Кіріспе

Аргентинаның 4-ші және 9-шы президенті, президент Алехо Хулио Аргентино Рока Пастың ұлы (17 шілде 1843 – 19 қазан 1914) – армия генералы және мемлекет қайраткері, 1880 жылдан 1886 жылға дейін және 1898 жылдан 1904 жылға дейін Аргентина президенті болды. Рока 80-ші жылдар буынының ең маңызды өкілі және Патагонияның жергілікті халықтарына қарсы әскери науқандар сериясы – кейде геноцид деп саналатын «Шөлді Бас Илеу» (Conquest of the Desert) науқанын басқарғанымен танымал. Оның президенттік қызметінде теміржолдар мен порттардың ірі инфрақұрылымдық жобалары, Еуропадан, әсіресе Оңтүстік Еуропадан иммиграцияның артуымен бірге шетелдік инвестициялардың өсуі, экономиканың ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы салаларының кеңеюі, сондай-ақ мемлекеттік билікті күшейтетін заңнама қабылдануы сияқты маңызды өзгерістер болды. Роканың сыртқы саясаттағы басты мәселесі – Чилимен нақты белгіленбеген шекараларды анықтау болды. 1881 жылы Аргентина Чилимен шарт жасасып, жаңа территория алды.

Тәрбие және ерте мансап

Рока 1843 жылы солтүстік-батыстағы Сан-Мигель-де-Тукуман қаласында белгілі жергілікті отбасында дүниеге келді. Ол Консепсьон-дель-Уругвай, Энтре-Риос қаласындағы Ұлттық колледжді бітірді. 15 жасқа толмаған Рока 1858 жылдың 19 наурызында Аргентина Конфедерациясының армиясына қосылды. Әлі жасөспірім бола тұра, ол Буэнос-Айрес пен ішкі провинциялар арасындағы күресте кіші артиллерия офицері ретінде соғысқа қатысты, бастапқыда провинциялар жағында, ал кейіннен астананың атынан. Ол сондай-ақ 1865 және 1870 жылдар аралығында Парагвайға қарсы Үштік одақ соғысында шайқасты. Рока Энтре-Риостағы Рикардо Лопес-Жорданның бүлігін басу соғысында полковник шеніне дейін көтерілді. Президент Николас Авельянеда оны Санта-Роза шайқасында бүлікші генерал Хосе М. Арредондоны жеңгеннен кейін генерал шеніне көтерді, соның арқасында ол адал күштерге жетекшілік етті. Рока армияны "ұлтты біріктіру құралы" деп қарады, ал армиядағы тәжірибесі "Аргентина және провинциялық элита туралы түсінігін кеңейтті".

Саяси бастамасы

1878 жылы Николас Авельянеда президенттігі кезінде ол Соғыс министрі болды және оның міндеті Адольфо Алсинаның (оның алдыңғысы) жоспарының сәтсіздігінен кейін «шекара мәселесіне» нүкелес салатын науқанды дайындау болды. Көптеген үнді тайпалары өздерінің дәстүрлі жерлерін қорғады және жиі жергілікті емес шекаралық елді мекендерге шабуыл жасады, жылқы мен мал-жандықтың қатарын тонады, әйелдер мен балаларды тұтқынға алып, оларды құлдарға айналдырды немесе жауынгерлерге қалыңдық ретінде ұсынды. Алайда, Роканың Пампас аймағындағы үндістермен қарым-қатынасы Альсинаның әрекеттерінен мүлдем өзгеше болды, ол Буэнос-Айрес провинциясы бойынша бекіністер мен қорғаныс желісі бар арық салуды бұйырған еді. Рока туған жер шабуылдарын (малондарды) тоқтатудың жалғыз жолы – Рио-Негроға дейінгі барлық жерді тиімді мемлекеттік бақылауға алу арқылы, сол жерде тұратын үндістерді «жою, бағындыру немесе қуу» науқаны деп санады («Шөлді жаулап алу» деп аталды). «Ол Ранкельдерге қарсы науқанды бастады», нәтижесінде «ұлттық аумақтың 35 пайызы үндістерден жергілікті каудильоларға өтті». Бұл жерді жаулап алу Аргентинаның Чилиге қарсы стратегиялық позициясын нығайтты. Ол «шаңқай» әрекетін ойлап тапты, 6000 адамнан тұратын атты әскерлердің толқындары 1878 жылдың шілдесінде және 1879 жылдың сәуірінде Мендоса, Кордова, Санта-Фе және Буэнос-Айрес қалаларынан үйлесімді түрде шықты, нәтижесінде шамамен 1313 үнді қаза тапты және 15000 адам тұтқынға алынды, сондай-ақ жүздеген еуропалық кешіккендер босатылды.

Бірінші төрағалық

1879 жылдың ортасында, Алсинаның қайтысынан кейін Рока Ұлттық автономиялық партияның ең беделді көшбасшысы болды, және Кордоба губернаторы Мигель Сельман мен Буэнос-Айресте дәрігер Эдуардо Уайльд оны үміткер ретінде ұсынды; ол Аргентинаның көптеген штат губернаторларының қолдауын тез жеңіп алды. 11 сәуірде өткен президент сайлауында Роканың қолдаушылары үлкен жеңіске жетті, тек Буэнос-Айрес және Корриентес штаттарында бұл орын алмады. 13 маусымда Сайлау коллегиясы жиналып, президент генерал Рока мен вице-президент Франсиско Бернабе Мадероны сайлады. Бірақ Буэнос-Айресте Роканың жеңісіне қарсы төңкеріс пісіп жетті. Төрт күннен кейін шайқастар басталды, ол 25 маусымда провинция мен ел арасындағы келісіммен аяқталды; 1880 жылғы төңкеріс 3000 адамның өмірін құрбан етті. Президенттік инаугурацияға дейін Рока Конгресте Буэнос-Айрестің федерализациясын өткізді. Оның өкілеттігі кезеңінде бұрын шіркеудің бақылауында болған бірқатар функцияларды мемлекеттік меншікке алған, «діни заңдар» (Leyes Laicas) қабылданды. Ол сондай-ақ барлық туу, өлім және неке туралы мәліметтерді тіркеуге арналған «Азаматтық тіркеу» (Registro Civil) деп аталатын жүйені құрды. Президент Рока шіркеу басқаратын білім беру мекемелерін мемлекеттік меншікке көшіріп, бастауыш білім беруді тегін жасады. Бұл Ватиканмен қарым-қатынастың үзілуіне әкелді. Рока еуропалық көші-қон, теміржол құрылысы және ауыл шаруашылығы экспортының өркендеуімен қамтамасыз етілген қарқынды экономикалық даму дәуіріне басшылық етті. 1886 жылдың мамырында Рокаға жасалған қастандық әрекеті сәтсіз аяқталды.

Саяси қатысудың жалғасуы

Рока өзінің құдайы Хуарес Селманды өзінің ізбасары ретінде ұсынған. Алайда, Селман Рокадан алшақтады. Селманның үкіметі ақырында Баринг дағдарысымен және сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптамалармен дақалды. Рока 1890 жылы Леандро Н. Алем мен Бартоломе Митре (Unión Cívica, кейін Unión Cívica Radical) бастаған Селманға қарсы төңкеріс әрекетіне қатыспады. Бірақ, ол Мигель Хуарес Селманның әлсіреуіне риза болды. Бірінші президенттік мерзімінен кейін Рока саяси аренада маңызды рөлде болды, сенатор болып, Карлос Пеллегрини үкіметінде Ішкі істер министрі қызметін атқарды. 1895 жылғы қаңтарда президент Луис Саенс Пенья отставкаға кеткен соң, Жозе Эваристо Урибуру президенттікке келді, ал Рока Сенат төрағасы еді. Осы себепті, Рока 1895 жылдың 28 қазаны мен 1896 жылдың 8 ақпаны аралығында, Урибуру ауырған кезде президенттік міндетін уақытша атқарды.

Екінші президенттік

1897 жылдың ортасында Partido Autonomista Nacional партиясы Роканы тағы да президенттікке кандидат ретінде ұсынды. Қарсыласы болмағандықтан, ол 1898 жылдың 12 қазанында екінші мерзімге кірісті. Екінші президенттік кезеңінде Аргентинаның кейбір кәсіподақ көшбасшыларын, Аргентинаға қауіпті деп есептелген, азаматтығы жоқ анархистер мен социалистерді елден шығаруға мүмкіндік берген Ley de Residencia заңы қабылданды. Осы президенттік кезеңде 1901 жылы әскери қызмет енгізілді, ал 1902 жылы Чилимен шекаралық дау Май келісімдеріне қол қою арқылы және Анд тауларындағы Мәсіх мүсінін орнату арқылы шешілді. Мүсін орнатуға Роканың сүйіктісі Гиллермина Оливейра Сезардың қарындасы Ангела де Оливейра Сезар де Коста айтарлықтай көмек қосты. Роканың сыртқы істер министрі Луис Драго 1902 жылғы Драго доктринасын жариялады, онда шетелдік державалар егеменді американдық мемлекеттерден қарулы күш қолданып немесе аумақты басып алып мемлекеттік қарызды өндіріп ала алмайды делінген. Осы кезеңде Аргентинаның сыртқы қарызы артты, бірақ экономикалық өсім жалғасты. Рока саяси үстемдігін сақтап қала алмады және ізбасарын таңдай алмады. Роканың екінші мерзімі 1904 жылы аяқталды және ол бірінші мерзімінен кем сәттілікті болды деп есептеледі.

Кейінгі жылдар

1912 жылы Рока президент Роке Саэнс Пењаның Бразилиядағы арнайы елшісі болып тағайындалды. Рока 1914 жылы Аргентинаға оралып, 19 қазан күні Буэнос-Айресте қайтыс болды. Ол Буэнос-Айрестегі Ла Реколета зиратында жерленген. Оның ұлы Хулио Аргентино Рока кіші 1932 жылдан 1938 жылға дейін Аргентинаның вице-президенті болды.

Мұра

Роканың ой-пікірлері Хуан Баутиста Альбердидің «мүмкін республика» идеясымен байланысты: кең азаматтық және экономикалық бостандықтары бар, бірақ саяси өмірге қатысуды басқарушы элиталармен шектелген республикалық үкімет. «Мүмкін республика» толық демократиялық сипаттағы нағыз республиканың құрылуына жол ашар еді. Саяси консервативтік бағытымен «мүмкін республика» идеясы түрлі оппозициялардың тууына әкелген саяси қақтығыстардың бір көзі болды, тіпті 80-ші жылдар ұрпағының өкілдері арасында да. ХХ ғасырда Рока Аргентинаның қазіргі республикасының негізін қалаушы мемлекет қайраткері ретінде танылды. Осыған байланысты, Роканың құрметіне елдің барлық аймағында қалалар, департаменттер, көлдер, көшелер, даңғылдар, алаңдар, ескерткіштер, саябақтар, мектептер және теміржол желілеріне ат қойылды. Мысалдарға Рио-Негро провинциясындағы Генерал-Рока қаласы, Чако провинциясындағы Пресиденте-Рока қаласы, Санта-Фе провинциясындағы Пресиденте-Рока қаласы, Энтре-Риос провинциясының Колония-Рокасы, Кордова провинциясының Генерал-Рока департаменті кіреді. Буэнос-Айресте оның есімімен үлкен даңғыл мен теміржол тармағы аталып, 1941 жылы атқа отырған мүсіні орнатылды. Соңғы жылдары Аргентина тарихындағы Роканың орны, әсіресе Шөлді жаулап алудағы рөлі қайта қарастырылуда. Кейбір топтар оның Аргентинаның жергілікті халқына қарсы геноцид жасағанын мәлімдейді. Роканы геноцид жасаған деп санайтындар оның құрметіне аталған жерлер мен аудандардың аттарын өзгертуді ұсынады.