Кіріспе
Окаванго дельтасының хое диалектілік континуумы, Оңтүстік-Батыс Африка.
Кхве '/k//w//eɪ/ КВАЙ (кейде Kxoe, Хое '/k//ɔɪ/ КОЙ деп те жазылады) – Намибия, Ангола, Ботсвана, Оңтүстік Африка және Замбияның бір бөлігінде 8000-ге жуық адам сөйлейтін Квади Хое тілдер отбасының хое тармағының диалектілік континуумы. Бұл Кхве, ǁАни және Буга тілдерін қамтитын Орталық Кхое Сан тілдер тобына жатады. Пендука декларациясы бойынша, Кхве жазылуы басым деп ұсынылады.
ǁАнидің басқа атаулары мен жазылуларына ǀАнда, Гǀанда, Ганда, Гани және Танне, сондай-ақ кве/кхве/хое және дам сөздерінің әртүрлі комбинациялары кіреді.
Тарих
Кве тілін сөйлейтін халық Сахараның оңтүстігіндегі Африка аймақтарында мыңдаған жылдар бойы "буш" айналасында мекендеген. Кве тілінде сөйлейтін адамдардың куәліктері олардың ата-бабалары Окаванго дельтасындағы Цодило тауларынан келгенін, онда олар негізінен аң ауып, жинау арқылы күнкөріс жасағанын көрсетеді. Кве тілінде сөйлейтін халыққа банту тіліндегі алғашқы білім 1970 жылы Окаванго өзеніне жақын Мутцʼику елді мекенінде берілді. Окаванго және Замбези аймақтарындағы банту тілдерінде сөйлейтін адамдар Банту көші-қоны кезінде бұл аймаққа келіп, жергілікті хое тілдерінде сөйлейтін халықпен байланыс жасады. Кейбір ғалымдар Кве тілінің Каванго-Замбези аймағындағы таралуы Хоисан тілдеріндегі дыбыстарға әсер еткенін айтады. Кве халқының ең ірі елді мекендері – Окаванго өзенінің жанындағы Мутцʼику және Ботсванадағы Гудигоа. Сонымен қатар, Оңтүстік Африка қорғаныс күштерінің құрамында Намибия соғысында шайқасқан 31-батальонның (SWATF) бұрынғы мүшелері Шмидтсдрифтте шатыр қалашығында қоныстанды. 2003 жылы осы қауымның көп бөлігі Шмидтсдрифт қауымдық жер дауынан кейін Кимберлидің сыртындағы Платфонтейнге көшірілді.
Фоналогия
Кхве тілінде 70 фонемиялық дауыссыздар бар, оның ішінде 36 клик, сондай-ақ дифтонгтар мен мұрынды дауыстыларды қоса алғанда 25 дауысты фонема бар. Кхве тілінің тондық жүйесі 9 буындық тоннан (3 регистрлік және 6 контурлық) тұрады деп талданған, бірақ соңғы ұсынылған талдаулар тек 3 лексикалық тонды – жоғары, орта және төмен – анықтайды, ал мора фонологиялық құрылымның негізгі бірлігі болып табылады. Тондық санды процестері Кхве және оған жақын тілдерде кең таралған.
Түстер
Кве тілінде үш тон бар: жоғары /V́/, орта /V̄/, төмен /V̀/. Ұзын дауыстылар мен дифтонгтар сегіз тонды қамтиды (тек *орта-төмен комбинациясы болмайды).
Морфология
Кве – қосымшалы тіл, сондықтан зат есімдер мен етістіктерде бас белгілеуші қосымшалардың мол қоры бар. Етістіктерде уақыт-көзқарас-қимыл (TAM) қосымшалары болады, олар себептік, қолданушылық, серіктестік, орналасу, пассивтік, рефлексивтік және өзара әрекетті белгілейді. Зат есімдер тұлға, жыныс, сан жұрнақтарымен (PGN) белгіленеді. Кве тілінде жыныстық жіктелу жынысқа негізделген, және PGN арқылы көрсетіледі, тіпті бірінші жақта, екілік және көпше түрінде де жыныс белгіленеді. Кве тілінде жоққа шығару (негация) сөйлемнің соңындағы теріс бөлшек – vé арқылы білдіріледі, ол оқиғаның болмауын, нысандар арасындағы теңдіксіздікті және нысанға ие болмауды көрсетуге мүмкіндік береді. Кве тілінде жеке сөздердің класы жоқ. Зат есімдер, есімдер және етістіктер, әсіресе күй етістіктері, анықтаушы ретінде қолданылуы мүмкін. Кве тілінде анықтауыш басты болып келеді. Кве тілінде екі көп етістікті құрылым бар, олар тікелей байланысты оқиғалардың тізбегін білдіре алады: тізбекті етістік құрылымдары (SVC) және конвербтік құрылымдар. Кве тіліндегі ең көп қолданылатын сезім етістігі – ǁám̀, яғни «дәм тату, иіс сезу, ұстау». Кве тілінде африкаанс тілінен көптеген қарыз сөздер бар. Кёлердің әліпбиі академиялық мақсаттар үшін жасалғандықтан, оның томдары неміс және француз тілдерінде жарық көрді, сондықтан ол кве халқы үшін қолжетімсіз болды. Кёлер қауымдастықтың мүшелеріне сауат ашуға ешқашан тырыспаған. 1996 жылға дейін институт ғалымдары Кёлердің жұмысын жалғастыра отырып, кве әліпбиін ана тілінде сөйлейтіндерге үйретуге әрекеттенді. 1996-1997 жылдары Матиас Брензингер мен Матиас Шладт кве халқымен кеңесе отырып, әліпбиді қайта қарастырып, жеңілдетті. 1999 жылы Криста Килиан Хатц пен Дэвид Науд кве халық ертегілерінің жинағын жариялады, онда қайта қарастырылған әліпби қолданылды, сонымен қатар жолдар аралық және еркін аудармалар да берілді. Килиан Хатц сондай-ақ кве тілінің сөздігін шығарды, бірақ ол қолданылатын әліпби үшін латын әрпінің орнына Халықаралық фонетикалық әліпбидің символдары қолданылған лингвистикалық әліпбиде жазылған. Қайта қарастырылған әліпби Намибияда ресми мәртебе алған жоқ. Кве тілі мектепте пән ретінде оқытылмайды және ресми білім беруде оқыту тілі ретінде қолданылмайды, сонымен қатар сауаттылық материалдары да аз.
Khwe has two multiverbal constructions that may denote a series of closely connected events: serial verb constructions (SVC) and converb constructions. Khwe's most widely applied verb of perception is ǁám̀, 'taste, smell, touch'. Khwe has a large number of loan words from Afrikaans. As Köhler's orthography was designed for academic purposes, his volumes were published in German and French, and therefore inaccessible to the Khwe themselves. Köhler never made an attempt to teach literacy to members of the community. Attempts to teach the Khwe orthography to first language speakers were not made until 1996, by scholars of the institute who took up Köhler's work. At the request and with the consultation of the Khwe, the orthography was revised and simplified by Matthias Brenzinger and Mathias Schladt between 1996 and 1997. A collection of Khwe folktales was published in 1999 by Christa Kilian Hatz and David Naude, using the revised orthography along with interlinear and free translations. Kilian Hatz also published a dictionary of Khwe, although this is written in the linguistic orthography which uses symbols from the International Phonetic Alphabet in place of the Latin script use for the applied orthography. The revised orthography has not been granted official status in Namibia. The Khwe language is not taught as a subject or used as a language of instruction in formal education, and few literacy materials exist.