Кіріспе
Бүйректің жедел зақымдануы (БЖЗ), бұрын жедел бүйрек жеткіліксіздігі (ББЖ) деп аталатын, бүйрек функциясының 7 күн ішінде, сарысудағы креатининнің жоғарылауы немесе несеп шығарудың азаюы немесе екеуінің бірдей байқалуымен күрт төмендеуі. БЖЗ себептері преренальды (бүйрекке қан ағынының азаюына байланысты), ішкі бүйректік (бүйректің өзіне зақым келгеніне байланысты) немесе постренальды (несеп ағынының бұзылуына байланысты) болып жіктеледі. БЖЗ-ның преренальды себептері сепсис, дегидратация, қанның көп жоғалуы, кардиогендік шок, жүрек жеткіліксіздігі, цирроз және АӨФ тежегіштері немесе ҚҚСБ сияқты кейбір дәрілерді қамтиды. Калий деңгейінің күрт өсуі жүрек ырғағының бұзылуына әкелуі мүмкін, бұл ауыр және өмірге қауіпті болуы мүмкін. Қан қысымы жоғары, төмен немесе қалыпты болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда (мысалы, бүйрек қан тамырларының қанаюы немесе бүйректің қабынуы) бүйек аймағында ауыру сезімі болуы мүмкін. Бұл бүйректі қоршап тұрған талшықты капсуланың керілуінің нәтижесі. Егер бүйрек зақымдануы дегидратациядан туындаса, дене тексеру кезінде сусау және сұйықтық тапшылығының белгілері байқалуы мүмкін. Кальцинеурин ингибиторлары сияқты (мысалы, такролимус) белгілі бір дәрілік топтары бүйректің түтікшелік жасушаларына тікелей зақым келтіріп, ішкі БЖЗ түріне әкелуі мүмкін.
Пострененді
Пострендік АКИ – бүйрек төменгі ағысындағы ауруларға байланысты туындайтын жедел бүйрек зақымдануын білдіреді және көбінесе несеп жолдарының бітелуі салдарынан пайда болады. Бұл жағдай иірімді простата гиперплазиясы, бүйрек тастары, бітелген несеп катетері, көк шөлке тастары, сондай-ақ көк шөлке, несеп жолдары немесе простата қатерлі ісігімен байланысты болуы мүмкін.
Сайыс өткізу
Ауыр диализ сапасын жақсарту бастамасы (ADQI) тобы ұсынған RIFLE критерийлері жеке адамның жедел бүйрек зақымдануының ауырлығын бағалауға көмектеседі. RIFLE аббревиатурасы жедел бүйрек зақымдануы (AKI) кезінде байқалатын бүйрек зақымдануының прогрессивті спектрін анықтау үшін қолданылады:
Қауіп: қан сарысуындағы креатининнің 1,5 есеге артуы, немесе гломерулалық сүзгілеу жылдамдығының (GFR) 25 пайызға төмендеуі, немесе алты сағат бойы сағатына 0,5 мл/кг-дан аз несеп шығуы. Жарақат: қан сарысуындағы креатининнің 2 есеге артуы, немесе GFR-дің 50 пайызға төмендеуі, немесе 12 сағат бойы сағатына 0,5 мл/кг-дан аз несеп шығуы. Жеткіліксіздік: қан сарысуындағы креатининнің 3 есеге артуы, немесе GFR-дің 75 пайызға төмендеуі, немесе 24 сағат бойы сағатына 0,3 мл/кг-дан аз несеп шығуы, немесе 12 сағат бойы несеп шығуының тоқтауы (анурия). Жоғалту: бүйрек функциясының толық жоғалуы (мысалы, бүйрек алмастыру терапиясы қажеттігі) 4 аптадан астам уақытқа созылуы. Бүйрек ауруының соңғы сатысы: бүйрек функциясының толық жоғалуы (мысалы, бүйрек алмастыру терапиясы қажеттігі) 3 айдан астам уақытқа созылуы.
Емдеу
АЖИ-ны басқару негізгі себепті анықтау және емдеуге тікелей байланысты. Бастапқы басқарудың басты мақсаттары – кардиоваскулярлық құлдыраудың және өлімнің алдын алу, сондай-ақ нефрологтан маманданған кеңес алу болып табылады. Негізгі ауруды емдеумен қатар, АЖИ-ны басқару кезінде бүйрекке зиян келтіретін, яғни нефротоксиндерден аулақ болу қажет. Мұндай заттарға ибупрофен немесе напроксен сияқты НПВС, КТ сканерлеулерде қолданылатын йодталған контрасттар, гентамицин сияқты көптеген антибиотиктер және тағы да басқа заттар жатады.
Ішкі
АЖЖ-ның көптеген себептері арнайы емдеуді қажет етеді. Мысалы, васкулит немесе гломерулонефритке байланысты ішкі АЖЖ стероидтік дәрі-дәрмектерге, циклофосфамидке және (кейбір жағдайларда) плазма алмасуға жауап беруі мүмкін. Токсиндерден туындаған преренальды АЖЖ көбінесе АПФ ингибиторларын, АРБ антагонисттерін, аминогликозидтерді, пенициллиндерді, НҚСҚ-ны немесе парацетамолды тоқтатуға жауап береді. Бұл, өлім-жітім көрсеткішін төмендетпейді және қарқынды күтім бөлімінде немесе ауруханада жату мерзімін қысқартпайды.
Пострененді
Егер себеп несеп жолдарының бітелуі болса, бітелуді жою (нефростомия немесе несеп катетері арқылы) қажет болуы мүмкін.
Бүйрек алмастыру терапиясы
АЖК-ның кейбір жағдайларында бүйрек алмастыру терапиясы, мысалы гемодиализ, қолданылуы мүмкін. Бүйрек алмастыру терапиясы үзіліс-үзіліс (IRRT) және үздіксіз (CRRT) түрде жүзеге асырылуы мүмкін. ИРТ мен КРТ арасындағы нәтижелердегі айырмашылықтар туралы зерттеулердің нәтижелері тұрақсыз. 2008 жылғы әдебиеттерді жүйелі шолу аралық гемодиализ бен үздіксіз венозды гемофильтрация (CVVH) (үздіксіз гемодиализдің бір түрі) қолдану арасында нәтижелерде ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсетті. Ауыр сырқаттану жағдайындағы пациенттер арасында, CVVH арқылы жүзеге асырылатын қарқынды бүйрек алмастыру терапиясы, аз қарқынды үзіліс-үзіліс гемодиализімен салыстырғанда нәтижелерді жақсартпайды. Дегенмен, басқа клиникалық және денсаулық сақтау экономикалық зерттеулері CRRT-ны бастау созылмалы диализ қажеттілігін азайтатынын және жедел бүйрек зақымдануы бар пациенттерде IRRT-мен салыстырғанда экономикалық тұрғыдан тиімді екенін көрсетті.
Асқынулар
Метаболистік ацидоз, гиперкалиемия және өкпе ісінуіне натрий бикарбонатымен, гиперкалиемияға қарсы шаралармен және диуретиктермен медициналық ем қажет болуы мүмкін. Сұйықтықтарды қайта жандандырудан жақсару болмаса, емге бағынбайтын гиперкалиемия, метаболиттік ацидоз немесе сұйықтық артық жүктелуі диализ немесе гемофильтрация түріндегі жасанды қолдау қажеттілігін тудыруы мүмкін. Алайда, сұйықтық жүктемесінің әсері өте өзгермелі. Бүйрек жеткіліксіздігін (БЖ) алдын алу үшін белгілі бір несеп шығару деңгейіне жетуге тырысу бекер.
АКИ-нің ерте қалпына келуі
АКИ-нің қалпына келуі АКИ KDIGO сарысу креатининінің критерийлеріне кері пропорционалды түрде 1–3 кезеңге бөлінеді.
Өлім-жітім
АТК-дан кейінгі өлім-жітім жоғары деңгейде қалады. АКИ бойынша өлім-жітім көрсеткіші 20%-ға дейін жетеді, ал қарқынды күтім бөлімшесінде (ҚКБ) 50%-ға дейін көтерілуі мүмкін. Жыл сайын әлем бойынша шамамен 2 миллион адам АКИ салдарынан қайтыс болады. АКИ кардиоторакальдық хирургиядан өткен пациенттердің 5%-дан 30%-ында дамиды, бұл көрсеткіш АКИ анықтамасына байланысты өзгереді. Ірі абдоминальдық операциядан кейін АКИ дамыған жағдайда (барлық ірі абдоминальдық операция жасағандардың 13,4%-ында) өлім қаупі айтарлықтай артады (12 еседен астам).
Бүйрек қызметі
Себептеріне байланысты, пациенттердің бір бөлігі (5–10%) толыққанды бүйрек функциясын ешқашан қалпына келтірмейді, соның салдарынан бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысына өтеді және өмір бойы диализ немесе бүйрек трансплантациясын қажет етеді. Жедел бүйрек жеткіліксізігімен (АБЖ) ауыратын пациенттер, тіпті бүйрек функциясы қалпына келсе де, ауруханадан шыққаннан кейін ертерек қайтыс болу қаупі жоғары.
Эпидемиология
АКИ-нің жаңа жағдайлары сирек емес, бірақ жиі кездеспейді, Ұлыбритания халқының шамамен 0,1% -ын (жыл сайын 2000 ppm) қамтиды, бұл жаңа ЭСКД (бүйрек ауруының соңғы сатысы) кездесу жиілігінен 20 есе жоғары. Диализді қажет ететін АКИ (олардың 10%) сирек (жыл сайын 200 ppm), жаңа ЭСКД кездесу жиілігінен 2 есе жоғары. Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінде АКИ кездесуіне себеп – дегидратация және ыстықтан туындаған аурулар сияқты кәсіби қауіптер. Жаңа АКИ-мен байланысты басқа дәстүрлі қауіп факторлары, оның ішінде жас, ДСИ, диабет немесе гипертония анықталған жоқ. Жедел бүйрек зақымдануы ауруханаға түскен науқастар арасында кең таралған. Ауруханаға түскен науқастардың 3–7% және жансақтау бөлімшесіндегі науқастардың шамамен 25–30% осы ауруға шалдығады. 2011 жылы АҚШ ауруханаларында жедел бүйрек зақымдануы ең қымбат жағдайлардың бірі болып тіркелді, оның шамамен 498 000 ауруханаға жатқан науқасқа келген жалпы құны 4,7 миллиард долларға жуық болды. Бұл 1997 жылғы 98 000 жедел бүйрек зақымдануына байланысты ауруханаға жатқызудың 346% өсуін көрсетті. 2015 жылғы шолу мақаласына сәйкес, соңғы 20 жылда жедел бүйрек зақымдануының жағдайларының өсуі есеп беру әдістемесіндегі өзгерістермен толыққандай түсіндірілмейді.
Тарих
Қазіргі заманғы медицинаның дамуынан бұрын, жедел бүйрек зақымдануы уремиялық улану деп аталатын, ал уремия – қанның несеппен ластануы еді. 1847 жылдан бастап уремия, қазір олигурия деп аталатын, несеп шығарудың азаюына байланысты қолданыла бастады. Бұл жағдайдың себебі несептің несеп жолы арқылы шығарылуының орнына қанмен араласуы деп есептелді. Жедел түтікшелік некрозға (АТН) байланысты жедел бүйрек зақымдануы 1940 жылдары Ұлыбританияда анықталды. Лондон бомбалау кезінде жарақат алған адамдарда бүйрек түтікшелерінің ошақты некрозы дамыды, бұл бүйрек функциясының күрт төмендеуіне әкелді. Корея және Вьетнам соғыстары кезінде жақсырақ жедел басқару және тамыр ішіне сұйықтық құю арқасында жедел бүйрек зақымдануының (АКИ) таралуы азайды.