Перудің Амазонас департаментінің географиясы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Перу департаменттері
Перулік департамент

Амазонас (amaˈsonas) – Перудің солтүстігіндегі департамент және аймақ. Солтүстік және батысында Эквадормен, батысында Кахамаркамен, оңтүстігінде Ла-Либертадпен, шығысында Лорето және Сан-Мартинмен шектеседі. Оның астанасы Чачапояс қаласы. Құрметті тік өзен шатқалдары мен таулары бар Амазонас аймағында Куэлап орналасқан – 400-ден астам тас құрылыстарды қамтитын алып тас қамал. Бұл қамал теңіз деңгейінен шамамен 3000 метр биіктіктегі тау басына біздің заманымыздың 500 жылынан бастап салынған және 16 ғасырдың ортасына дейін пайдаланылған. Бұл Перудың маңызды археологиялық ескерткіштерінің бірі.

География

Амазонас департаменті тропикалық ормандар мен таулармен қамтылған аймақтардан тұрады. Жаңбырлы орман аймағы басым (72,93%) және ол шығыс беткейімен, Эквадор шекарасына дейін Cordillera del Cóndor тауларының ең биік нүктелеріне дейін созылады. Тау аймағы Амазонас аймағының оңтүстік провинцияларында орналасқан және оның барлық аумағының 27,07% ғана құрайды. Оның географиясына үлкен мән берудің бір себебі – тропикалық орман аймағының үлкен аңғарлары мен жазықтары Тынық мұхитына ең жақын орналасқандығы, сондай-ақ жағалау жолдарымен байланысы ең қиындығы. Себебі олар 2144 метр биіктікте орналасқан Porculla асуын (тау жолы) пайдаланады. Бұл – Панамерикалық тас жолына жететін бүкіл Перу тауларының ең төменгі асуы. Аймақтың ең маңызды морфологиялық ерекшеліктерінің бірі – кең және терең Маранон аңғары. Маранон аңғары оның аумағының үлкен бөлігін кесіп өтеді және оңтүстіктен солтүстікке қарай кеңейеді. Оның ең үлкен ені Багуа провинциясында. Cordillera Oriental (испан тілінде "шығыс тау жотасы") арқылы өтетін кезде, Амазонканың төменгі бөлігіне қарай бағыты ең қиын болғандықтан, ол тарылады. Ол керемет каньондар мен панкус деп аталатын табиғи есіктер арқылы өтеді, бұл кечуа тілінде "есік" деген мағынаны білдіреді. Амазонас департаментінің нағыз осі болып табылатын Уткупампа аңғары 5° және 6° оңтүстік ендігі және 78° және 79° батыс бойлығы арасында орналасқан. Ол Маранон өзеніне дейін бойлық бағытта созылып, онда 400 метр биіктікте құяды. Бұл аймақ өндірістің және адамдардың шоғырлануының негізгі орталығы болып табылады. Ол төрт айқын секторда дамыған: Vertiente del Marañon (Маранон бұлағы), онда маңызды кеңдірлер (Seca, Bocana, Copallín Nuevo және Choloque) бар. Valle Medio (орталық аңғар), екі жағасында он бір кеңдір бар. Valle Alto (жоғарғы аңғар), жеті кеңдір бар. Ең ірісі – Магунчал. Planicie de Bagua (Багуа жазығы), толқынды және көркем, 550 метр биіктікте орналасқан. Кейбір жерлерде, мысалы, Ла Пека елді мекенінде, 900 метрге дейін көтеріледі. Уткупампаның негізгі салалары – Чириако, Ниева, Сантьяго (Эквадорда басталады) және Кордильера дель Кондордың солтүстік аймағында басталатын Ценепа. Cenepa өзені саяхаты барысында Comaina сияқты көптеген қосымша өзендерді қабылдайды. Ол Ореллана (Кондорканки провинциясы) маңында орналасқан Маранон өзеніне құяды.

The department of Amazonas consists of regions covered by rainforests and mountain ranges. The rainforest zone predominates (72.93%) and it extends to the north over its oriental slope, up to the border with Ecuador in the summits of the Cordillera del Cóndor. The mountain range zone is located in the southern provinces of the Amazonas Region and it only includes 27.07% of its whole territorial surface. One of the factors that help to give big importance to its geography is not only that the big valleys and plains of its rainforest zone are the closest to the Pacific Ocean, but also its connections with the routes of the coast are the lowest. This is because they use the Paso de Porculla (the mountain pass of Porculla) that is located at 2,144 m. This is the lowest pass of the whole Peruvian Andes to arrive to the Pan American road system. The vast and deep Marañón valley which constitutes one of the most important morphologic features of the region. The Marañón valley crosses a big part of its territory and expands itself from south to north. It reaches its greatest width in the province of Bagua. It narrows when it crosses the Cordillera Oriental (Spanish for "eastern mountain range") in its most violent route towards the east, towards the lowest part of the Amazon. It crosses those wonderful canyons and natural porches called punkus, a Quechua word that means doors. The Utkupampa valley which is the real axis of the department of Amazonas is located between 5° and 6° of south latitude and 78° and 79° of west longitude. It is longitudinally developed up to the Marañón River, in which it flowed at 400 m.

This zone is the principal center of production and human groups location. It is developed in four very pronounced sectors:

Vertiente del Marañon (Marañon's spring), that has important quebradas (Seca, Bocana, Copallín Nuevo and Choloque). Valle Medio (the middle valley) that has eleven quebradas in its both borders. Valle Alto (the high valley) that has seven quebradas. The most important one is Magunchal. Planicie de Bagua (the Bagua's plain), wavy and picturesque, that is located at 550 m. In some places, it mounts up to 900 m., for example in the inhabited point called La Peca. The principal tributaries of the Utkupampa are the Chiriaco, the Nieva, the Santiago (that is born in Ecuador) and the Cenepa, that is born in the north zone of the Cordillera del Cóndor. The Cenepa River receives in its trip numerous tributaries like the Comaina. It flowed in the Marañon river, located near Orellana (Condorcanqui Province).

Хуаллага орталыққа баратын жол: Багуа жазығы

Чачапояс провинциясының биік жалькаларында пайда болатын және Мараньон өзенінің суларымен қосылатын оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай ағатын Уткупампа аңғары, Багуаның кең жазығын құрайды. Бұл жазықта жылы климат орналасқан, температурасы максималды 40°C, минималды 21°C градусқа жетеді. Перудің жоғарғы орманы аймағындағыдай, су режимі нашар және кейде жаңбыр жаумайды. Бұл маршруттың маңызды жерлері – Уткупампа туристік дәлізі және Пумакуча көлі.

Тарих

Жаңбырлы ормандармен жабылған археологиялық қазбалардың нәтижесінде, бұл аймақта ежелгі заманнан бері адамдар мекендегені анықталды. Бұл аймақта гүлденген испандық емес мәдениеттердің көпшілігі зерттеулердің жеткіліксіздігіне байланысты әлі де құпия болып табылады. Ішкі аймақтағы Куэлап бекінісі – ежелгі қабырғалы қала және таулардағы археологиялық ескерткіш. Оңтүстік Америкадағы ең ірі тас құрылыс кешені болып табылатын ол теңіз деңгейінен 3000 метр биіктікте орналасқан, бұл Мачу-Пикчудан да жоғары. Куэлап бекінісі Амазонка өзенінің үстінде, өзеннің кең жазық аймағына құяр алдында иіліп жатқан жерде орналасқан. Әскери архитектураның алып құрылысы болып табылатын Куэлап бекінісінің ішінде шамамен 450 үйдің қиратындары бар. Чачапояс мәдениеті Инка дәуірінде дамыды; бұл халық Инкалардың жаулап алуына қарсы күресті және 15 ғасырда олардың аймақты империясына қосып алу әрекеттерін сәтсіз аяқтады. Испанияның отарлық аймағының астанасы Чачапояс 1538 жылы Алонсо де Альварадомен құрылды. Сол жылы алғашқы шіркеу салынды. Кейіннен Санта-Ана, Сан-Лазаро және Сеньор-де-Бургос шіркеулері салынды. 1821 жылдың сәуір айында қала тұрғындары испандарды қуды және олардың үстемдігін мойындамады, Перу Испаниядан тәуелсіздік алған кезде Сан-Мартиннің азат етуші армиясының қадамдарына ерді. Амазония аймағы тәуелсіздік қозғалысымен тығыз байланысты болды. Оның ең көрнекті өкілі дін қызметкері Торибио Родригес де Мендоса болды, ол осы дәуірдегі патриоттарды қолдады және Ұлттық тәуелсіздік декларациясына қол қойды. Осы аймақта орналасқан Кондор таулары 1981 жылы Перу мен Эквадор арасындағы шекаралық соғысқа куә болды.

Еуропаның жаулауы

Бұл аймақтың жергілікті тұрғындары Амазонияға келген алғашқы испандықтарды қуанышпен және жылы лебізбен қарсы алды. Олардың Перуға келгендері туралы Кахамаркадан келген жаңалықтар арқылы білген. Сол жердегі адамдар Франсиско Писарроға Чачапояс өңделуге өте қолайлы, алтын мен күміс кеніне бай аймақ екенін айтқан. Конкистадор уақытты өткізбеді және 20 адамнан тұратын экспедиция құрды, оның басына Алонсо де Альварадоны тағайындап, Чачапояста христиан қаласын құруды міндеттеді. Хроникашылардың айтуынша, испандықтар аймаққа келген кезде Чачапоя халқы олардың құрметіне зор тойлар ұйымдастырып, көптеген құнды сыйлықтар сыйлады, сонымен қатар христиан болуға деген ықыластың ішінде ризашылықтың көптеген белгілерін көрсетті. Писарро екінші экспедицияны жіберуге шешім қабылдады, бұл жолы аймақты басып алуға нұсқау беріп, Альварадоға Сан-Хуан де ла Фронтера де лос Чачапояс қаласын салуға қажетті жабдықтарды тапсырды. Бірақ бұл жолы Писарроның елшісі Хуаман есімді кураканың қарқынды қарсылығына тап болды, оны жеңіп, мақсатты жеріне жеткенше күресуге тура келді. Содан кейін 1538 жылдың 5 қыркүйегінде аталған қаланы құрды. Альварадо Жалка деген жерді таңдады, бірақ ол қажетті талаптарға сай келмеді. Осы себепті отты қаланың орны бірнеше рет өзгертілді. Сол заманғы құжаттарға сәйкес, соңғы өзгеріс 1544 жылы жасалды, бірақ қала қазіргі орнында қашан құрылғаны белгісіз. Чачапояс құрылған күні бірінші кабильдо мүшелері сайланды, олар кеңесшілер Гомес де Альварадо, Алонсо де Чавес, Гонсало де Трухильо, Гонсало де Гусман, Луис Валера (хроник Блас Валераның әкесі), Педро Ромеро, Бернардино де Аная және Франсиско де Фуэнтес болып тағайындалды. Испан әдет-ғұрыптарына сәйкес, қаланың жоспары түзу сызықты көшелер арқылы жасалды.

Еуропалық отарлау

Құрылғалы бірнеше жыл өткен соң, аймақтың гүлденуі Чачапояс қаласында зәулім құрылыстармен көріне бастады – ірі сарайлар, кең залдар және аймақтың ерекшеліктеріне бейімделген сәулеттік ерекшеліктері. Чачапояс қаласының отаршылдық келбеті бүгінгі күнге дейін көбінесе сақталған, бұл ескі қаланың ең тартымды белгілерінің бірі. Отарлау дәуірінде осы аймақтың тұрғындарының ерекшелігі – терең діни сезім болды. Чачапояс қаласы негізделген жылы алғашқы шіркеу салынды. Оның алғашқы діни қызметкері Эрнандо Гутьеррес Паласиос еді. Кейін Санта-Ана, Сан-Лазаро және Сеньор-де-Бургос шіркеулері бой көтерді. Сонымен қатар, Сан-Франциско, Ла-Мерсед және Бетлемиталар монастырьлары құрылды. Чачапояс қаласына негіз салынған сәттен бастап қоныс аударған адамдардың көпшілігі ақсүйек тегінен шыққан, бірақ кедей болды. Олар қарапайым, лайықты өмір сүріп, егіншілік және кен өндірумен айналысты. Көптеген қоныс аударушылар экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізді, бірақ Чачапояс қаласының қоғамдық өмірінің маңызды бөлігі болған салт-дәстүрлердің қатаңдығын сақтады. Уақыт өте келе, қоныс аударушылар аймақтың басқа жерлеріне, мысалы, 1569 жылы губернатор Лопэ Гарсия де Кастро құрған Луя қаласына тарады, кейін вице-король Франсиско де Толедо оның әкімшілік құрылымын бекітті. Онда түрлі дақылдар өсіріліп, сүт беруші, қой және жылқы шаруашылығы дамыды. Әулие Торибио де Могровехо пасторлық сапарында осы кезеңде осы департаменттің ірі елді мекендерін аралады.

Амазонканың ата-бабалары

Амазонас департаменті ұлы тарихқа ие, ол әлі де қауіпті жағдайда зерттеліп, таратылуда. Оның шекараларында Куэлап сияқты таңғажайып археологиялық ескерткіштер бар, ол Перудің ежелгі тарихының ең ірі монументі болып табылады. Куэлап шахапоя мәдениетінің өркендеген кезеңіндегі маңызды қаласы болған.

Инка империясының алдында

Амазония аймағының мыңжылдық тарихы бар. Ең көне заманға жататын тас қабырғалардағы жазбалар осы өңірдің куәсі. Уткубамба провинциясындағы Чинунья Ямон және Лимонес Кальпон жартастағы суреттері осыған дәлел. Осы мәртебелі суреттердің бір бөлігін аң аулаумен шұғылданатын халық жасаған. Олардың іздері шамамен 6-7 мың жыл бұрын қалдырылған болуы мүмкін. Перу өркениеті қалыптасып, дамыған кезде Багуада ерекшеленетін керамика түрлері пайда болды. Чачапоя мәдениетінен Куэлап, Конгон (кейін Вилая деп аталған), Олан, Пурунллакта (кейін Монте Перувия деп аталған), Паятен және тағы да басқа архитектуралық ескерткіштер қалды. Бұл архитектуралық үлгілердің барлығы олардың бір-бірімен байланысты екенін көрсетеді. Алайда, осы архитектуралық ескерткіштердің жасы және Чачапоя мәдениетінің дамуында ең көнесі мен соңғысы қайсысы екені әлі анықталған жоқ.

Саяси бөліну

Аймақ 7 провинцияға (provincias, жекеше: provincia) бөлінген, олар 83 ауданнан (distritos, жекеше: distrito) тұрады. Провинциялар мен олардың орталықтары:

Провинция Орталығы Аудан Багуа Багуа 6 Бонгара Джумбилла 12 Чачапояс Чачапояс 21 Кондорканки Ста. Мария де Ниева 3 Луя Ламуд 23 Родригес де Мендоса Мендоса 12 Уткубамба Багуа Гранде 7

Тілдер

2007 жылғы Перу халық санағы бойынша, тұрғындардың көпшілігі алғашқыда испан тілін үйренген (84,90%). Төмендегі кесте Амазонка аймағындағы провинциялар бойынша алғашқыда үйренген тілге қатысты мәліметтерді көрсетеді:

Провинция Кечуа Аймара Ашаньинка Басқа ана тілі Испан Шет тілі Есту қабілеті бұзылған немесе сөйлеу қабілеті жоқ Барлығы Багуа 131151616,10849,8813 12266,276 Бонгара 203634,6813,5415 6038,316 Чачапояс 1141353846,467 21 14746,805 Кондорканки 26651625,64413 7325,783 Люя 346 644,6718 27444,999 Родригес де Мендоса 1825124,644 8024,750 Уткубамба 115209187100,9581 194101,484 Барлығы 458654651 295,806 519503448,413 % 0.130.020.0114.6584.900.010.27100.00

Ұлты

Халықтың көп бөлігі метистерден тұрады. Аймақта агуаруна және хуамбиса халықтары да, басқа да этностар өкілдері тұрады. +Амазондағы этникалық құрам Этнос Пайыздық көрсеткіші Саны Метистер 74,4% 219 375 Басқалар 14,5% 42 868 Ақтар 4,6% 13 509 Афро-перуандықтар 3,5% 10 282 Кечуалар 3% 8 830 Аймаралар Шамалы 187

Дін

Амазониядағы діндер (2017) Дін Пайыздық көрсеткіші Католицизм63,2%194 677 Евангелистік23,4%72 157 Діні жоқтар8,3%25 554 Басқа діндер5,1%15 647

Сауаттылық

2017 жылы халықтың 83,4% (326 784) сауатты және 16,6% (65 235) сауатсыз болды.

Фольклорлық

Амазонас фольклоры Перудің басқа департаменттеріндегіден кем әртүрлі. Билер, әндер мен киімдердің көптігі мұнда Пуно мен Кускодағыдай бай емес. Оның фольклоры аңыздар мен әңгімелерге негізделген, онда құпия және түсіндіруге келмейтін нәрселер жиі кездеседі. Қалалар, көлдер, төбелер, діни нысандардың әрқайсысының бастауы логика мен биология заңдарын бұзатын бір оқиғамен байланысты. Мысалы, егер адамдарға Кучакунка (Кочаконга) көлі туралы сұрасаңыз, олар оның сиқырлы екенін айтады. Оның "мойын пішінінде" екенін және жануардың немесе адамның ең кішкентай дыбысынан зор дауыл тұрып, сиыр пішіндес алып құбыжық пайда болады дейді. Бұл құбыжық жат жұрттықтарға қаһарланады. Сондықтан осы шалғай жерден өтетін адамдар жергілікті тыныштықты бұзбау үшін сақтық танытады. Саяхатшыларға жатақ беру – адамгершілік мінездің ең негізгі қағидасы. Одан бас тарту өзімшіл адамға зор қайыр-қасірет әкелуі мүмкін. Мұны дәлелдеу үшін Хуамбо ауданының (Родригес де Мендоса провинциясы) Моно Муерто (Өлі маймыл батпағы) батпағын мысалға келтіруге болады. Адамдар әртүрлі егжей-тегжеймен, бірақ бірдей құрметпен айтатын трагикалық оқиға. Бір бай адам үйінде тұрған. Батпақ оның меншігінің бір бөлігі болған, ол онда бақытты және мұқтажды емес еді, бір күні ол үй сұраған саяхатшыға бас тартқанға дейін. Айналасындағы бір жыншы, бай көршісінің осы әрекетін білген соң, оған барлық қарғыстар түскенін айтқан. Оның барлық мүлігі жоғалып, жері иіссіз батпаққа айналды. Бұл аймақтағы төрт көлге де керемет күштер тән, оларда егінге әсер ететін құбыжықтар бар, сондай-ақ Санта-Барбара көлі де бар, ол серуендеушілердің көзінен жоғалып кетеді және суларының тасып, әлемнің аяқталуын бастауы тиіс. Чачапояс қаласының жанында орманға қарай баратын жолда Пискуануна (Piscohuañuna) деп аталатын төбе бар. Бұл атау "құс өлетін жер" дегенді білдіреді, себебі тау оған жақындаған барлық құстарды өлтіреді. Адамдар кейбір жануарларға зиянды күштерді жатқызады, мысалы, "жанды тоңдыратын" мочуэло немесе жолшыларды мазақтайтын "quien quien"; немесе белгілі бір жағдайларда, мысалы, қоңыраулардың үні естілгенде, зор жамандықты болжайтын шыңғыршық. Халық ежелгі қалдықтарға үлкен құрметпен қарады. Олар "агуэло" (мумия) қабірлерін бұзғандарға қорқынышты жазалар беріледі деп сендіреді. Амазонас департаментінің халқының көп бөлігі – жергілікті тұрғындар мен метистер, сонымен қатар, кейбір ауылдарда, тіпті бүкіл қауымдастықтарда испандық тип басым екені байқалады. Инкалар заманынан бері осы жерлерде ақ адамдар болған деген аңыздар бар. Сонымен қатар, тарихшылар жинаған мәліметтерде инка үшін әйелдер дәл ақ болғандықтан таңдалған деген пікірлер де кездеседі.

The folklore of Amazonas is not as varied as in other departments of Peru. The profusion of dances, songs and clothing is not seen in here, like in Puno or Cuzco. Its folklore is nourished from legends and stories in which mystery and inexplicable things are always present. Towns, lagoons, hills, religious images, always have an origin that violates in an invariable way the rules of logic or biology. For example, if you ask people about the lake Quchakunka (Cochaconga) they will say that it is enchanted. They say it has the "form of a neck" and that with the smallest noise provoked by an animal or the scream of a person, there will be a tremendous thunderstorm in which an enormous monster will appear in the shape of cow. This monster will become mad with the strangers. That's why, whoever passes by this remote place, does it with maximum precautions for not altering the local silence. To give accommodation to travelers is an elementary norm of good behaviour with people. To deny it can provoke the most tremendous evil on the selfish person. An irrefutable evidence is the marsh of Mono Muerto (Dead Monkey's marsh), in the Huambo District (Rodríguez de Mendoza Province). A dramatic story that people tell, with more or less details, but with the same respect. A very rich man was living in his house. The marsh was a part of his estate, in which he was happy and lacking of nothing, until the day a traveler asked him for home and he denied it to him. A witch doctor of the surroundings, who found out about the attitude of the wealthy neighbor, entrusted that all the curses fell on him. All his goods disappeared and his grounds became a stinking marsh. Mysterious power are also assumed to the four lagoons of Pukyu, in which there are monsters that influence the crops, as well as to the lake Santa Barbara which disappears before the view of the walkers and it is destined to initiate the end of the world with the overflow of its waters. Next to the city Chachapoyas there is a hill called Pisquwañuna (Piscohuañuna), in the way towards the forest. This name means "where the bird dies", because the mountain kills all the birds that approach it. People attribute pernicious influences to certain animals like the mochuelo that "freezes the soul", or "quien quien", that makes fun of the travelers in the roads; or the cricket, which singing in certain circumstances, like when it has sound of bells, presages big evil. People have big respect to the antique remains. They firmly believe that there will be terrifying punishments for those who violate the graves of the "agüelos" (mummies). Most of the population of the department of Amazonas is indigenous and mestizo, being notable the people' quantity, in some cases entire communities, in which the Spanish type predominates. Since the time of the Incas, there are legends about the existence of white people in these places. There are also versions gathered by chroniclers in which they assure that women were chosen here for the Inca, precisely because they were white.

Ауыл шаруашылығы аумағының құрылымы

Ауыл шаруашылығы құрылымы Жер көлемі (га)* а. Жалпы 975 034 б. Ауыл шаруашылығы жері 159 934 – Егіс жерлері 71 595 – Тұрақты егістіктер 69 579 – Бірлескен егістіктер 18 760 с. Ауыл шаруашылығы емес жерлер 815 100 – Табиғи жайылымдар 212 371 – Бұталы және орманды жерлер 538 032 – Басқа типтегі жерлер 64 697

* Бұл көрсеткіштерде тек өңделген жері бар шаруашылық бірліктерінің аумағы ескеріледі. Ауыл шаруашылығы жерлерінің жалпы ауданы (9750,34 км2) 16,4% ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерді, ал 83,6% ауыл шаруашылығына жатпайтын жерді құрайды.

Ауыл шаруашылығы бірліктерінің және негізгі егістердің көлемі

Негізгі айнымалылар Ауыл шаруашылығы бірлігі* Жер көлемі (га) а. Негізгі ауыспалы егістер 34,363 69,794 – Күріш 4,294 12,942 – Құрғақ сары жүгері 9,634 12,508 – Юка 11,186 10,896 – Банан 8,058 8,448 – Спирт өндіруге арналған қант қамысы 5,702 4,156 – Жібек жүгері 3,376 4,112 б. Негізгі тұрақты егістер 18,610 29,865 – Кофе 12,232 19,819 – Какао бұршағы 2,282 3,121 – (жұмсақ) қышқыл лимон 351 409 – Кока 290 254 – Агуа 235 253

* Бұл тек жерді өңдеген ауыл шаруашылығы бірліктерінің ауданын қамтиды. Жері бар ауыл шаруашылығы бірліктері департаменттің барлық бөлігінің 4,4% ғана құрайды, бірақ ауыл шаруашылығы жерінің 61,8% -ын шоғырландырады. Күріш департаменттегі негізгі ауыспалы егіс. Ол ауыспалы егістерге арналған ауыл шаруашылығы жерінің 18,5% -ын (129,42 км2) біріктіреді. Құрғақ сары жүгері (17,9%) екінші маңызды дақыл болып табылады. Кофе тұрақты егіспен айналысатын ауыл шаруашылығы жерінің 66,4% -ын (198,19 км2) құрайды, одан кейін Theobroma cacao (какао бұршағы) 10,5% құрайды.