Кіріспе
Арий тілі (Арий, Ара, Аро, Арай) – Эфиопияның Оңтүстік Омо аймағында арий халқының сөйлейтін омот тілі. Диалектілері: Бако, Биё (Бия), Лайдо, Сейки, Шангама, Сидо, Вубахамер, Зеддо.
a language
Aari (also rendered Ari, Ara, Aro, Aarai) is an Omotic language spoken by the Aari people in the South Omo Zone of Ethiopia. Dialects are Bako, Biyo (Biya), Laydo, Seyki, Shangama, Sido, Wubahamer, Zeddo.
Тарих
Аар халқы 1800 жылдардың соңында Эфиопия империясы Омо өзені аймағын басып алғаннан кейін ассимиляцияға түсу үшін үлкен қысымға ұшырады, нәтижесінде онда амхар тілі кеңінен тарады. Дегенмен, аар тілі тірі қалды; бүгінде көптеген аарлар амхар тілін де еркін меңгереді.
Ағымдағы жағдай
2007 жылы Аари тілінде ана тілі ретінде сөйлейтін 285 000 адам болды, олардың 129 350-і тек Аари тілін біледі. 2007 жылы 13 300 адам екінші тіл ретінде қолданғаны тіркелді. 2007 жылғы мәлімет бойынша, Аари этникалық тобының саны 289 835 адамды құрады. Аари тілі үйде және жергілікті базарларда қолданылады. Аари тайпасының саны артып келеді, осыған байланысты соңғы жылдары Аари тілінің қолданылуы мен дамуына үлкен серпіліс болды. Бұл тілді барлық Аари халқы, сондай-ақ көрші тайпалардың да кейбір өкілдері үйренеді. Көптеген Аари тілінде сөйлейтін адамдар Эфиопияның мемлекеттік тілі – амхар тілін де қолданады. Аари халқы арасында кеңінен таралғанына қарамастан, тілде сауаттылық деңгейі төмен. Тіл үшін жазу жүйесі (орфография) жасалып, жергілікті мектептерде енгізілді; қазіргі таңдағы барлық мектептерде, тіл қолданылатын екі ауданда, Аари тілінде жазу және әдебиет пәні оқытылады. Аари-ағылшын-амхар тілдеріндегі сөздік жарық көрді. 1997 жылы "Жаңа өсиет" Аари тіліне аударылып басылды.
Грамматика
Аари – бастауыш-толықтауыш-жалғау тілі (SOV), яғни ағылшын тіліндегі "the cow (бастауыш) ate (жалғау) the grass (толықтауыш)" деген сөйлем Аари тілінде "cow (бастауыш) grass (толықтауыш) ate (жалғау)" болып аударылады.
Іс-әрекеттер
Аари тілінде sis жұрнағы көптеген етістіктердің түбіріне себептік мағына беру үшін қосылады. Осылай қосу етістіктің валенттігін арттырады. Егер бұл жұрнақ интранзитивті етістікке қосылса, ол етістікті транзитивті етеді. Мысалы, интранзитивті етістік түбірі daqal "жаман болу" sis жұрнағымен дақалсис болып, транзитивті болады және "жаман ету" себептік мағынасын білдіреді. Транзитивті етістік kam "жинау" sis жұрнағымен қамсис болып, үш валентті болады және "жинауға себеп болу" мағынасын білдіреді.
Іс-әрекеттің үлгілік жалғауы
"Бұрақ" етістігінің түбірі "қайнату" дегенді білдіреді. "Бұрақ" етістігінің себептік түбірі "бұрақш", бұл етістікті ретсіз етеді. "Қайнату" дегеніміз - "бұрақтині". Бұл "бұрақ" түбірінен және инфинитив (сөздік есім жұрнағы) "іні" жұрнағынан тұрады. "Бұрақтині" етістігінің себептік, үшінші жақ, жекеше, өткен шақ түрі "бұрақсе" ("ол қайнатты"). Азырғы шақтағы түрі "бұрақше" – "ол қайнатады". "Бұрақ" етістігімен сөйлем құру үшін, қайнатылатын нәрсені зат есім түрінде қосу керек. "Бұрақше" – "ол қайнатты" дегенді білдіреді, сондықтан "ол суды қайнатты" дегенді "ноқа бұрақше" деп аударуға болады. Ескеріңіз, аари тілінде зат есім етістіктен бұрын келеді, сондықтан "бұрақше ноқа" дұрыс емес.
Орфографиялық
Аари тілі латын және эфиопия әрпін пайдаланады, бірақ аари тілінде сөйлейтін адамдардың 10%-дан азы оқи алады. Осы аймақта білім беру жүйесі жетілмегендіктен, аари тілі көбінесе жазба түрінде емес, ауызша қолданылады, ал көптеген сөйлеушілерге тілдің екі жазу жүйесі де қажет емес. Дегенмен, осыған қарамастан, көптеген ауылдарда мектептер бар және білім беруді және сауаттылықты арттыруға күш-жігер жұмсалуда. Қазіргі таңда екінші тілдің қолданушыларының 8%-ы аари тілінде сауатты. Жаңа өсиет 1997 жылы аари тіліне аударылды. Сонымен қатар, сауаттылықты арттыру мақсатында басқа да кітаптар аударылды: Текжаралыс, Шығу, 1 және 2 Самуил, 1 және 2 Патшалар, Естер, Рут, Псалмдар, Леуіліктер, Иешуа және Сот судьялары кітаптары аари тіліне аударылған, бірақ қазіргі уақытта тек Текжаралыс кітабы ғана жарияланған. Кейбір сыртқы ұйымдар аари шіркеулерімен бірлесіп, толық аари Киелі кітабын жазу және сауаттылық деңгейін көтеру жұмыстарын жүргізіп жатыр.