Кіріспе

Перу департаменттері Перу аймағы

Ламбайеке (lambaˈʝeke) – Перудің солтүстік-батысындағы департамент және аймақ, бай Моче және Чиму тарихымен мәшһүр. Аймақтың атауы Ламбайеке ежелгі инкаға дейінгі өркениетінен шыққан. Бұл Перудегі Тумбестен кейінгі екінші кіші департамент, бірақ ол сонымен қатар ең тығыз қоныстанған және халық саны бойынша сегізінші департамент болып табылады.

Этимология

Ламбайек атауы испан тілінен Ямпелек құдайының атынан туындаған, оған бірінші Ламбайек патшасы Наймлап табынған делінеді. Испандықтар осы атты алғашқы халыққа берген.

География

Ламбайек аймағын құрайтын кең жазықтар Анд тауларынан бастау алатын өзендермен суарылады; суару арқылы осы шөл даланың шағын бөлігінде ғана егін өсіру мүмкін. Өзен аңғарлары Перудың қант қамысының жартысын өндіреді. Сонымен қатар, Ламбайек және Пьюра департаменттері Перуда тұтынылатын күріштің көп бөлігін қамтамасыз етеді. Олмос Трансандино жобасы аяқталғаннан кейін ауылшаруашылық өнімдерінің артуы күтілуде. Сумен жабдықтау жобасы жылына 2 миллиард м³ суды Ламбайекке шығыстан, Кахамарка департаментіндегі Хуанкабамба өзенінен жеткізеді. Ескі замандағы шағын шаруашылықтарда Олмос каруб орманы карубпен қоректенетін ешкілерді бағып ұстаған. Олардың жұқа терілерінен "кордобан" немесе "кордован" деп аталатын әдемі, ақшыл түсті былғары жасалған, бұл өңдеу әдісі Испанияның Кордова қаласында дамыған. Ешкі майы сабын жасауға қолданылған. Ламбайек департаментінің Тынық мұхиты жағасында екі кішкентай арал бар: Лобос-де-Афуэра және Лобос-де-Тьерра; соңғы аралдың меншігі үшін Пьюра департаментімен дау болған. Аймақ солтүстігінен Пьюра, оңтүстік-шығысынан Кахамарка, оңтүстігінен Ла Либертад және батысынан Тынық мұхитымен шектеседі.

Тарих

Дәстүрге сәйкес, ежелгі заманда Сан-Хосе шығанағының жағалауына үлкен бальза ағашынан жасалған салалардың тобы келген. Бұл салада тоғыз шетелдік жауынгер болды, олардың басында зор талант пен батылдығымен көзге түскен Наймлап есімді адам тұрды – солтүстік-батыстың алғашқы өркениетінің мифтік негізін қалаушы. Наймлаптың ұрпақтарының ішінде моче және чиму тайпалары болды, соңғылары Ламбайекте құрылған ұлы өркениеттің құрылысшылары, бірақ кейіннен Инка империясының шабуылына ұшырады. Чимулар Инкамен теңдес көрнекті мемлекетке айналды. Чимулар өздерінің астанасын солтүстікке көшіріп, онда ірі қалалар салды. Олар егіншілікпен айналысқан, тоқыма өнерін жақсы білген және алтыннан керемет әсем бұйымдар жасаған шеберлер еді. Инканың қазіргі Ламбайек аймағын басып алуы шамамен қырық жылға созылды. Бұл процесте Пачакути, Тупак Инка Юпанки және Хуайна Капак кезекпен билік етті. 16 ғасырда испандық саяхатшы Франсиско Писарро өзінің конкистадорларымен бірге Инка империясын толық жеңу үшін Кахамаркаға жол тартты. Ол құмыралар мен ыдыстардағы алтынға таң қалды. Колониялық кезеңде Ламбайек және Сантьяго-де-Мирафлорес-де-Санья қалаларының халқы арасында бәсекелестік туды. Бұл қақтығыстың себебі – соңғысының зор байлығы, тіпті ол пираттардың ашкөздігін оятып жіберді. Бірақ 1720 жылы болған су тасқыны Саньяны қиратты және гүлденген қаланың аяқталуын белгіледі. Ламбайек халқы Хуан Мануэль Итуррегиді Испаниядан азат ету және тәуелсіздік күресіндегі жетекшісі етіп тағайындады. Ол азаттық идеяларын таратып, осы мақсатқа қару-жарақ алуға көмектесті.

Археология

2019 жылдың қараша айында Вальтер Альва басқаратын перуандық археологтар Занья алқабындағы Ойотун ауданында 21 мазар бар, 3000 жылдық, 130 футтық мегалитикалық «су культі» ғибадатханасын тапты. Археологтар ғибадатхананың шамамен б.з.д. 250 жылы тасталып, кейін Чуми халқының зират ретінде пайдаланғанын жорамалдады. Мазарлардың жиырмасы Чуми халқына, ал біреуі – Формативтік кезеңде екі ауызды керамикалық құмырасы мен көпірше тұтқасымен бірге жерленген ересек ер адамға тиесілі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде ғибадатханада үш құрылыс кезеңі болғаны анықталды: біріншісі б.з.д. 1500–800 жылдары аралығында, адамдар ғимараттың негізін конус пішіндес саздан салған; екіншісі б.з.д. 800–400 жылдары аралығында, Чавин мәдениетінің ықпалымен мегалитикалық ғибадатхана салынған; және соңғысы б.з.д. 400–100 жылдары аралығында, ғибадатхана төбесін тіреу үшін дөңгелек тіреулер қосылған.