесін қорғады. 920 жылға қарай Эдвард үшінші әйелін, Эадгифуды алды, Эльфлейдті бас тартып, одан кейін үйленді. Эадгифудың Эдмунд пен Эадред болашақ патшаларының екі ұлы болды. Эдвардтың сонымен қатар тоғызға дейін қызы болған. Этельстанның оқуы, әдетте, оның тәтесі мен ағасы Этельфлед пен Этельредтің Мерсия сарайында болған, және жас ханзада Данелауды бағындыру үшін Мерсия кампанияларында әскери дайындықтан өткен болуы мүмкін. 1304 жылғы көшірмеге сәйкес, 925 жылы Этельстан Глостердегі Сент-Освальд монастырына, оның тәтесі мен ағасы жерленген жерге, "бұрын Мерсия халқының эалдорманы Этельредпен жасаған әкелік құрметке байланысты келісімге сәйкес" артықшылықтар туралы жарлық берді. Эдвард 918 жылы Этельфлед қайтыс болғаннан кейін Мерсияны тікелей басқаруды қолға алғанда, Этельстан оның мүддесін сол жерде қорғаған болуы мүмкін.

Билік үшін күрес

Эдуард 924 жылғы 17 шілдеде Мерсияның солтүстігіндегі Фарндон қаласында қайтыс болды, ал одан кейінгі оқиғалар белгісіз. Эдуардтың Эльфледтен туған үлкен ұлы Эльфвард 901 жылы бір жарлыққа куәлік беруде Этельстаннан жоғары дәрежеде болған еді, және Эдуард Эльфвардты Вессекс патшасы немесе бүкіл елдің патшасы ретінде мұрагер етіп тағайындауды ниеттенген болуы мүмкін. Егер Эдуард өлімінен кейін өзінің мемлекеттерін бөліп беруді жоспарлаған болса, онда 918 жылы Мерсияда Эльфвиннді биліктен қууы Этельстанның Мерсия патшасы болуына дайындалуына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Эдуард қайтыс болғанда Этельстан оныңмен Мерсияда болды, ал Эльфвард Вессексте еді. Мерсия Этельстанды патша ретінде мойындады, ал Вессекс Эльфвардты таңдаған болуы мүмкін. Дегенмен, Эльфвард әкесінен он алты күн ғана кейін қайтыс болды. Эльфвардтың өлімінен кейін де Вессексте, әсіресе Эльфвард жерленген Винчестерде Этельстанға қарсылық болған сияқты. Бастапқыда Этельстан Мерсия патшасы ретінде әрекет етті. 925 жылы, оның билігі әлі Мерсиядан тыс жерлерде мойындалмаған кезде шығарылған Дербиширдегі жерлерге қатысты жарлыққа тек Мерсия епископтары куә болды. Тарихшылар Дэвид Дамвилл мен Джанет Нельсонның пікірінше, ол үйленбеуге және мұрагерлері болмауға келіскен болуы мүмкін, осылайша қабылдануға қол жеткізу үшін. Алайда, Сара Фут оның үйленбеу шешімін «дінге негізделген, тазалықты өмір салты ретінде ұстануға деген шешімділік» деп сипаттайды. Этельстанның таққа отыруы 925 жылғы 4 қыркүйекте Темзадағы Кингстон қаласында өтті, бұл Вессекс пен Мерсия арасындағы шекарадағы символдық орналасуымен байланысты болуы мүмкін. Оны Кентербери архиепископы Ательм таж кигізді, ол, мүмкін, жаңа тәртіпті (діни қызмет тәртібін) ұйымдастырған немесе қадағалаған, онда патша алғаш рет қалқанның орнына тәж киді. Жаңа тәртіп Батыс Франк литургиясының ықпалымен қалыптасты және ортағасырлық француз тәртібінің бір көзіне айналды. Таққа отырғаннан кейін де қарсылық жалғасқан сияқты. Вильгельм Малмсберидің айтуынша, Альфред есімді белгісіз дворян Этельстанның заңды емес екендігіне байланысты оны соқыр етуге қастандық жасады, бірақ оның өзін патша етуге тырысқаны ма, әлде Эльфвардтың кіші інісі Эдвиннің тапсырмасымен әрекет еткені белгісіз. Соқыр ету Этельстанды патшалыққа жарамсыз етуге жеткілікті болды, өлтіруге байланысты жек көрушілікке ұшырамай. Этельстан мен Винчестер арасындағы шиеленіс бірнеше жылға созылған сияқты. Винчестер епископы Фритестан 928 жылға дейін таққа отыру рәсіміне қатыспады және Этельстанның белгілі жарлықтарының ешқайсысына куә болмады. Содан кейін ол 931 жылы отставкаға кеткенге дейін үнемі куәлік берді, бірақ оның лауазымына сәйкес емес, төменгі лауазымға орналастырылды. 933 жылы Эдвин Солтүстік теңізде кеме апатына ұшырап, қаза тапты. Оның туысы Адельф, Булонь графы, оның денесін Сент-Омердегі Сент-Бертин аббаттығына жерлеуге алып барды. Аббаттықтың жылнамашысы Фолкуин, Эдвиннің патша болғанына қате сеніп, оның «патшалығындағы қандай да бір аласапылықтан қуылып» Англиядан қашып кеткенін ойлады. Фолкуиннің айтуынша, Этельстан абаттыққа қайтыс болған ағасы үшін садақа берген және монахтар Англияға келгенде оларды мейіріммен қабылдаған, бірақ Этельстан монахтар 944 жылы сапарға шыққанға дейін қайтыс болғанын түсінбеген. XII ғасырдың Даремдік шежірешісі Симеон Эдвинді суға батыруға Этельстан бұйрық бергенін айтты, бірақ көптеген тарихшылар бұл пікірді жоққа шығарды. Эдвин ағасының билігіне қарсы сәтсіз көтерілістен кейін Англиядан қашып кеткен болуы мүмкін, ал оның өлімі Винчестердің қарсылығына нүкте қойған болуы мүмкін.

Ағылшын патшасы

Эдуард Старший Этельфлейд пен оның күйеуі Этельредтің көмегімен Шығыс Мерсия және Шығыс Англиядағы даниялық территорияларды жаулап алды, бірақ Эдуард қайтыс болған соң Дания патшасы Сихтрик әлі де викингтердің Йорк патшалығын (бұрынғы Оңтүстік Нортумбрияның Дейра патшалығы) биледі. 926 жылдың қаңтар айында Этельстан өзінің жалғыз толыққанды қарындасын Сихтрикке үйлендіруге шара жасады. Екі патша бір-бірінің территорияларын басып алмауға және бір-бірінің жауларын қолдамауға келісті. Келесі жылы Сихтрик қайтыс болды, ал Этельстан шабуыл жасау мүмкіндігін пайдаланды. Сихтриктің туысы Гутфрит Дублиннен флотты жіберіп, таққа таласты, бірақ Этельстан оңай жеңіске жетті. Ол Йорк қаласын басып алып, даниялықтардың бағынуын қабылдады. Оңтүстік жылнамашысының айтуынша, ол «Нортумбриялықтардың патшалығына ие болды», ал Гутфритпен соғысқан-соғыспағаны белгісіз. Оңтүстік патшалары ешқашан солтүстікті билемеген, ал оның билікті басып алуы Нортумбриялықтар тарапынан наразылық тудырды, олар әрқашан оңтүстік билігіне қарсы тұрды. Алайда, 927 жылдың 12 шілдесінде Пениртке жақын Эмонтта Альба патшасы Константин II, Дехьюбарт патшасы Хьюэл Дда, Бамбургтың графы Элдред және Стратклайд патшасы Оуэйн (немесе Гвент патшасы Морган ап Оуэйн) Этельстанның жоғары билігін мойындады. Оның жеңісі солтүстікте жеті жылға созылған бейбітшілікке әкелді. Этельстан солтүстік Британияға билік еткен алғашқы ағылшын патшасы болғанымен, Уэльс патшаларына билігін әкесі мен әпкесінен мұра етті. 910 жылдары Гвент Вессекс билігін мойындады, ал Дехьюбарт пен Гвинед Этельфлейд билігін қабылдады; Эдуард Мерсияны басып алғаннан кейін, олар оған адалдықтарын ауыстырды. Вильгельм Малмсберидің айтуынша, Эмонттағы кездесуден кейін Этельстан Уэльс патшаларын Херефордқа шақырды, онда ол олардан ауыр жылдық салық алды және Англия мен Уэльс арасындағы шегараны Херефорд аймағында Уай өзенінде белгіледі. Уэльстегі ең ықпалды тұлға – Дехьюбарттан шыққан Хьюэл Дда, ерте ортағасырлық Уэльстің тарихшысы Томас Чарльз Эдвардс оны «өз заманындағы барлық патшалардың арасында 'Британия императорларының' ең адал одақтасы» деп сипаттады. Уэльс патшалары 928 және 935 жылдар аралығында Этельстанның сарайына қатысып, Шотландия және Стратклайд патшаларынан басқа, мирасқорлар тізімінің басында жарғыларға куә болды, бұл олардың мәртебесі басқа ұлы адамдардан жоғары екенін көрсетті. Бұл одақ Уэльс пен Англия арасында және Уэльс ішінде бейбітшілік орнатты, ол Этельстанның билігі бойына созылды, бірақ кейбір уэльстер өз билеушілерінің мәртебесін қарастыратын патшалар ретінде, сондай-ақ оларға салынатын жоғары салықты жек көреді. Уэльс ақыны «Армес Прайден Ваур» («Британияның Ұлы Пайғамдарлығы») атты шығармасында британдықтардың саксондық қанаушыларға қарсы көтеріліп, оларды теңізге лақтыратын күнін болжады. Вильгельм Малмсберидің айтуынша, Херефордтағы кездесуден кейін Этельстан корнуоллдықтарды Эксетерден қуды, қабырғаларын нығайтты және Корнуолл шегарасын Тамар өзенінде белгіледі. Алайда, тарихшылар бұл есепке күмәнмен қарайды, өйткені Корнуолл тоғызыншы ғасырдың ортасынан бері ағылшын билігінде болды. Томас Чарльз Эдвардс оны «сенімсіз оқиға» деп сипаттаса, тарихшы Джон Рубен Дэвис оны британдықтардың көтерілісін басу және Корнуоллдықтарды Тамардан тыс жерде ұстау деп санайды. Этельстан Корнуоллдың жаңа епархиясын құрып, оның бірінші епискобын тағайындап, билігін нығайтты, бірақ Корнуолл өз мәдениеті мен тілін сақтады. Этельстан барлық англосаксон халықтарының алғашқы патшасы және, іс жүзінде, Британияның жоғары билеушісі болды. Оның табыстары Джон Мэддикотттың ағылшын парламентінің тарихында 925 және 975 жылдар аралығында ағылшын патшалығының императорлық кезеңі деп атаған, онда Уэльс және Шотландия билеушілері ағылшын патшаларының жиналыстарына қатысып, олардың жарғыларына куә болды. Этельстан Нортумбрияның жаңа территориясындағы аристократияны өзінің билігіне бейімдеуге тырысты. Ол Беверли, Честер-ле-стрит және Йорк монастырьларына сыйлықтар беріп, христиандығын көрсетті. Ол сондай-ақ Ланкаширдегі Амундернесс территориясын сатып алып, оны өзінің аймақтағы ең маңызды лейтенанты Йорк архиепискобына берді. Бірақ ол әлі де сырттан келген адам болып қала берді, ал солтүстік британдық патшалықтары пагандық дублин скандинавиялықтарымен одақтасуды қалаған. Оңтүстік Британияны қатаң бақылауына қарағанда, солтүстіктегі орны әлдеқайда тұрақсыз болды.

934 жылы Шотландияға шабуыл

934 жылы Этельстан Шотландияға жорық жасады. Оның себептері белгісіз, ал тарихшылар түрлі түсіндірмелер келтіреді. 933 жылы оның жартылай бауыры Эдвиннің қазасы, оның билігіне қарсы Уэссекстегі топтарды толығымен жоюы мүмкін. 934 жылы Нортумбрияны қысқа мерзімге билеген Дублиннің викинг патшасы Гутфрит қайтыс болды; бұл даниялықтар арасындағы қауіпсіздіксіздік Этельстанға солтүстікте өкіметін орнатуға мүмкіндік берді. 934 жылы Клонмакноаз жылнамасында Бамбургтың Эалдреді болуы мүмкін билеушінің қайтысы туралы жазба басқа да ықтимал түсіндірмелерді ұсынады. Бұл Этельстан мен Константин арасындағы оның аумағын бақылаудағы дауға нұсқайды. Аңгло-саксондық жылнамасы жорық туралы қысқаша, түсініксіз жазба қалдырған, бірақ XII ғасырдың шежірешісі Джон Вустерлік Константиннің Этельстанмен жасасқан келісімін бұзғанын мәлімдеді. Этельстан 934 жылдың мамыр айында төрт уэльс патшасымен бірге жорыққа шықты: Дехьюбарттан Хьюэл Дда, Гвинеддтен Идвал Фоэл, Гвенттен Морган ап Оуэйн және Брайхениогтан Тьюдвр ап Грифри. Оның сүйемелдеушілерінің арасында 18 епископ пен 13 граф болды, олардың 6-сы Шығыс Англиядан келген даниялықтар еді. Маусымның соңында немесе шілде айының басында ол Честер-ле-Стритке жетіп, онда Сент-Кутберт қабіріне жомарт сыйлықтар сыйлады, соның ішінде оның әкесі Эльфледтің Винчестер епископы Фритестанға сыйлық ретінде тапсырған stole және maniple (ғибадатхана киімдері). Жорық құрлық және теңіз арқылы жүргізілді. Симеон Дурхемнің айтуынша, оның құрлық әскерлері Шотландияның солтүстік-шығысындағы Дуннотарға дейін шабуыл жасады, бұл Эггфриттің 685 жылғы апатты жорығынан бері ағылшын әскерінің ең солтүстікке жеткен жері болды, ал флот Кейтнеске шабуыл жасады, ол сол кезде, мүмкін, Оркней викинг патшалығының бір бөлігі болған. Жорық кезінде ешқандай шайқас тіркелмеді, және жылнамаларда оның нәтижесі жазылмаған. Алайда қыркүйекте ол Англияның оңтүстігінде, Бэкингемде болды, онда Константин «subregulus» ретінде шартқа куә болды, осылайша Этельстанның жоғары билігін мойындады. 935 жылы Константин, Стратклайдтық Оуэйн, Хьюэл Дда, Идвал Фоэл және Морган ап Оуэйн шартқа қол қойды. Сол жылғы Рождествода Стратклайдтық Оуэйн уэльс патшаларымен бірге Этельстанның сарайына қайта келді, бірақ Константин келмеді. Екі жылдан кейін Англияға оралғанда ол мүлдем басқа жағдайда болды.

Әкімшілік

Англосаксон патшалары еалдормендер арқылы билік жүргізді, олар патшаның ең жоғары дәрежелі лайықты тұлғалары еді. Тоғызыншы ғасырда Уэссексте әрқайсысы бір графты басқарса, оныншы ғасырдың ортасына қарай олардың билігі әлдеқайда кеңейді. Бұл өзгеріс, әдетте, Этельстанның өзінің кеңейтілген мемлекетін басқарудағы қиындықтарды шешу үшін жасаған реформасы болды. Еалдормендердің бірі, сондай-ақ Этельстан аталған, Англияның ең ірі және ең бай провинциясы – Шығыс Англияның шығыс Данелау аймағын басқарды. Ол соншалықты күшті болды, кейін ол Этельстан Жарты Патша деп танылды. Жарғыларға куәлік еткен бірнеше еалдормендердің скандинавиялық есімдері болды. Олардың қандай жерден келгенін анықтау мүмкін болмаса да, олар Эдуард Ескінің тұсында Дания армияларын басқарған графтардың мұрагерлері болды және Этельстан оларды жергілікті басқарудағы өкілдері ретінде сақтап қалды. Еалдормендердің төменінде, патшаның жергілікті жер иелері болған реевдер қалалар мен патшалық меншіктерді басқарды. Ерте ортағасырлық қоғамдарда шіркеу мен мемлекет билігі бөлек болған жоқ, сондықтан лайықты шенеуніктер өздерінің епархиялық епископтарымен және жергілікті аббаттармен тығыз байланыста жұмыс істеді, олар да патшаның патшалық кеңестеріне қатысты. Аңлосаксондықтардың бірінші патшасы болған Этельстан өзінің кеңейтілген мемлекетін басқару үшін тиімді құралдарға мұқтаж болды. Ол өзінің ізашарларының негізін нығайта отырып, Англияда бұрын-соңды болмаған ең орталықтандырылған үкіметті құрды. Бұрынғыда кейбір жарғыларды патшаның дін қызметкерлері, ал басқаларын діни орындардың мүшелері жасаған, бірақ 928 және 935 жылдар аралығында олардың барлығы тарихшыларға «Этельстан А» деп белгілі бір хатшымен жасалды. Бұл маңызды іс-әрекетке қатысты патшалық бақылаудың беспрецеденттік деңгейін көрсетті. «Этельстан А» жасаған бұрынғы және кейінгі жарғылардан айырмашылығы, оларда келісімге келген күн мен орын туралы толық мәліметтер және ерекше ұзақ куәгерлер тізімі болды, бұл тарихшылар үшін маңызды ақпараттарды ұсынды. «Этельстан А» зейнетке шыққаннан немесе қайтыс болғаннан кейін, жарғылар бұрынғы қарапайым формасына оралды, бұл олардың ресми жазу кеңсесін дамытудың нәтижесі емес, жеке адамның жұмысы екенін көрсетеді. Үкіметтің маңызды механизмі – патша кеңесі (ежелгі ағылшын тілінде – витан) болды. Аңлосаксон патшаларының тұрақты астанасы болған жоқ. Олардың соттары көшпенді болды және кеңестер олардың мемлекеттерінде әртүрлі жерлерде өткізілді. Алайда Этельстан негізінен Уэссекте тұрды және өзінің кеңестеріне жетекші тұлғаларды шақыру арқылы шет аймақтарды бақылады. Эдуард Ескінің тұсында мемлекет кеңейгенге дейін жеткілікті болған шағын және жақын кездесулер, епископтар, еалдормендер, тегндер, алыс аймақтардан келген магнаттар және оның билігіне мойынсұнған тәуелсіз билеушілер қатысқан үлкен жиналыстарға жол берді. Франк Стентон Этельстанның кеңестерін «ұлттық жиналыстар» деп қарастырады, олар Англияның бірігуіне кедергі келтірген провинциализмді жоюға үлкен үлес қосты. Джон Маддикотт одан да ары апарып, оларды ағылшын үкіметінде белгілі бір рөл атқаратын орталықтандырылған жиналыстардың бастамасы және Этельстанды «ағылшын парламентінің шын мәнінде бейхабар негізін қалаушысы» деп санайды.

Заң

Англосакстар Солтүстік Еуропадағы әкімшілік құжаттарды ана тілінде жазған алғашқы халық болды, ал ескі ағылшын тіліндегі заң кодекстері VII ғасырдың басында Кенттік Этельбертке дейін жетеді. 9 ғасырдың соңында Ұлы Альфредтің заңдары да ана тілінде жазылған. Оның кодексіне Карлонгтардың, Шарломанға дейінгі заңдары, елге опасыздық жасау, бейбітшілікті сақтау, жүздіктерді ұйымдастыру және сот айыбы сияқты салаларда зор ықпал етті. Ол 10 ғасырда да күшінде болды, ал Этельстанның кодекстері осы негізде салынды. Заң кодекстері корольдің бекітуін қажет етті, бірақ олар қатаң ережелерге қарағанда, жергілікті деңгейде бейімделіп, толықтырылатын нұсқаулар ретінде қарастырылды, сондай-ақ англосаксон дәуірінде ауызша дәстүрлі заң да маңызды болды. Этельстанның тұсында 10 ғасырдағы ағылшын патшаларының ешқайсысынан да көп заң мәтіндері сақталған. Ең ертеректері оның ондық салық туралы жарлығы мен "Қайырымдылық туралы жарлық" болып табылады. 930 жылдардың басында Грэтлидегі Гэмпшир, Эксетер, Фэвершем және Суррейдегі Тундерфилд қалаларында өткен Корольдік кеңестерде төрт заң кодексі қабылданды. Лондон мен Кенттен жергілікті заң мәтіндері сақталған, ал Уэльс шекарасындағы "Дунсайт" туралы мәтіндер де Этельстанның тұсына жатады. Ағылшын заң тарихшысы Патрик Вормалдтың пікірінше, заңдарды 926 жылы Ательмнен кейін Кентербери архиепископы болған Вулфелм жазған болуы керек. Басқа тарихшылар Вулфелмнің рөлін осылай бағаламайды, бірақ бұл сот айыбына шіркеудің ықпалының күшеюін көрсетеді. Николас Брукс епископтардың рөлін заң шығару мен оны іске асырудағы шіркеудің қатысуының маңызды кезеңі деп санайды. Ең алғашқы екі кодекс діни қызметкерлердің мәселелеріне қатысты болды. Біріншісі шіркеуге ондық салық төлеудің маңыздылығын айтады. Екіншісі Этельстанның рифтеріне қайырымдылық жасау міндетін жүктейді, кедейлерге берілетін соманы белгілейді және рифтерден жыл сайын бір жазаланған құлды босатуды талап етеді. Оның діни көзқарасы оның тұсында заңның қадірленуіне әсер етті. Кейінгі кодекстер оның әлеуметтік тәртіпке қауіп төндіретін нәрселерге, әсіресе ұрлыққа деген алаңдаушылығын көрсетеді, ол әлеуметтік құлдыраудың ең маңызды көрінісі деп есептеді. Кейінгі кодекстердің алғашқысы, Грэтлиде жарияланған, он екі жастан асқан кез келген адам үшін өлім жазасын қоса алғанда, сегіз пенстен артық құнды зат ұрлаған жағдайда қатаң жазаларды белгіледі. Бұл, көрінетін болса да, тиімді болған жоқ, өйткені Этельстан Эксетер кодексінде: "Мен, король Этельстан, қоғамдық тыныштықтың менің тілегім бойынша да, Грейлиде белгіленген ережелерге сәйкес де сақталмағанын білдіремін, және менің кеңесшілерім менің осыны ұзақ уақыт бойы көтергенімді айтады" деді. Үмітсіздікке ұшыраған Кеңес басқа стратегияны қолданды, ұрлық жасағандарға құрбандарына өтемақы төлесе, рақымшылық жасады. Қылмыскер туыстарын қорғайтын қуатты отбасылардың мәселесі оларды патшалықтың басқа бөліктеріне қуу арқылы шешілді. Бұл стратегия ұзаққа созылмады, ал Тундерфилдте Этельстан қатаң жазаға қайта оралды, бірақ өлім жазасының ең төменгі жасын он бес жасқа көтерді, өйткені ол "осылай көп жастарды өлтірудің тым қатыгез екенін және оның барлық жерде осылай деп түсінгендей, осындай ұсақ қылмыстар үшін" деп ойлады. Оның тұсында оннан бір немесе одан да көп адамнан тұратын антты топтар (кейіннен франкпледже деп аталды) бейбітшілікті сақтау үшін бірлесіп жауапты болды. Сара Фут ұрлық мәселесін шешу үшін ондық беру мен ант берудің бастауы Франкияда екенін былай түсіндірді: "Бірақ ұрлықты Этельстанның жеке басына деген адалдықты бұзумен теңеу оған ерекше болып көрінеді. Оның ұрлыққа деген ықыласы - ұрлыққа қатал, ұрлық себептеріне қатал - басқа патшалардың кодекстерінде тікелей параллельді таппайды". Тарихшылар Этельстанның заңдарына қатысты пікірлері әртүрлі. Патрик Вормалдтың үкімі қатал болды: "Этельстанның заң шығаруының ерекшелігі - оның биік мақсаттары мен оның эпизодтық әсерінен ажырататын алшақтық". Оның пікірінше, "Этельстанның заң шығару қызметі "қызба" деп аталады, бірақ қазіргі нәтижелер, шын мәнінде, дүрмек". Алайда, Саймон Кейнстің пікірінше, "Ешқандай күмәнсіз, король Этельстанның үкіметінің ең әсерлі аспектісі - оның заң шығарудың өміршеңдігі", бұл оның лауазымды адамдарын өз міндеттерін орындауға және заңға құрмет көрсетуге итермелегенін көрсетеді, сонымен қатар ол басқарудағы қиындықтарды көрсетті. Кейнс Грэтли кодексін "әсерлі заңнамалық акті" деп бағалайды, корольдың әлеуметтік тәртіпті сақтауға деген бекіністілігін көрсетеді.

Ақша шығару

970 жылдары Этельстанның немере інісі, король Эдгар, ақша жүйесін реформалап, англосаксондық Англияға Еуропадағы ең жетілген валютаны сыйлады – жоғары сапалы күміс монеталар, біркелкі және көптеп таратылған. Дегенмен, Этельстан тұсында бұл жүйе әлдеқайда нашар дамыған еді, және Этельстан елді біріктіргеннен соң да монета айналымы аймақтық принцип бойынша ұйымдастырыла берді. Грейтли кодексінде корольдігінің барлық аймақтарында тек бір ғана монета болуы керек деген талап қойылған. Алайда, бұл оның әкесінің кодексінен алынған сияқты бір бөлімде келтірілген, ал монета қағуға рұқсат етілген қалалардың тізімі тек Оңтүстік Англиямен – Лондон мен Кентпен шектелген, ал Солтүстік Уэссекс немесе басқа аймақтар кірмейді. Этельстанның билігінің алғашқы кезеңдерінде әр аймақта әртүрлі үлгідегі монеталар шығарылса, ол Йоркті жаулап алып, басқа британдық корольдердің мойынсұнуын алғаннан кейін «шеңбер тәре» деп аталатын жаңа монетаны шығарды. Бұл монета «Rex Totius Britanniae» деген жазу арқылы оның жаңадан жоғарылаған мәртебесін жариялады. Осы монеталар Уэссекс, Йорк және ағылшын Мерсиясында («Rex Saxorum» атағымен Мерсияда) қағылды, бірақ Шығыс Англияда немесе Данелауда емес. 930 жылдардың басында «тажы бар бейне» деп аталатын жаңа монета шығарылды, онда король алғаш рет үш сабақты тәж киген күйінде бейнеленді. Бұл монета ақырында Мерсиядан басқа барлық аймақтарда айналымға түсті, ал Мерсияда билеушінің бейнесі жоқ монеталар қағылды, Сара Футтың пікірінше, бұл олардың арасында өскен Батыс саксон корольіне деген мерсиялықтардың құрметі тез суынып кеткенін көрсетеді.

Шіркеу

Ағылшын-саксон дәуірінде шіркеу мен мемлекет әлеуметтік және саяси жағынан тығыз қарым-қатынас орнатты. Діни қызметкерлер патшаның тойларына, сондай-ақ Патшалық кеңесінің мәжілістеріне қатысты. Этельстанның тұсында бұл қарым-қатынастар одан да нығайып, Кентербери архиепископтығы Эдуард Ескінің Мерцияны басып алуынан бастап Батыс Саксонияның билігіне бағынды, ал Этельстанның жаулаулары тұңғыш рет солтүстік шіркеуді оңтүстік патшаның бақылауына енгізді. Этельстан өзінің жақын адамын Вессекс епископтығына тағайындады, мүмкін, Винчестер епискобы Фритестанның ықпалына тойтарыс беру үшін. Патшаның діни қызметкерлерінің бірі, Эльфхе, Уэллс епископы болды, ал тағы біреуі, Беорнстан, Фритестанның орнын басып, Винчестер епископы атанды. Беорнстанның орнын патшалық әулетінен тағы бір мүше, Эльфхе, иеленді. Эдгардың тұсындағы бенедиктин монахтарының реформасындағы екі маңызды тұлға – Дунстан мен Этельвольд – Этельстанның сарайында ерте жасында қызмет етті және патшаның тілегі бойынша Винчестердің Эльфхесі оларды діни қызметкерлер етіп тағайындады. Этельвольдтың өмірбаянын жазған Вулфстанның айтуынша, "Этельвольд патша сарайында ұзақ уақыт патшаның жанында болып, оның ақылдастарынан өзіне пайдалы және тиімді көп нәрсе үйренді". Болашақта Кентербери архиепископы болатын Ода да Этельстанға жақын болды, ол оны Рамсбери епископы етіп тағайындады. Ода Брунанбур шайқасында болған болуы мүмкін. Этельстан қасиетті реликвияларды жинаумен танымал болды, бұл сол кезде кең таралған болғамен, ол жинағының ауқымы және мазмұнының жоғары деңгейімен ерекшеленді. Дольдегі Сент-Самсон аббаты оған сыйлық ретінде бірнеше реликвия жіберді және хатында: "біз сіздің реликвияларды жер бетіндегі қазынадан да жоғары бағалайтыныңызды білеміз" деп жазды. Этельстан шіркеулер мен монастырларға қолжазбалар мен реликвияларды жомарт түрде сыйлады. Оның беделі соншалықты зор болғандықтан, кейбір монахтар кейінірек өздерінің мекемелері оның жомарттығынан пайда тапқан деп жалған мәлімдеді. Ол әсіресе Честер-ле-Стриттегі Сент-Кутберт культіне берілген, және ол осы қауымға Беддің "Кутберт өмірі" кітабын сыйлады. Ол оны Честер-ле-Стритке тарту етіп тапсырды, және оның діни мекемелерге сыйлаған барлық қолжазбаларының ішінде, оның билігі кезінде Англияда толығымен жазылған жалғыз қолжазба осы болды. Онда Этельстанның кітапты Кутбертке сыйлап тұрған суреті бейнеленген, бұл ағылшын патшасының ең ерте сақталған суреті. Жанет Нельсонның пікірінше, оның "жомарттық және құлшылық ету рәсімдері, құдіретті орындарда патшалық билікті күшейтіп, жаңадан біріккен империялық мемлекеттің негізін қалады". Этельстан шіркеулерді салғандығымен танымал болған, бірақ бұл қаншалықты шындыққа жақын екені белгісіз. Кейінгі және күмәнді деректерге сәйкес, бұл шіркеулерге Дорсеттегі Милтон Аббас және Сомерсеттегі Мучелнидегі министрлер кірді. Тарихшы Джон Блэрдің пікірінше, бұл атақ негізді болуы мүмкін, бірақ "Этельстанның негізін қалаушы ретіндегі халық аузындағы әңгімелер бұл суды лайландырды, бұл оны кейінгі мифтердің сүйікті батыры етті". Алайда, ол монастырларға жомарт сыйлықтар бергенімен, жаңа монастырлар үшін жер бермеді және викингтердің шабуылдарынан қираған солтүстік және шығыстағы монастырларды қайта жаңғыртуға тырыспады. Ол сондай-ақ континенттік шіркеулермен байланыс орнатуға ұмтылды. Ворстер епископы болып тағайындалғанға дейін Кенвальд патшаның діни қызметкері болған. 929 жылы ол Этельстанның екі қарындасын Саксония сарайына алып барды, сонда болашақ Рим императоры Отто олардың біреуін әйелі ретінде таңдауға мүмкіндік алды. Кенвальд Германия монастырларын аралап, Этельстанның атынан жомарт сыйлықтар берді және монахтар патша мен оған жақын адамдары үшін мәңгілік дұға ететінін уәделеді. Англия мен Саксония некелік одақтан кейін жақындасып, неміс есімдері ағылшын құжаттарында пайда бола бастады, ал Кенвальд жасаған байланыстарды хат алмасу арқылы сақтап, реформаланған монахтық туралы континенттік идеяларды Англияға жеткізуге көмектесті.

Оқу

Әкесі Ательстанның рухани білімді қайта жаңғыртуға жасаған күш-жігерін жалғастырды. Джон Блэр Этельстанның жетістігін "әсіресе кітаптардың таралуы мен өндірісі арқылы бізге көрінетін, шіркеу мәдениетінің қираған қалдықтарын жаңадан құру" деп сипаттады. Ол өз замандастары арасында ізгілігімен және қасиетті білімді насихаттауымен танымал болды. Білімге деген ынтасы және кітаптар мен қасиетті заттарды жинаушы ретіндегі беделі оның сарайына бретондықтар мен ирландтар сияқты әртүрлі ғалымдардың келуіне себеп болды. Этельстан 919 жылы викингтердің Британияны басып алғаннан кейін Бретаниядан қашқан бретон дін қызметкерлеріне жан-жақты көмек көрсетті. Ол сол кезде Францияның орталық бөлігіндегі жерсіз қалған Дол соборының дін қызметкерлерімен бауырластық келісімге келді, олар оған бретон әулиелерінің қасиетті қалдықтарын жіберді, оның қолдауына үміттене отырып. Бұл байланыстар Англияда бретон әулиелерін еске алуға деген қызығушылықтың артуына әкелді. Этельстанның сарайындағы ең белгілі ғалымдардың бірі – Израиль грамматик болды, ол бретондық болуы мүмкін. Израиль мен "бір франк" ирландиялық епископ Дуб Иннсе үшін "Евангелие текшелері" деп аталатын үстел ойынын жасады, ол оны Бангорға үйіне алып кетті. Этельстанның сарайы ағылшын монах реформасының бастауында маңызды рөл атқарды. Этельстанның билігінен сақталған прозалық әңгімелердің көзі аз, бірақ ол көптеген поэзиялық шығармаларды жасады, олардың көп бөлігі скандинавиялық ықпалмен корольді мақтауға арналған, мысалы, Брунанбур поэмасы. Сара Фут тіпті Беовульф Этельстанның ортасында жазылған болуы мүмкін деген болжам айтады. Этельстанның сарайы Батыс саксон ғалымы Альдхельмнің (шамамен 639–709 жж.) және 10 ғасырдың басындағы француздық монахтардың ықпалымен кейінгі латын жазушыларының күрделі герменевтикалық стилін қайта жаңғырту орталығы болды. Израиль грамматик сияқты Этельстанның сарайындағы шетелдік ғалымдар осы стильдің жақтастары болды. Стильге ұзын, күрделі сөйлемдер, сирек кездесетін сөздер мен жаңа сөздерді пайдалану тән. "Этельстан А" жарғылары герменевтикалық латын тілінде жазылған. Саймон Кейнстің пікірінше, олардың король Англияны бірінші рет біріктіргеннен кейін пайда болуы кездейсоқ емес, олар жоғары интеллектуалдық деңгейді және сәттілікке жеткен, жаңа саяси тәртіптің атрибуттарын қабылдаған монархияны көрсетеді. Бұл стиль Этельстанның сарайында білім алған, Этельвольд және Дунстан сияқты 10 ғасырдың соңындағы монастырь реформаторларының сәулетшілеріне әсер етті және бұл қозғалыстың айрықша белгісіне айналды. "Этельстан А"дан кейін жарғылар қарапайымдатылды, бірақ герменевтикалық стиль Эдвиг пен Эдгардың жарғыларында қайта оралды. Тарихшы В. Х. Стивенсон 1898 жылы былай деп мәлімдеді: "Осы жарғыларды құрастырушылардың мақсаты – мағынасын мүмкіндігінше көп сөздерді қолдану арқылы және олар таба алатын ең әсем, сөздік қуатты сөздерді таңдау арқылы білдіру болды. Әрбір сөйлем қажетсіз сөздерді жинақтау арқылы тым ауыр болып келеді, сондықтан мағынасы көзден таса болады. Пышқак және ішінара аллитеративтік сөздермен басталатын қосымша сөйлемдермен ашылатын сөздік отшашулар шағын шрифттегі жиырма жол бойы жалғасады, ал пиротехникалық көрініс жарғының барлық бөлігінде бірдей тамашалықпен сақталады, оқырманды жылтырдан қысылып, түтіннен соқыр қалдырады, осы жиі аударылмайтын және көбінесе аяқталмайтын сөйлемдердің мағынасына қатысты белгісіздік күйінде қалдырады." Дегенмен, Майкл Лапидж герменевтикалық стиль қазіргі талғамға қаншалықты жағымсыз болса да, ол ағылшын-саксон мәдениетінің маңызды бөлігі болды және қазіргі тарихшылардан алғаннан гөрі көбірек жанашырлықпен қарауға лайық деп санайды. Тарихшы Дэвид Вудманның пікірінше, "Этельстан А" "дипломның құқықтық формасын жаңартқан ғана емес, сонымен қатар күрделілігімен қатар, латын тілінде де керемет жазу қабілетіне ие болған, ерекше дарынды автор ретінде танылуы керек". Көп жағынан "Этельстан А" дипломатиялық дәстүрдің стилистикалық шыңына жеткен, Этельстанның өзінің маңызды саяси жетістіктеріне және болашақта Англия болып қалатын мемлекетті құруға лайықты толықтыру.

Ұлыбритания монархы

Тарихшылар Әтелстанның ұлы және әсем атақтары туралы жиі айтады. Оның монеталары мен жарғыларында ол Rex totius Britanniae, яғни "Барлық Британияның патшасы" деп сипатталған. Ол Кентберридегі Христиан шіркеуіне сыйға берген ІНЖІЛ кітабында: "Англияның патшасы және бүкіл Британияның билеушісі, шын ниетпен, бұл кітапты Кентберридің бірінші дәрежелі шіркеуіне, Мәсіхке арналған шіркеуге сыйлады" деп жазылған. 931 жылғы жарғыларында ол "Англияның патшасы, құдіретті Алланың оң қолымен бүкіл Британия патшалығының тағына көтерілді", ал бір қолжазбаның арнауында тіпті "basileus et curagulus" – Византия императорларының атақтары деп аталған. Кейбір тарихшылар осыған қызығушылық танытпайды. Алекс Вулф: "Әйтхелстан патшаның жоғары ұмтылысы болғаны анық", – дейді, ал Саймон Кейнстің пікірінше, "Әтхелстан А" өзінің билігін бүкіл Британияның патшасы деп тілеу арқылы жариялаған. Бірақ Джордж Молиноның сөзіне қарағанда, "бұл – тарихи кезеңнен бұрыңғы стандартты қолдану: он бірінші ғасырдағы патшалар аралдың барлық жерінде еркін, бірақ нақты үстемдікке ие болды, ал олардың атақтары тек қана үлкейтілгендей көрінеді, егер патшалықтың он бірінші және одан кейінгі ғасырлардағы ағылшын патшалығындағыдай күшті билік етуді қамтуы керек деп ойласа".

Еуропалық қатынастар

Батыс Саксон сотының каролингтермен байланысы Этельстанның арғы атасы Этельвулф пен Батыс Франкия королі (кейіннен Киелі Рим императоры) Карл Шалының қызы Юдиттің некесіне, сондай-ақ Альфред Ұлының қызы Эльфтрифтің Юдиттің ұлы Балдуин II Фландрия графына үйленуіне дейін созылды. Этельстанның жарты әпкесі Эадгифу 910-шы жылдардың соңында Батыс франктар патшасы Қарапайым Карлға үйленді. 922 жылы ол тақтан түсірілді, ал Эадгифу олардың ұлы Луиді Англияға қауіпсіз жерге жіберді. Этельстанның тұсында байланыс нығайып, оның таққа отыруы каролингтердің майлау рәсімімен бірге өтті, бұл оның билігі мен каролингтер дәстүрі арасында нақты параллельді жасау мақсатында болды. Оның 933–938 жылдардағы "тажы бар бюсті" монетасы корольді тажбен бейнелеген алғашқы ағылшын-саксон монетасы болды, ол каролингтердің иконографиясын ұстанды. Әкесі сияқты, Этельстан да өзінің туыстарынан әйелдерді өз поддандыларына үйлендіруге құштар болмады, сондықтан оның қарындастары монастырьға немесе шетелдік күйеулерге шықты. Бұл оның еуропалық сарайлармен тығыз қарым-қатынаста болуының бір себебі болды, ол бірнеше қарындастарын еуропалық ақсүйектерге үйлендірді, бұл тарихшы Шейла Шарптың айтуынша, "Патшайым Виктория заманына дейін қайталанбаған династиялық үйленулердің жарқыраған кезеңі" болды. Тағы бір себеп – викингтердің қатеріне қарсы тұрудағы ортақ мүдделер, сондай-ақ Уэссекс патшалық үйінің күші мен беделінің артуы еуропалық билеушілер үшін ағылшын ханшайымымен неке құруды құрметті етті. 926 жылы франк герцогы Гю Этельстанның туған інісі Адельфты, Булонь графы, Этельстанның бір қарындасының қолына сұраныш беру үшін жіберді. Уильям Малмсберидің айтуынша, Адельф әкелген сыйлықтардың ішінде дәмдеуіштер, асыл тастар, көптеген жылдам аттар, таза алтыннан жасалған тәж, Ұлы Константиннің қылышы, Карл Ұлының сүйегі және Тікенді тәждің бір бөлігі болды. Этельстан өзінің жарты қарындасы Эдхильданы Гюге әйел ретінде жіберді. Этельстанның ең маңызды еуропалық одағы Шығыс Францияның жаңа Людольфтер әулетімен болды. Шығыс Францияның каролингтер әулеті X ғасырдың басында тоқырады, ал оның жаңа Людольф патшасы Генрих Фаулер көптеген адамдарға жаңадан келген адам ретінде көрінді. Ол ұлының заңдылығын бекіту үшін патшалық некеге тұруы керек болды, бірақ оған лайықты каролингтер ханшайымдары қол жетімді болған жоқ. Батыс саксондық ежелгі патшалық шежіресі қолайлы балама болды, әсіресе олар (бұрыс) Германияда құрметтелген жетінші ғасырдың патшасы және киелісі Освальдтан шыққан деп мәлімдеді. 929 немесе 930 жылы Генрих Этельстанның сарайына ұлы Оттонға, кейіннен Киелі Рим императорына әйел іздеу үшін елшілер жіберді. Этельстан екі қарындасын жіберді, ал Оттон Эадгитті таңдады. Елу жылдан кейін, Альфред Ұлының үлкен інісінің ұрпағы Этельвард өзінің латын тіліндегі "Англосаксон шежіресі" кітабының нұсқасын Эдгиттің немересі Эссен аббатиссасы Матильдаға жолдады, ол оны сұраған болатын. Екінші қарындасының аты белгісіз, ол Альпі тауларының маңындағы ханзадаға үйленді, оның кім екені нақты белгілі емес. Орта ғасырлық Еуропаның ерте кезеңінде патшалар басқа патшалардың ұлдарына асыраушы әке ретінде қараушы болуы әдеттегі нәрсе еді. Этельстан басқындыққа ұшыраған жас патшалық әулетке қолдау көрсеткенімен танымал болды. 936 жылы ол өзінің асырап алған ұлы Бретань герцогы Алан II-ге викингтер басып алған ата-бабаларының жерін қайтарып алуға көмектесу үшін ағылшын флотын жіберді. Сол жылы ол өзінің жарты қарындасы Эадгифудың ұлы Луиге Батыс Францияның тағын алуға көмектесті, ал 939 жылы ол Луиге бүлікші магнаттармен күресте көмектесуге тырысқан тағы бір флотты жіберді. Скандинавиялық кейінірек деректерге сүйенсек, ол Норвегия патшасы Харальд Пәліштің ұлы Хаконның тағына отыруына көмектесті және норвегиялықтар арасында "Жақсы Этельстан" деп танылды. Этельстанның сарайы, бәлкім, ағылшын-саксон дәуірінің ең космополитикалық сарайы болды. Англия мен еуропалық сарайлар арасындағы тығыз байланыс оның өлімінен кейін көп ұзамай үзілді, бірақ ағылшын патшалық үйінен шыққандар континенттік билеуші отбасылардың беделінің көзі болып қала берді. Франк Стентонның "Англосаксон Англиясы" тарихында: "Оффа мен Кнут аралығында Еуропаның жалпы істерінде осындай көрнекті немесе осындай тұрақты рөл атқарған ағылшын патшасы жоқ". Замандастары оны мақтау сөздерімен сипаттады. Француз жылнамашысы Флодар оны "теңізден келген патша" деп сипаттады, ал Ольстер жылнамалары оны "батыс әлемінің абыройының тірегі" деп атады. Кейбір тарихшылар да осы пікірді бөліседі. Майкл Вуд "Патша Этельстан империясының құрылуы: ағылшын Карлы ма?" атты мақаласын жариялады және оны "римдіктерден бері Британиядағы ең күшті билеуші" деп сипаттады. Вероника Ортенбергтің пікірінше, ол "Еуропадағы ең күшті билеуші" болды, оның әскері викингтерді бірнеше рет жеңіп шықты, континенттік билеушілер оны каролингтер императоры деп қарады, ол "әрине, жаңа Карл ретінде қарастырылды". Ол былай деп жазды:
Уэссекс патшаларының билік пен жетістікке толы аурасы болды, бұл оларды 920-ші жылдары күштірек етті, ал көптеген континенттік әулеттер әскери қиындықтарға тап болып, ішкі соғыстарға тартылған. Азаматтық соғыстар мен континенттегі викингтердің шабуылдары каролингтер империясының біртүтастығының соңына әкелді, ол бұған дейін жекелеген мемлекеттерге ыдыраған еді, ал әскери жетістік Этельстанға өз отанында жеңіске жете алуға және ұлы батыр патшалардың беделін асырып, каролингтерлік билік идеологиясын дамытуға мүмкіндік берді.

Өлім

Этельстан 939 жылы 27 қазанда Глостерде қайтыс болды. Оның атасы Альфред, әкесі Эдвард және жартылай бауыры Эльверд Винчестерде жерленген, бірақ Этельстан өзінің билігіне қарсылық көрсеткен қалаға құрмет көрсетпеуді жөн көрді. Өзінің тілегі бойынша ол Малмсбери аббаттығына жерленді, онда Брунанбур шайқасында қаза болған туыстарын жерлеген еді. Батыс саксондық патшалық отбасының басқа ешбір мүшесі онда жерленбеген. Вильгельм Малмсберидің айтуынша, Этельстанның таңдауы аббаттыққа және оның жетінші ғасырдың абысы Сент-Альдхелмнің естелігіне деген адалдығын көрсетті. Вильгельм Этельстанның шашын "алтын жіптермен әдемі тоқылған, оның қалдықтарында өзім көргендей" деп сипаттады. Оның сүйектері кейіннен жоғалып кетті, бірақ оны бос XV ғасырлық мазар еске сақтайды.

Салдары

Этельстанның өлімінен кейін Йорк тұрғындары дереу Дублиннің викинг патшасы Олаф Гутфритсонды өз патшалары етіп таңдады, ал Брунанбур шайқасында жеңіспен қамтамасыз етілген Англосаксонның солтүстікке билігі күрт әлсіреді. Этельстанның жартылай бауырлары Эдмунд (939–946) мен Эдред (946–955) билік еткен жылдары көбінесе билікті қайтаруға жұмсалды. Олаф шығыс орталық аймақтарды басып алды, нәтижесінде Уотлинг көшесінде шекара белгіленді. 941 жылы Олаф қайтыс болды, ал Эдмунд 942 жылы шығыс орталық аймақтарды, ал 944 жылы Йоркті қайта бақылауға алды. Эдмундтың өлімінен кейін Йорк қайтадан викингтердің бақылауына өтті, және тек 954 жылы Нортумбриялықтар өздерінің норвегиялық викинг патшасы Эрик Қанжарды қуғаннан және Эдредке бағынғаннан кейін ғана Англосаксонның Англияның барлық аймағына билігі толыққанды қайта орнатылды.

Негізгі дереккөздер

Этельстанның өмірін баяндаған хроникалық дереккөздер шектеулі, ал Сара Футтың жазған алғашқы өмірбаяны тек 2011 жылы жарық көрді. Этельстанның билігінде жазылған англосаксондық хроника көбінесе әскери оқиғаларға арналған, және оның ең маңызды жеңістерін тіркеуден басқа, ол көбінесе үнсіздік сақтайды. Маңызды дерек көзі – XII ғасырға жататын Вильгельм Малмсберидің хроникасы, бірақ тарихшылар оның куәлігін қабылдауға сақ болады, оның көп бөлігі басқа дереккөздерден расталмаған. Дэвид Дамвилл тіпті Вильгельмнің есебін толығымен жоққа шығарып, оны «сенімсіз куәгер» деп санайды, өкінішке орай, оның есебі әсерлі. Алайда, Сара Фут Майкл Вудтың Уильгельмнің хроникасы Этельстанның жоғалған өмірбаянына негізделген деген пікірімен келісуге бейім. Дегенмен, ол Вильгельмнің түпнұсқаны қаншалықты «жетілдіргенін» анықтауға біздің мүмкіндігіміз жоқ екенін ескертеді. Дамвиллдің пікірінше, тарихшылар Этельстанды көлеңкелі тұлға ретінде қарастырған, себебі дереккөздердің жетіспеушілігі байқалады, бірақ ол бұл жетіспеушіліктің нақтыдан гөрі көрінеу екенін айтады. Жарғылар, заң жинақтары және монеталар Этельстанның үкіметі туралы маңызды мәліметтер береді. 928 және 935 жылдар аралығындағы барлық жарғыларды дайындауға жауапты болған және тарихшыларға «Этельстан А» деп белгілі хатшы, Этельстанның өзінің мемлекеті бойынша саяхатын көрсететін қол қойғандар, күндер және орындар туралы егжей-тегжейлі ақпарат ұсынады. «Этельстан А» Личфилд епископы Эльфвин болған болуы мүмкін, ол патшаға жақын болған. Бұл кең көлемді ақпарат көзіне қарағанда, 910-924 жылдар аралығында ешқандай жарғы сақталмаған, бұл тарихшылар түсіндіруге тырысатын және Эдуард пен Этельстанның билігі арасындағы кадрлар мен үкімет жұмысының сабақтастығының дәрежесін бағалауды қиындататын үзіліс. Тарихшылар сондай-ақ, оның есімімен байланысты заманауи поэзия және қолжазбалар сияқты дәстүрден тыс дереккөздерге де көбірек назар аударуда.

Мұра

Этельстанның билігін оның әкесі Ұлы Альфредтің жетістіктері көлеңкелеп қалды, бірақ ол қазір Батыс саксон әулетінің ең ұлы патшаларының бірі саналады. Қазіргі тарихшылар XII ғасырдың хронистері Уильям Малмсберидің пікірін қолдайды: «Осы патшалықты одан әділ және білімді басқарған адам болған емес». Франк Стентон мен Саймон Кейнс екеуі де оны Альфредпен теңестіруге болатын жалғыз англосаксон патшасы деп сипаттайды. Кейнстің пікірінше, ол «ұзақ уақыттан бері, негізді түрде, X ғасырдың алып тұлғасы ретінде қарастырылады, сондай-ақ Англияның бірінші патшасы, халықаралық деңгейдегі саясаткер ретінде де танылды». Дэвид Дамвилл Этельстанды «ортағасырлық және қазіргі Англияның әкесі» деп сипаттаса, Майкл Вуд Оффа, Альфред және Этельстанды үш ең ұлы англосаксон патшасы деп санайды, ал Этельстанды «англосаксон тарихындағы маңызды ғалымдардың бірі» деп атайды. Қазіргі тарихшылар Этельстанды Англияның алғашқы патшасы деп есептейді. Оның кейінгендері викингтер Йоркін толықтай басып алғанымен, Этельстанның жорықтары осы жетістікке жол ашты. Оның жүйесі Эдгар өзін ағылшын патшасы деп жариялап, Британияның барлық халқына билік етуді қайта жаңғыртты. Саймон Кейнс «Эдгардың билігіндегі тұрақты қолданыс 930 жылдары Этельстан құрған мемлекеттік құрылымды нығайтудан басқа ештеңе емес» деп мәлімдеді. Алайда тарихшы Чарльз Инсли Этельстанның гегемониясын күңкілді деп санайды: «Этельстанның 930 жылдары Британияның қалған бөлігіне таңған билігі деңгейіне ағылшын патшасы Эдуард I-ге дейін жетпеген болуы мүмкін». Джордж Молино былай деп пікір білдіреді: «Кейбір қазіргі тарихшылардың Этельстанды "Англияның бірінші патшасы" деп атауы мәселелі, өйткені оның заманында *rex Anglorum* атағы біздің Англияға ұқсас аумақпен тығыз немесе тұрақты байланысты екенін көрсететін аз ғана дәлел бар. Этельстанның билігі нақты географиялық кеңістікпен байланысты болғанда, ол әдетте бүкіл Британия аралы болды». Саймон Кейнс Этельстанның заң шығаруын оның ең үлкен жетістігі деп санайды. Оның билігі кейінгі англосаксон кезеңінің күрделі мемлекетінен бұрын болды, бірақ ол Англияда бұрын-соңды болмаған ең орталықтандырылған үкіметті құрды, король мен оның кеңесі билігі мен заңдарының қабылдануын қамтамасыз ету үшін стратегиялық түрде жұмыс істеді, бұл оның бауырлары мен жүйесінің Еуропадағы ең бай және дамыған үкімет жүйелерінің бірін құруына негіз болды. Этельстанның билігі оның әкесінің шіркеулік бағдарламасына сүйенді, шіркеулік қайта жаңғыруды нығайтып, ғасырдың соңында монастырлық реформа қозғалысының негізін қалады. Этельстан қайтыс болған кезде оның беделі ең жоғары деңгейде болды. Сара Футтың айтуынша, «Ол өз заманында тек сәтті әскери басшы және тиімді монарх ретінде ғана емес, сонымен қатар дінге берілген, дінді насихаттаған және білімді қолдаған адам ретінде де танымал болды». Кейінгі ғасырда Этельвард оны өте қуатты, құрметке лайық патша деп мақтады, ал өзінің сегіз ұлына атау берген Әтілред Әзірсіз өзінің үлкен ұлының атын Этельстан деп бірінші орынға қойды. Леви Роуч Этельредтің өмірбаянында былай деп жазды: «Патша өз отбасына мақтан тұтқан, ал Этельстанның бұл тізімде ең жоғары тұрғандығы көп нәрсені білдіреді: кейін Альфред Ұлы атаққа ие болғанымен, 980 жылдары бәрі патшаның үлкен ағасынан басталған сияқты көрінуі керек (көптеген қазіргі тарихшылар келісетін көзқарас)». Этельстанның есінде сақталып, ортағасырлық хронистер оны мақтады. XVI ғасырдың басында Уильям Тиндаль өзінің ағылшын тіліндегі Библия аудармасын ақтағанда, король Этельстан Киелі кітаптарды англосаксон тіліне аударғандығын оқығанын айтты. XVI ғасырдан бастап Альфредтің беделі үстемдікке ие болды, ал Этельстан көпшілік санасынан жоғалып кетті. Шарон Тернердің 1799 және 1805 жылдар аралығында жарық көрген «Англосаксон тарихы» англосаксондық зерттеулерді насихаттауда маңызды рөл атқарды және ол Брунанбурды ағылшын тарихындағы маңызды шайқас ретінде орнатуға көмектесті, бірақ оның Этельстанға деген қатысы Альфредке қарағанда азырақ болды. Чарльз Диккенстің «Англияның балалар тарихы» атты еңбегінде Этельстан туралы бір ғана абзац бар, ал англосаксон тарихы XIX ғасыр суретшілері үшін танымал тақырып болғанымен, Альфред 1769 және 1904 жылдар аралығында Корольдік академиядағы суреттерде жиі бейнеленген, Этельстанның бір суреті де болған жоқ. Уильямс былай дейді: «Этельстанның атақ-даңқы оның әкесіне қарағанда кем болса, кінә қалған дереккөздерде, Этельстанның өмірбаяны жоқ, ал оның билігіне қатысты жылнамада аз мәлімет бар. Өз заманында ол "батыс әлемінің құрметінің шатыры" болды».