Кіріспе
Солтүстік-орталық Танзаниядағы тілдік оқшау.
Атауы
Хадзалар әдебиетте әр түрлі атаулармен белгілі. "Хадза" сөзінің өзі "адам" деген мағынаны білдіреді. "Хазаби" – көпше түрі, ал "Хазафии" – "олар ер адамдар" дегенді көрсетеді. "Хатса" және "Хаца" – неміс тіліндегі ескіше жазылулары. Бұл тіл кейде "Хазан" деп те аталады, яғни "Хадзаға тән". "Тиндига" атауы суахили тілінен келген, "ватіндига" – "батпақты шөптің халқы" (Маңголаның үлкен бұлағынан). Ал "китиндига" – олардың тілі. "Киндига" болса, жергілікті банту тілдерінің бірінен, шамасы Исандзу тілінен алынған. "Кангею" (Кангейю деп айтылады) – тегі белгісіз, ескі неміс атауы. "Вахи" (Вахи деп айтылады) – сукума тайпасының Хадза халқына қатысты немісше жазылған атауы, бұл көлдің батысындағы Хадза немесе, мүмкін, өз тегін Хадзаға жатқызатын сукума руына қатысты болуы мүмкін.
Жіктеу
Хадза – оқшауланған тіл. Бұрын көптеген тіл білімі мамандары оны көршілес Сандаве тілімен бірге хоисан тілдеріне жатқызған, себебі екеуінде де дыбыстағы тілшелік дауыссыздар кездеседі. Дегенмен, Хадзаның Сандаве немесе басқа да шамаланған хоисан тілдерімен нақты туыстығы анықталмаған, ал ұсынылғандардың көпшілігі күмәнді көрінеді. Мысалы, Сандавемен байланыс кушит тілдерінен алынған сөздерге негізделген, ал Оңтүстік Африкамен байланыстар өте сирек және қысқа (көбінесе бір буынды дауысты-деңгейлік тіркестер) болғандықтан, бұл жай ғана сәйкестік болуы мүмкін. Аз ғана сөздер оны Оропом тілімен байланыстырады, бірақ Оропомның өзі шындыққа жатпауы мүмкін; "бір" – itchâme және "екі" – piye сандары кушит тіліне жақында ауысқан аңшы-жинаушылардың құрып кеткен Квадза тілімен байланысты екенін көрсетеді. (Екі тілде де үлкен сандар қарызға алынған.) Диалектілер жоқ, бірақ аймақтық сөздер бар, әсіресе банту тілдерінен алынған сөздер, олар екі тілді кең таралған оңтүстік және батыс аймақтарында көптеп кездеседі. Бұл тіл Ethnologue журналында "қорғауға алыну керек" деп белгіленген.
Фоналогия
Хадза тілінің буындық құрылымы CV немесе CVN форматымен шектеледі, егер мұрындық дауыстылар ко́далық мұрындық ретінде қарастырылса. Сөз басында дауысты буындар кездеспейді, ал сөз ортасында олар кем дегенде /hV/ тең болуы мүмкін – кемінде /h/ мен жоқтың арасында ешқандай айырмашылықты көрсететін сөздер белгілі емес. Хадза тілі сөз ортасындағы шерту дыбыстарымен (морфемалар ішіндегі шерту дыбыстары) ерекшеленеді. Бұл құбылыс Сандаве және Нгуни банту тілдерінде де кездеседі, бірақ Оңтүстік Африканың хоисан тілдерінде жоқ. Бұл сөздердің кейбіреулері тарихи тұрғыдан бастапқы позициядағы шерту дыбыстарынан туындаған (көптеген жағдайларда лексикалық қайталауды көрсетеді, ал кейбіреулері префикстердің нәтижесінде пайда болған), бірақ басқаларының шығу тегі анық емес. Сандаве тіліндегідей, көптеген сөз ортасындағы шерту дыбыстары глоттализацияланған, бірақ барлығы емес: пуче 'қарын', танче 'мақсат тұту', тачче 'белдік', минка 'ерінді жалау', лако 'сүйреп жіберу', keqhe na 'баяу', penqhenqhe ~ peqeqhe 'асығу', haqqa ko 'тас', shenqe 'көзбен іздеу', exekeke 'тыңдау', naxhi 'толғану', khaxxe 'секіру', binxo 'аңды белдігінің астына жасыру'.
Түсі
Хадза тілінде лексикалық тон да, питч акценті де анықталған жоқ. Лексикалық минималды жұптар немесе стресс/тонның грамматикалық қолданылуы белгілі емес.
Әуелі дауыстылар
Хадза тілінде бес дауысты дыбыс бар, екі дауыстының арасындағы дыбыс түсірілгенде ұзын дауыстылар пайда болуы мүмкін. Мысалы, немесе «көтерілу», бірақ кейбір сөздерде «оның» және «ауру» сияқты дыбыстар кездеспейді. Барлық дауыстылар көмекейлік мұрындық және дауысты мұрындық дыбыстардың алдында мұрынды болады, ал сөйлеушілер оларды мұрынды дауыстылар немесе ВН тізбегі ретінде естиді. Мұрынды дауыстылар сирек кездеседі, бірақ ассимиляцияланатын артикуляциялық орны бар дыбыстардың алдында болмайды. Мұндай жағдайларда және аллофондар болып табылады, бірақ ВН сөздің соңында немесе көмекейлік дыбыстың алдында кездеспейді, онда тек мұрынды дауыстылар ғана болады, сондықтан мұрынды дауыстылар барлық жағдайда ВН-мен аллофонды болуы мүмкін.
Қосындылар
Көлдірленген ұяшықтардағы дауыссыздар тек қарыз сөздерде ғана кездеседі немесе NC тізбектері болып табылады, олар жеке дыбыстар емес, бірақ орфографияны көрсету үшін тізімделген. (Сөздердің ортасында мұрындық-шерту тізбектері көрсетілмеген: аспирациялық nch, nqh, nxh және tenuis ngc, ngq, ngx.) +Хаза дауыссыздары мен орфографиясы. Еріндік Тіс-алвеолярлық Пост-альвеолярлық-таңдайылық Таңдайылық Орталық жақтаулық Орталық жақтаулық Жай Еріндік Клик Аспирацияланған Тенуистік 1 Глотализацияланған мұрындық1 Тоқтату Аспирацияланған Тенуистік Дауысты Эжективті 2 Аспирацияланған преназализацияланған Тенуистік преназализацияланған Мұрындық Аффрикат Аспирацияланған 3 Тенуистік 3 Дауысты Эжективті 3 4 Аспирацияланған преназализацияланған Тенуистік преназализацияланған Фрикативті Жайылмалық ~ 5 ( )7 ( )7 7 Глотализацияланған мұрындық шертулерінің мұрындықтандырылуы алдыңғы дауыстыларда байқалады, бірақ шертудің өзінде емес, ол бір мезгілде таңдайылық жабылудың нәтижесінде үнсіз болады. Еріндік (немесе) тек бір миметикалық сөзде кездеседі, онда ол ауысады. Еріндік эжективті тек бірнеше сөзде кездеседі. Таңдайылық аффрикаттар альвеолярлық бастаумен (мысалы, ) айтылуы мүмкін, бірақ бұл міндетті емес. Таңдайылық эжективті жарылыс , орталық аффрикат , бүйірлік аффрикат және фрикатив арасында өзгереді. Басқа орталық эжективті аффрикаттар эжективті фрикативтер ретінде де пайда болуы мүмкін (яғни, ). Бүйірлік жайылмалық дауыстылар арасында және кейде басқа жерлерде, әсіресе жылдам сөйлеуде кездеседі. Бұл паузадан кейін және қайталама дыбыстарда (мысалы, lola, қоян) жиі кездеседі. Бүйірлік қақпақты айту да мүмкін. Дауыссыз таңдайылық фрикатив тек бір сөзден белгілі, онда ол ауысады және басталудың болмауы аллофондар болып көрінеді. , ал әдебиетте жиі артқы дауыстының жанында немесе алдыңғы дауыстының жанында (мысалы, msg байланыс сөзі a, ha, wa, ya деп жазылады) деп транскрипцияланғандар дауыстылар арасындағы өтуден басқа ештеңе емес. NC тізбектері тек сөздің басында, қарыз сөздерде кездеседі. Дауыстық кедергілер мен мұрындық дауыссыздар және мүмкін (қою түсті фонмен) қарызға алынған сияқты көрінеді.
The nasalization of the glottalized nasal clicks is apparent on preceding vowels, but not during the hold of the click itself, which is silent due to simultaneous glottal closure. The labial (or ) is found in a single mimetic word where it alternates with The labial ejective is only found in a few words. The palatal affricates may be pronounced with an alveolar onset ( etc. ), but this is not required. The velar ejective varies between a plosive , a central affricate , a lateral affricate , and a fricative The other central ejective affricates can surface as ejective fricatives as well (i. e. ). The lateral approximant is found as a flap between vowels and occasionally elsewhere, especially in rapid speech. is most common post pausa and in repeated syllables (e. g. in lola, sp. rabbit). A lateral flap realization can also occur. The voiceless velar fricative is known from only a single word, where it alternates with and zero onset appear to be allophones. may be allophones of , and what are often transcribed in the literature as next to a back vowel or next to a front vowel (e. g. the msg copula transcribed a, ha, wa, ya) are nothing more than transitions between vowels. The NC sequences only occur in word initial position in loanwords. The voiced obstruents and nasal consonants and perhaps (on darker background) also seem to have been borrowed.
Орфографиялық
Миллер мен Аняуайр практикалық орфографияны жасады. 2015 жылдан бері бұл орфографияны хадза тілінде сөйлейтін ешкім қолданбайды, демек хадза тілінде байланыс үшін оның маңызы шектеулі. Ол суахили, иссанзу, иракв және сандаве тілдерінің орфографиясына ұқсас. Антропологиялық әдебиетте кең таралған, бірақ сауаттылыққа кедерес келтіретін апостроф қолданылмайды: көмекейлік тоқтау дауыстылардың тізбегімен белгіленеді (мысалы, "хадза" деп жазылады), ал нақты дауыстылар тізбегі y немесе w әрпімен бөлінеді (мысалы, "екі" деп жазылады), кейбір жағдайларда h әрпі қолдануға болады, ал эжективтер мен көмекейлік дыбыстар екі рет қайталау арқылы көрсетіледі (азайтылған *ddl орнына). Эжективтер дауысты консонанттарға негізделген, себебі олар көбінесе қарыз сөздерде кездеседі және жиі қолданылмайды. Tc және tch сандаве тіліндегідей, sl иракв тіліндегідей жазылады. (Бұл түпкілікті түрде француздық конвенция.) Ұзын дауыстылар , немесе жойылған A әрпі болған жағдайда жазылады, ал тоникалық буын жіті акцентпен жазылуы мүмкін, бірақ көбінесе белгіленбейді.
Зат есімдер мен алмастыру есімдері
Есімдер грамматикалық жынысына (еркек және әйел) және санына (бірлік және көпше) ие. Олар келесі жұрнақтармен белгіленеді: sg. plm biif ko bee. Аралас табиғи жынысты жандарды білдіру үшін әйелдер көпшесі қолданылады, мысалы, Хазабилер «Хадза» тайпасы. Көптеген жануарлар үшін грамматикалық жекеше сан санға қатысты емес, ағылшын тіліндегідей: dongoko ‘зебра’ (бір немесе топ). Ерлер көпшесі дауыстылардың үйлесімділігін тудыруы мүмкін: dongobee ‘зебралар’ (нақты санды білдіреді), dungubii ‘зебра бұқалары’. Бірнеше туыстық атаулар мен кішітеу жұрнағы nakwe жекеше еркек жынысында te жұрнағын алады, ал қалған жағдайларда белгісіз болады. Жыныс метафоралық түрде қолданылады, әдетте әйелдік сөздер ерекше жұқа болса еркекке, ал әдетте еркек сөздер ерекше дөңгелек болса әйелге айналады. Сондай-ақ, жыныс жүзімдерді (еркек) және олардың түбірлерін (әйел), немесе жидек ағаштарын (әйел) және олардың жидектерін (еркек) ажыратады. Массалық есімдер грамматикалық көпше түрінде болады, мысалы, atibii ‘су’ (қ.с. ati ‘жаңбыр’, atiko ‘бұлақ’). Өлген жануарлардың аттары осы үлгіге бағынбастады. Мысалы, өлген зебраға назар аудару үшін hantayii (еркек hantayee, сирек кездесетін көпше түрі hantayetee және hantayitchii) қолданылады. Бұл формалар есім емес, императивтік етістіктер болғандықтан, морфологиясы көптеген адамдарға арналған императивтік көпшеде анық көрінеді: hantatate, hantâte, hantayetate, hantayitchate (тек ерлерге сөйлегенде соңғы te орнына si қойылады; етістік объектісінің жұрнақтары ta, a, eta, itcha туралы төменде қараңыз).
sg. plm biif ko bee
The feminine plural is used for mixed natural gender, as in Hazabee 'the Hadza'. For many animals, the grammatical singular is transnumeric, as in English: dongoko 'zebra' (either one or a group). The masculine plural may trigger vowel harmony: dongobee 'zebras' (an individuated number), dungubii 'zebra bucks'. A couple of kin terms and the diminutive suffix nakwe take te in the m. sg., which is otherwise unmarked. Gender is used metaphorically, with ordinarily feminine words made masculine if they are notably thin, and ordinarily masculine words made feminine if they are notably round. Gender also distinguishes such things as vines (m) and their tubers (f), or berry trees (f) and their berries (m). Mass nouns tend to be grammatically plural, such as atibii 'water' (cf. ati 'rain', atiko 'a spring'). The names reported for dead animals do not follow this pattern. Calling attention to a dead zebra, for example, uses the form hantayii (masculine hantayee, plural (rare) hantayetee and hantayitchii). This is because these forms are not nouns, but imperative verbs; the morphology is clearer in the imperative plural, when addressing more than one person: hantatate, hantâte, hantayetate, hantayitchate (substitute si for final te when addressing only men; see below for the verbal object suffixes ta , a , eta , itcha ).
Копула
Антропологиялық әдебиетте жиі кездесетін есімдердің pe және pi формалары (нақтырақ айтқанда phee және phii) – байланыс сөздері: dongophee 'олар зебралар'. Байланыс сөздерінің жұрнақтары барлық жандардың жынысын, сондай-ақ бірінші жақтағы жақындық/алыстықты білдіреді. Олар:
ер. с. әйел. с. әйел. к. ер. к.1. алыс жақын жақ
in bebee bibii tee teko tetee titii a ako phee phii
Жоғары дауыстылар (i, u) бар формалар, bii сияқты, алдыңғы орта дауыстыларды жоғарылатады. Үшінші жақтағы байланыс сөзі жоғары және көбінесе орта дауыстылардан кейін ya(ko) немесе wa(ko) сияқты естіледі: ≈, және әдебиетте w және y транскрипциялары жиі кездеседі.
Forms with high vowels (i, u) tend to raise preceding mid vowels to high, just as bii does. The 3. sg copula tends to sound like a ya(ko) or wa(ko) after high and often mid vowels: ≈ , and transcriptions with w and y are common in the literature.
етістіктер мен қосымша сөздер
Инфикс, мұндағы V – эхо дауыстысы, етістіктердің бірінші буынынан кейін көптік мағынасын білдіру үшін қолданылады. Көпіршік туралы мәлімет жоғарыда келтірілді. Хадза тілінде бірнеше көмекші етістіктер бар: реттілік білдіретін ka және iya ~ ya 'содан кейін', жоқ екенін білдіретін akhwa 'жоқ', және шарттылық білдіретін i. Олардың жіктелуі ретсіз болуы мүмкін немесе лексикалық етістіктерден өзгеше жіктелу жұрнақтарына ие болуы мүмкін. Лексикалық етістіктер келесідей жіктеледі:
+Hadza уақыт-көзқарас-модальдық жіктелулері алдыңғы/өтпес кезеңдік/өткен потенциалдық шарттылық нақты шарттылық бұйрық/қоздыру мақсатты (шарттылық) 1д. sg ˆta naa nee nikwi na1. экс. 'ota 'aa 'ee 'ukwi ya1. ин. bita baa bee bikwi (2pl қолдану) ba2sg tita ~ ita taa tee tikwi 'V ta2pl (e)têta (e)tea etee ˆtîkwi (ˆ)te2m. pl (i)tîta (i)tia itii (ˆ)si3m. sg eya amo heso kwiso ka so3f. sg ako akwa heko kwiko kota ko3f. pl ephee ame hese kwise keta se3m. pl iphii ami hisi kwisi kitcha si
Алдыңғы және артқы жіктелулердің функциялары көмекші етістіктерде әртүрлі, ал лексикалық етістіктерде олар өтпес және өткен шақтарды білдіреді. Потенциалдық және нақты шарттылықтар нәрсенің болу мүмкіндігінің деңгейін көрсетеді. 1д. өтпес шақ ˆta және басқа бірнеше формалар алдыңғы дауыстыны ұзартады. 1. экс. формалары ya-дан басқа, глоттальдік тоқтаумен басталады. Бұйрық сөздің жекеше түрі – глоттальдік тоқтаудан кейін келетін эхо дауыстысы. Әдеттегі формалар осы жұрнақтардың алдында he түрінде келеді, ол көбінесе ұзын дауыстыға дейін қысқарады. Кейбір етістіктерде әдеттегі форма лексикализацияланған (формаларды глоттальдік тоқтаумен белгілейді), сондықтан нақты әдеттегі формада екінші he қолданылады. Инфлекциялық жұрнақтарды екі еселеу арқылы түрлі күрделі уақыт-көзқарас-модальдық формалар пайда болады. Әзірге анықталмаған бірнеше қосымша жіктелулер бар. Жіктелу жұрнақтары клитика болып табылады және етістік алдындағы сөздерде кездесуі мүмкін, нәтижесінде жалаңаш етістік түбірі (етістік түбірі плюс объектілік жұрнақтар) қалады.
Нысанды белгілеу
Етістер екі нысандық жұрнақты қабылдауы мүмкін, тікелей нысан (DO) және жанама нысан (IO). Олар тек 1-еш және 3-жақта ғана өзгешеленеді. IO жұрнақтары иелік білдіру үшін есімдерде де қолданылады (mako kwa 'менің ыдысым', mako a kwa 'бұл менің ыдысым'). +Нысандық/иелік жұрнақтар жекеше және көпше түрінде. ДОЙДОЙДОЙ1. еш kwa oba ya1. іш ona ~ yona2м ena ina2ә na3м a ~ ya ~ na ma itcha3ә ta sa eta Егер бірінші нысан (DO) үшінші жақта болса, екі нысандық жұрнаққа рұқсат етіледі. Мұндай жағдайларда DO атрибутивтік жұрнақтың түріне дейін қысқарады: e (ер. жекеше / әйел. көпше) немесе i (әйел. жекеше / ер. көпше); сан мен жыныстың қай комбинациясы екенін тек контекст ғана көрсетеді. Үшінші жақтағы тікелей нысандар да бұйрық сөйлемде осы формаға дейін қысқарады; үшінші көпше дауыстыларын өзгертеді, бірақ жекешемен біріктірмейді: мысал үшін жоғарыдағы есімдер бөліміндегі 'өлген зебра' мысалына қараңыз.
Two object suffixes are only allowed if the first (the DO) is 3rd person. In such cases the DO reduces to the form of the attributive suffix: e (m. sg. / f. pl.) or i (f. sg. / m. pl. ); only context tells which combination of number and gender is intended. 3rd singular direct objects also reduce to this form in the imperative singular; 3rd plural change their vowels but do not conflate with the singular: see 'dead zebra' under nouns above for an example of the forms.
Сөз тәртібі
Есімдік сөз тіркестеріндегі сөз ретін анықтайтын факторлар белгісіз. Жаңа немесе ерекше атап көрсетілген жайт үшін құралымдық тәртіп SXVO (мұнда X – көмекші сөз) болып келеді, ал жайт одан әрі артқа жылжығанда (XSVO, XVSO және XVOS) немесе тіпті айтылмағанда (XVO) оның орнығуы арта түседі. Контекст, мағына және етістік жұрнақтары мәнсіздікті жоя алмаса, етістік-есім-есім VSO ретінде түсініледі.
Сандар
Хадза халқы суахили тілі енгізілгенге дейін санай алмаған. Түпкі сандар – "ішхаме" "бір" және "пие" "екі". "Самака" "үш" – датуга тілінен алынған сөз, ал "сүйек" "төрт", "ботано" "бес" және "иххуми" "он" – сукума тілінен алынған. "Бес" деген мағынада "ботано" орнына "асо" ("көп") сөзі жиі қолданылады. Суахили тілінде басқа сандарды жүйелі түрде білдірудің қалыптасқан тәсілі жоқ. Доротея Блик "пие" ("екі") сөзінің банту тілдерінен тарағанын болжады; Ньятуру тіліндегі ең жақын сөз – βĩĩ. (Басқа жергілікті банту тілдерінде дауыстылар арасында l/r дыбысы кездеседі.) Сэндс алғаш рет жоғарыда аталған квадза тіліндегі "бір" және "екі" сөздерінің ұқсастығын байқады.
Танымал мәдениетте
Питер Уоттстың "Блиндсайт" ғылыми-фантастикалық романында хаджа тілі вампирлердің ежелгі тіліне ең жақын адам тілі ретінде көрсетіледі, бұл ретте клик дыбыстары аң ауруға пайдалы деген бұрын жоққа шығарылған гипотезаға сілтеме жасалады.