Кіріспе

Б.з.д. V ғасырындағы римдік генерал Гней (немесе Гай) Марций Кориолан – б.з.д. V ғасырында өмір сүрген деп есептеледі. Ол римдіктердің Вольск қаласы Кориолиді қоршауы кезінде көрсеткен батылдығы үшін "Кориолан" деген топонимикалық атау алған. Кейіннен ол Римнен қуылды және Римнің жауы – волскілер әскерін басқарып, қаланы қоршауға алды. Көне дәуірдегі тарихшылар Кориоланның нақты тарихи тұлға болғанына сенеді, оның өмірі туралы кең таралған оқиға қалыптасты, оны Ливий, Плутарх және Галикарнас Дионисий сияқты көрнекті тарихшылар қайта баяндады. Соңғы зерттеулер Кориоланның тарихи екендігіне күмән келтіріп, оны толығымен аңыз кейіпкер деп санайды немесе оның өмірі туралы дәстүрлі әңгімелердің немесе оқиғалардың уақытының дұрыстығын жоққа шығарады.

Кориоли қоршауы

Кориолан б.з.б. 493 жылы Вольск қаласын қоршау кезінде консул Постум Комнийдің әскерінде қызмет еткен жас шақырушы ретінде танымал болды. Римдіктер қоршаумен айналысып жатқанда, Антиумнан тағы бір вольск әскері келіп, римдіктерге шабуыл жасады, сонымен бірге Кориоли сарбаздары да шабуылға шықты. Марций сол кезде вольск шабуылы кезінде күзетте болды. Ол дереу шағын рим әскерін жинап, Кориолиден шыққан вольсктарға қарсы күресті. Ол жауды ығыстырып қана қоймай, қала қақпаларынан өтіп, қала қабырғасына жақын үйлерге от қойып өртеп жіберді. Кориоли тұрғындары дауыс көтеріп, барлық вольск әскерінің рухы дауылдап, римдіктерге жеңілді. Қала жаулап алынды, ал Марций Кориолан деген есіммен танылды.

Қақтығыс және жер аударылу

491 жылы, Кориоланның волскилерді жеңгенінен екі жыл өткен соң, Рим астық тапшылығынан қалпына келіп жатты. Сицилиядан көп мөлшерде астық әкелінді, және сенат оны қарапайым халыққа қалай тарату керектігін талқылады. Кориолан астық б.з.б. 494 жылы болған алғашқы плебстің шығуынан туындаған, плебейлерге жасалған саяси реформалар кері қайтарылғаннан кейін ғана берілуі керек деді. Сенат Кориоланның ұсынысын тым қатал деп санады. Халық Кориоланның ұсынысына ашуланып, трибундар оны сотқа берді. Сенаторлар Кориоланның босатылуын немесе, кем дегенде, жеңіл жаза алуын сұрады. Кориолан сотқа барудан бас тартты, соның салдарынан ол кінәлі деп танылды.

Волскилерге аттану

Кориолан Волскилер қасына қашып кетті. Ол құрметпен қабылданып, жақсы күтімге ие болды және Вольск көшбасшысы Аттиус Туллус Ауфидиуспен бірге тұрды. Кориолан мен Ауфидий Вольск әскерін Рим қалаларына, отарларына және одақтастарына қарсы жетектеді. Римдік отаршылар Киркейден қуылды. Содан кейін олар бұрын Вольсктерге тиесілі болған Сатрикум, Лонгула, Поллуска және Кориоли қалаларын қайта басып алды. Соңынан Вольск әскері Лавинийді, Корбионы, Вителлияны, Требияны, Лавичини және Педумды жаулап алды. Одан кейін Вольскилер Римге жорық жасап, оны қоршап алды. Бастапқыда Вольскилер Римнен бес миль қашықтықтағы Клюлиан орқашында орналасып, аймақты тонады. Кориолан Вольскилерге плебейлердің мүлкін жоюды, ал патрицилердің мүлкін сақтап қалуды бұйырды. Осыдан кейін Кориоланның тағдыры белгісіз, бірақ ол енді соғысқа қатыспаған сияқты. Кориолан Ауфидидің туған қаласы Антиумға зейнетке шыққан делінеді. Кориолан Римге де, Вольскилерге де адал болмағандықтан, Ауфидий Кориоланды алдымен Вольскилердің алдында соттауға, содан кейін сот аяқталмас бұрын өлтіруге қолдау жинады. Плутархтың Кориоланның Ауфидиге шағымдануы туралы айтуы, Кориоланның замандасы болған афиналық демократияның басшысы Темистоклдің өмірінен алынған оқиғаға өте ұқсас. Темистокл Афинадан қуылғанда, ол өзінің жеке жауы болған Молоссия патшасы Адметтің үйіне сапарлады. Темистокл Адметке жасырын түрде келіп, қашқын ретінде одан көмек сұрады, дәл сол сияқты Кориолан да Ауфидиге көмек сұраған болатын. Алайда Темистокл Афинаға қарсы әскери қимылдар жасаған жоқ.

Қазіргі скептицизм

Кейбір қазіргі ғалымдар Кориолан туралы әңгіменің кейбір бөліктеріне күмән келтіреді. Кориоланның өмірі туралы есептер алғаш рет б.з.д. III ғасырдағы еңбектерде кездеседі, Кориоланның өмірінен кейін екі жүз жыл өткен соң. Б.з.д. 390 жылы Римді Галлия тонауынан бұрын, көптеген сенімді тарихи жазбалар жоқ. Кориоланның өзі тарихи тұлға болған-болмағандығына қарамастан, осы аңыз б.з.д. V ғасырдың басындағы қараңғы, қайғылы онжылдықтар туралы халық естелігін сақтайды, сол кезде волскилер Лациумды жаулап алып, Римнің өмір сүруіне тікелей қауіп төндірген.

Мәдени сілтемелер

Шекспирдің "Кориолан" пьесасы – оның "Рим пьесаларының" соңғысы. Батырдың бейнесі Кориоланды антипопулистік, тіпті протофашистік көшбасшы ретінде саяси тұрғыдан түсіндірудің ұзақ дәстүрін қалыптастырды. Бертольд Брехттің 1951 жылғы "Кориолан" нұсқасы осы мәселеге ерекше назар аударады. Шекспирдің пьесасы 2011 жылғы "Кориолан" фильмінің де негізі болды, онда басты рөлді және режиссерлік жұмысты Ральф Файнс атқарады. Джон Деннистің "Оның елінің басып кірушісі" пьесасы 1719 жылы Дрюри-Лейн театрында қойылды. Шекспирдің туындыларынан шабыттанған бұл пьеса, Ганноверлік әулетке қарсы болған жақындағы якобит көтерілісіне сілтеме жасайды. Генрих Иосиф фон Коллиннің 1804 жылғы "Кориолан" пьесасы оны неміс романтизмінің трагикалық кейіпкер туралы идеялары аясында бейнелейді. Бетховеннің 1807 жылғы "Кориолан" увертюрасы фон Коллин пьесасының қойылымына арналған. Т.С. Элиот 1931 жылы "Кориолан" атты өлеңдер жинағын жазды. "Кориолан: Отаны жоқ батыр" (Coriolanus: Hero without a Country) – 1963 жылғы итальяндық фильм, ол Кориолан туралы аңызға негізделген. Стивен Сейлордың 2007 жылғы "Рома" романы Кориоланды патриций анасы мен плебей әкесінің ұлы ретінде көрсетеді. Римде өмір сүрген кезінде болған өзгерістерге оның көзқарасы жоғарыда айтылғандай. Ол әскери ерлігі мен байланыстарының арқасында сенаторлық мәртебеге жетеді. Трибун лауазымын жоюды талап еткенде, плебейлер мен олардың өкілдерінің назарына ілігеді. Өзін және отбасын әлеуметтік және қаржылық тұрғыдан қирататын соттан қашып, жоғарыда сипатталған вольскілермен одақ құруға тырысады. Римге қарсы әскери жорығы сәтті аяқталады және оның әскері Рим әйелдерінің, соның ішінде патриций анасы мен әйелінің тілегімен қала қабырғаларына жақындап келеді. Ол әскерлеріне кері шегінуге бұйрық бергенде, олар оны өлтіреді. "Күштің 48 заңы" Кориоланды 4-ші заңды бұзудың мысалы ретінде келтіреді: "Қажеттінің өзінен де азырақ сөйлеңіз", оның елден қуылғанының себебі плебейлерді үнемі қорлау болғанын айтады. Сюзанна Коллинстің "Аштық ойындары" романдар сериясындағы басты қарсыласы – Кориолан Сноу. Алдын ала жарық көрген "Песняры мен жыландар баладасы" романы толығымен Кориолан Сноуға арналған, ал Коллинз тарихи Кориолан мен ойдан шығарылған Кориолан арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді.