Шығыс Африкаға тән жемісті шөп – Тефф — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Африка мүйізіне тән, жеуге жарамды бір жылдық шөп.

Теф, сондай-ақ Eragrostis tef, Уильямс сүйікті шөбі немесе жылдық шоғырлы шөп деп те аталады, – Африка мүйізіне, әсіресе Эритрея мен Эфиопияға тән бір жылдық шөп. Ол жеуге жарамды тұқымдары үшін өсіріледі, олар да теф деп белгілі. Теф ең алғашқы қолға үйретілген өсімдіктердің бірі болды. Ол Эфиопия мен Эритреяның ең маңызды негізгі егісі болып табылады.

Сипаттама

Eragrostis tef – өздігінен тозаңданатын тетраплоид. Теф – құрғақшылық пен жоғары температурада көміртегіні тиімдірек бекітуге мүмкіндік беретін және тропикалық және қоңыржай шөптердің аралық түріне жататын өсімдік. Теф атауының амхар тіліндегі “ጠፍፋ teffa” сөзінен шыққандығы айтылады, ол “жоғалған” деген мағынаны білдіреді. Бұл, әдетте, оның өте ұсақ, диаметрі кішкентай тұқымдарына байланысты айтылады. Түсі ақтан қызғылт қоңырға дейін өзгеруі мүмкін. Өте кішкентай тұқымы болғандықтан, үлкен аумақты себу үшін бір еңбек жеткілікті. Бұл қасиет тефті жартылай көшпелі өмір салтына өте қолайлы етеді. Тефтің пайда болуы Эфиопияда б.з.д. 4000-1000 жылдар аралығында болған деп есептеледі. Генетикалық дәлелдер E. pilosa-ны ең мүмкін жабайы ата-бабасы екенін көрсетеді. 19 ғасырдағы Ежелгі Египеттен теф тұқымдарының табылуы қазір күмәнді саналады; зерттеуге қолжетімді емес тұқымдар, көбінесе Египетте кең таралған жабайы шөп – E. aegyptiaca-дан шыққан болуы мүмкін. Эфиопияда теф – ең маңызды тауар, ол инджера сияқты жалпақ нан арқылы шамамен 6,5 миллион шағын шаруа отбасының күнкөрісін қамтамасыз етеді. 2006 жылы Эфиопия үкіметі Еуропа мен АҚШ-та квиноа тұтынудың өркендеуінен кейін Оңтүстік Америка елдеріндегідей экспортқа байланысты ішкі тапшылықтардан қорқу себебімен шикі тефтің экспортын тоқтатты. Тефтің өнімділігі соңғы бес жылда 40-50 пайызға өсті, ал Эфиопияда бағалар тұрақты болды. Ол адамдардың тамақтануы үшін ғана емес, мал азығы ретінде немесе құрылыс материалы ретінде де маңызды. Тамақ ішу кезінде көбінесе етпен немесе ұнтақталған дәнді дақылдармен бірге жейді. Теф – қоректі жем, ол Эфиопияда қайтарушы малға, ал АҚШ-та жылқыға беріледі. Әсіресе құрғақ маусымда мал азығының маңызды көзі болып табылады және басқа дәнді дақылдардың сабанынан артық көрінеді. Алайда, ол аязға төзбейді. Тефтің ең жоғары өнімділігі жылдық жауын-шашын мөлшері белгілі болғанда және күнделікті температура диапазоны болғанда алынады. Жылдық жауын-шашын 250 мм-ден төмен болса және тозаңдану кезінде орташа температура 22°C-тан жоғары болса, өнімділік төмендейді. Тефтің тамыр жүйесі үстірт болғанымен, орташа су стресінен кейін тез жаңару қабілетіне және қысқа мерзімде жеміс беруге байланысты құрғақшылыққа төзімді. Ол күн сәулесіне сезімді және 12 сағат күн сәулесінде жақсы гүлдейді. Теф әдетте pH-ы бейтарап топырақта өсіріледі, бірақ 5-тен төмен pH-та да өмір сүре алатыны байқалды. Тефтің C4 фотосинтез механизмі бар. Теф тұқымының шығуы әдетте себуден кейін 3-12 күн өткен соң жүзеге асады. Оңтайлы шығу температурасы 15-35°C аралығында, ал 10°C-тан төменде шығу іспеттес болмайды. Егіс тығыздығы 15-20 кг/га, бірақ шаруалар тұқымды тегіс таратудың қиындығына және жоғары егіс тығыздығының бастапқы кезеңде арамшөптермен бәсекелесуді азайтуға көмектесуіне байланысты 50 кг/га дейін егуі мүмкін. Егіс механикалық түрде де жүргізілуі мүмкін; қатарлап егу тұқымның жатып қалуын азайтады. Ұсынылатын тыңайтқыш дозасы N үшін 25-60 кг/га, ал P үшін 10-18 кг/га. Теф фосфорға қарағанда азотқа жақсы жауап береді; сондықтан азоттың көп мөлшері биомасса өндірісін және өсімдіктердің мөлшерін арттырады, осылайша жатып қалу қаупін арттырады. Бұған жол бермеу үшін шаруалар азот мөлшерін азайтуы, бұршақ дақылдарынан кейін теф өсіруі немесе егіс уақытын реттеуі мүмкін, сонда егін гүлденген кезде жаңбыр тоқтауы керек. Эфиопияда теф басқа дәнді дақылдар мен бұршақтармен бірге егіс айналымында жиі қолданылады. Теф дәстүрлі түрде малдың басуы арқылы орылады. Кейбір шаруалар басқа дәнді дақылдар үшін пайдаланылатын астық бастыратын машиналарды жалға алады. Сонымен қатар, теф селекциялық бағдарламалар үшін үміт беретін мүмкіндіктер ұсынады: Eragrostis tef геномның алғашқы жобасы 2014 жылы жарияланды және ғылыми-зерттеу институттары төзімді сорттарды іріктеуге кірісті. 1996 жылы АҚШ Ұлттық зерттеулер кеңесі тефтің "тамақтануды жақсарту, азық-түлік қауіпсіздігін арттыру, ауылдық дамуды ынталандыру және тұрақты жер шаруашылығын қолдау әлеуеті" бар деп сипаттады. Алайда, негізінен Эфиопия мен Эритреядан тыс жерлерде сұраныстың төмендігіне байланысты, жатып қалуға бейімделушілікке қатысты айтарлықтай жақсартулар жасалмады. Эфиопия фермерлері квенчо сияқты өнімділігі жоғары сорттарды кеңінен қабылдады, ал этил-метансульфонатпен (ЭМС) мутацияланған популяция алғашқы жартылай карликке төзімді теф желісін өсіру үшін пайдаланылды, ол Кегне деп аталды. 2015 жылы зерттеушілер 28 жаңа теф сорттарын сынап, гектарына 4,7 тоннаға дейін өнім беретін үш перспективті желіні анықтады. "Тефті жақсарту жобасы" 2017 жылдың наурыз айында эфиопиялық нарыққа алғашқы теф сорты Тесфаны шығарды. Әрі қарышта дамыту салалары: "(i) тефтің өнімділігін арттыру; (ii) жатып қалу ауруын жеңу; (iii) климатқа бейімделген және тиісті егіс және топырақ басқару опцияларын әзірлеу; (iv) құрғақшылық және топырақ қышқылдығы сияқты абиотикалық стрестерге төзімділікті дамыту; (v) шағын және ірі шаруаларға қолайлы алдын ала және кейіннен жинау технологияларын әзірлеу; (vi) тағам өңдеу және тамақтану аспектілері, әсіресе әртүрлі тағам рецептері мен қосымша құнды өнімдерді әзірлеуге назар аудару; (vii) ауруларға, жәндіктерге және арамшөптерге қарсы егіс қорғау шараларын әзірлеу; және (viii) әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсарту және ауыл шаруашылығы кеңейту қызметтерін күшейту."

Eragrostis tef is a self pollinated tetraploid Teff is a plant, which allows it to more efficiently fix carbon in drought and high temperatures, and is an intermediate between a tropical and temperate grass. The name teff is thought to originate from the Amharic word ጠፍፋ teffa, which means "lost". This probably refers to its tiny seeds, which have a diameter smaller than It is grown for its edible seeds and also for its straw to feed the cattle. They can have a color from a white to a deep reddish brown. Because of its very small seeds, a handful is enough to sow a large area. This property makes teff particularly suited to a seminomadic lifestyle. Teff is believed to have originated in Ethiopia between 4000 BC and 1000 BC. Genetic evidence points to E. pilosa as the most likely wild ancestor. A 19th century identification of teff seeds from an ancient Egyptian site is now considered doubtful; the seeds in question (no longer available for study) are more likely of E. aegyptiaca, a common wild grass in Egypt. Teff is the most important commodity produced and consumed in Ethiopia where the flat pancake like injera provides a livelihood for around 6.5 million small farmers in the country. In 2006, the Ethiopian government outlawed the export of raw teff, fearing export driven domestic shortages like those suffered by South American countries after the explosion of quinoa consumption in Europe and the US. Teff yields had been increasing by 40 to 50% over the five previous years while prices had remained stable in Ethiopia. It is not only important for human nutrition, but also as fodder for livestock, or as building material. During meals, it is often eaten with meat or ground pulses. As a nutritious fodder, teff is used to feed ruminants in Ethiopia and horses in the United States. It is a source of animal feed, especially during the dry season, and it is often preferred over straw from other cereals. However, it does not tolerate frost. Highest yields are obtained when teff is grown between , with an annual rainfall of , and daily temperatures range from Yields decrease when annual rainfall falls below 250 mm and when the average temperature during pollination exceeds 22 °C. Despite its superficial root system, teff is quite drought resistant thanks to its ability to regenerate rapidly after a moderate water stress and to produce fruits in a short time span. It is daylight sensitive and flowers best with 12 hours of daylight. Teff is usually cultivated on pH neutral soils, but it was noticed that it could sustain acidity up to a pH below 5. Teff has a C4 photosynthesis mechanism. Teff germination generally occurs 3–12 days after sowing. Optimal germination temperatures range from 15 to 35 °C; below 10 °C, germination almost does not occur. Usual sowing density ranges from 15 to 20 kg/ha, though farmers can sow up to 50 kg/ha, because the seeds are hard to spread equally and a higher sowing density helps to reduce weed competition at the early stage. Sowing can also be done mechanically; row planting reduces lodging. Recommended fertilization doses are 25–60 kg/ha for N, and 10–18 kg/ha for P. Teff responds more to nitrogen than to phosphorus; thus, high nitrogen inputs increase the biomass production and size of the plants, thereby increasing lodging. To avoid this, farmers can decrease nitrogen input, cultivate teff after a legume crop or adjust sowing time so that the rains have stopped when the crop reaches heading stage. In Ethiopia, teff is commonly used in crop rotations with other cereals and legumes. Teff is traditionally threshed by using animals walking on the harvest. Alternatively, some farmers rent threshing machines used for other cereals. Moreover, teff offers some promising opportunities for breeding programs: the first draft of the Eragrostis tef genome was published in 2014 and research institutes have started selecting for more resistant varieties. In 1996, the US National Research Council characterized teff as having the "potential to improve nutrition, boost food security, foster rural development and support sustainable landcare." However, no considerable improvements concerning the susceptibility of lodging have been made, due mainly to low demand outside of Ethiopia and Eritrea. High yielding varieties, such as Quencho, were widely adopted by farmers in Ethiopia. and an ethyl methanesulphonate (EMS) mutagenized population was then used to breed the first semi dwarf lodging tolerant teff line, called kegne. In 2015, researchers tested 28 new teff varieties and identified three promising lines that generated yields of up to 4.7 tonnes per ha. The "Teff Improvement Project" marked a milestone by releasing the first teff variety Tesfa to the Ethiopian markets in March 2017. Areas of further development include: "(i) improving productivity of teff; (ii) overcoming the lodging malady; (iii) developing climate smart and appropriate crop and soil management options; (iv) developing tolerance to abiotic stresses such as drought and soil acidity; (v) developing suitable pre and post harvest mechanization technologies suitable for smallholder farmers as well as commercial farms; (vi) food processing and nutrition aspects with special attention to the development of different food recipes and value added products; (vii) developing crop protection measures against diseases, insect pests and weeds; and (viii) improving or strengthening socio economics and agricultural extension services."