Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ерте ортағасырлық Ирландияның құқықтық жүйесі
Legal system of early medieval Ireland
Ерте ирланд заңдары, сондай-ақ брехон заңдары (ескі ирланд сөзі "breithim" – судья деген мағынаны білдіреді) ерте ортағасырлық Ирландиядағы күнделікті өмірді басқарған заңдар жиынтығынан тұрды. Олар 1169 жылғы нормандардың басып кіруінен кейін ішінара жойылды, бірақ 13-дан 17-ғасырға дейін аралдың көп бөлігінде қайта жанданып, ағылшын заңдарымен қатар ерте жаңа Ирландияда сақталды. Ерте ирланд заңдары көбінесе христиандық әсер мен құқықтық инновациялармен үйлестірілді. Бұл діни емес заңдар ерте христиан дәуірінде канондық заңмен қатар және кейде оған қарсы болды. Заңдар қылмыстық емес, азаматтық кодекс болды, олар салдарға келтірілген зиянды өтеу және мүлік, мұрагерлік және шарттарды реттеумен айналысты; қылмыс үшін мемлекеттік жазалау тұжырымы Ирландияның ерте заңгерлеріне беймәлім болды. Олар ерте ортағасырлық Ирландияның иерархиялық қоғам болғанын көрсетеді, олар әлеуметтік мәртебені, оған байланысты құқықтар мен міндеттерді, мүлікті және феодалдар мен олардың тәуелділері мен шаруалары арасындағы қарым-қатынастарды анықтауға ерекше мән берді. Ирландияның діни емес заң мәтіндері Д. А. Бинчидің алты томдық "Corpus Iuris Hibernici" еңбегінде жарияланды. Ең көне заңдар жетіінші ғасырда жазылып, сегізінші ғасырда жинақталған.
Early Irish law, also called Brehon law (from the old Irish word breithim meaning judge), comprised the statutes which governed everyday life in Early Medieval Ireland. They were partially eclipsed by the Norman invasion of 1169, but underwent a resurgence from the 13th until the 17th century, over the majority of the island, and survived into Early Modern Ireland in parallel with English law. Early Irish law was often mixed with Christian influence and juristic innovation. These secular laws existed in parallel, and occasionally in conflict, with canon law throughout the early Christian period. The laws were a civil rather than a criminal code, concerned with the payment of compensation for harm done and the regulation of property, inheritance and contracts; the concept of state administered punishment for crime was foreign to Ireland's early jurists. They show Ireland in the early medieval period to have been a hierarchical society, taking great care to define social status, and the rights and duties that went with it, according to property, and the relationships between lords and their clients and serfs. The secular legal texts of Ireland were edited by D. A. Binchy in his six volume Corpus Iuris Hibernici. The oldest surviving law tracts were first written down in the seventh century and compiled in the eighth century.
Шығу тегі
Ирландияның ертедегі заңдары Брейхон, яғни судьялардың жинақтаған шешімдеріне және толығымен ауызша дәстүрге негізделген. Кейбір заңдар христиан дін қызметкерлерімен жазылған. Ең ерте теория Сенхас Марға қосымша жазылған. Бұл мәтінге сәйкес, Киелі Патрикке қатысты қиын мәселеден кейін, Киелі Патрик ирланд заңдары мен шіркеу заңдарының үйлесуін қадағалаған. Әр топтың өкілі келіп, оларға қатысты заңдарды оқып берді, содан кейін олар Senchas Már-ге жазылып, жинақталды, бірақ шіркеу заңдарына қайшы келетін заңдар алмастырылды. Оқиға сонымен қатар заңның поэзия шеңберінде сақталғанын, олардың сөзі "қараңғы" және түсініксіз болғанын, ал кейін ол оған қызығушылық танытқан әр топтың сақтауына берілгенін айтады. Бұл оқиға өте күмәнді, себебі ол оқиғадан көп ғасырлар өткен соң жазылған және Senchas Már жинағының уақытын Киелі Патриктің дәуіріне дұрыс емес көрсеткен, ал ғалымдар оның 8 ғасырда, Киелі Патриктің өмірінен кем дегенде үш ғасыр өткен соң жиналғанын анықтады. Оқиғадағы кейбір ойлар дұрыс болуы мүмкін, ал қазіргі тарихшылар ирланд заңгерлері заңды сақтаған поэзиялық топтың ұрпақтары болған деп болжайды. Ольстер жылнамасына сәйкес, Senchas Már 438 жылы жазылған. Біраз уақыт бойы, әсіресе Д. А. Бинчидің еңбегі арқасында, заңдар консервативті және негізінен прото-үнді-еуропалықтардың заңдары мен әдет-ғұрыптарын қайта құруға пайдалы деп саналды, дәл сияқты тілшілер прото-үнді-еуропалық тілді қайта құрғандай. Мысалы, тарихшылар ирланд және үнділік әдеттердің ораза ұстау арқылы қарызды өтеуге немесе жасалған зиянды жоюға шақыру арқылы кінәліні ұяттандырудағы ұқсастығын байқады. Ирландияның ертедегі заңдарындағы кепілдіктерді пайдалану сияқты басқа да құқықтық институттар, қазіргі заманғы құқықтық жүйелерге жат, бұрынғы кезеңдерден қалған мұра ретінде қарастырылды. Соңғы уақытта тарихшылар мұндай атрибуцияларға күмәндануда. Көптеген тарихшылар барлық ирланд заңдары шіркеудің ықпалынан туындады деп санай бермейді, бірақ олар қандай материал сақталғанын және қандай өзгергенін анықтауға көбірек бейім. Ирландтық құқықтық терминдердің басқа кельт тілдеріндегі терминдермен туыстығына негізделген белгілі бір құқықтық ұғымның тарихы әлі де ұсынылуы мүмкін, бірақ бұл ақпарат құқықтық терминмен сипатталған практика өзгермегенін немесе осы терминнің пайда болу кезеңімен бірдей екенін дәлелдей алмайды. Бүгінгі таңда құқықтық жүйеде шіркеудің ықпалынан туындаған ерте заңдардың бар екені және ирланд заңгерлерінің қабылдаған дәлелдеу әдістері арқылы бейімделгені ескеріледі. Заңдық мәтіндерді құруда осы аспектілердің әрқайсысы қаншалықты үлкен рөл атқарғаны туралы пікірталас бар. Деректер маңызды пікірталасқа мүмкіндік береді. Бір сала ғалымдар көне материалды тапты. Көптеген құқықтық терминдер кельт тілдері бөлініп кеткенге дейінгі кезеңде пайда болғаны анықталды, өйткені олар ескі ирланд тілінде де, валлий тіліндегі құқықтық мәтіндерде де сақталған. Алайда, бұл жағдай осы терминдермен сипатталған іс-әрекеттердің өзгермегенін немесе тіпті олардың пайда болуына себепші болғанын дәлелдейтін нақты дәлел ретінде қарастырылмайды. Шығу тегін қарастырғанда тағы бір маңызды аспект - Ирландияның ертедегі заң мәтіндерінің әрқашан біркелкі болмауы. Ертедегі ирланд заңдары, ежелгі ирланд тілі сияқты, орталық билігі жоқ аралда ерекше стандартты; бір ғалым жазғандай, "заң құрылымы барлық жергілікті және өңірлік бәсекелестікке қарағанда біртұтас жүйе ретінде тұр". Дегенмен, мұқият зерттеу барысында кейбір айырмашылықтар байқалды. Олардың ішінде әсіресе стиль және мазмұндағы екі ірі заң мектебінің арасындағы айырмашылықтарды атап өтуге болады: Брета Немед пен Сенхас Марды шығарғандар.
Early Irish law consisted of the accumulated decisions of the Brehons, or judges, guided entirely by an oral tradition. Some of these laws were recorded in writing by Christian clerics. The earliest theory to be recorded is contained in the Prologue to the Senchas Már. According to that text, after a difficult case involving St. Patrick, the Saint supervised the mixing of native Irish law and the law of the church. A representative of every group came and recited the laws related to that group, and they were written down and collected into the Senchas Már, excepting that any law that conflicted with church law was replaced. The story also tells how the law transitioned from the keeping of the poets, whose speech was "dark" and incomprehensible, to the keeping of each group who had an interest in it. The story is extremely dubious as not only is it written many centuries after the events it depicts, but it also incorrectly dates the collection of the Senchas Már to the time of St. Patrick while scholars have been able to determine that it was collected during the 8th century, at least three centuries after the time of St. Patrick. Some of the ideas in the tale may be correct, and it has been suggested by modern historians that the Irish jurists were an offshoot from the poetic class that had preserved the laws. According to the Annals of Ulster, the Senchas Már was written in AD 438. For some time, especially through the work of D. A. Binchy, the laws were held to be conservative and useful primarily for reconstructing the laws and customs of the Proto Indo Europeans just as linguists had reconstructed the Proto Indo European language. For instance, historians have seen similarities between Irish and Indian customs of fasting as a method of shaming a wrongdoer to recover a debt, or to demand the righting of a wrong. Other legal institutions prominent in early Irish law but foreign to most contemporary legal systems, such as the use of sureties, have been considered as survivals from earlier periods. More recently historians have come to doubt such attributions. While few historians argue that all Irish law comes from church influence, they are today much more wary as to what material is a survival and what has changed. A past may still be suggested for a certain legal concept based on Irish legal terms' being cognate with terms in other Celtic languages, although that information does not prove that the practice described by the legal term has not changed. Today, the legal system is assumed to contain some earlier law influenced by the church, and adaptation through methods of reasoning the Irish jurists would have sanctioned. There is a dispute as to just how large a role each of these aspects may have played in creating the legal texts. The evidence leaves important scope for debate. In one area, scholars have found material that is clearly old. A number of legal terms have been shown to have originated in the period before the Celtic languages split up, because they are preserved both in Old Irish and in the Welsh legal texts. On the other hand, this is not regarded as unquestionable evidence that the practices described by such terms are unchanged or even have their origins in the same period as do the terms. Another important aspect when considering the origins is that the early Irish law texts are not always consistent. Early Irish law is, like the Old Irish language, remarkably standard across an Island with no central authority; as one scholar wrote, "The edifice of the law stands above all local and regional rivalries as a unified system." Even so, close examination has revealed some variations. Among these one can especially point to variations both in style and content between two of the major legal schools, as they are known: those that produced the Bretha Nemed and Senchas Már.
Әйелдер мен неке
Әйелдердің мәртебесін құрмет бағасы жүйесі арқылы анықтауға болады. Көбінесе, қарапайым әйел құрмет бағасын төлемейтін – балалар, ақыл-есі кем адамдар, құлдар және тағы басқалармен ортақ жағдай. Дегенмен, көптеген ерекшеліктер болды: мысалы, мәртебе мұрагерлік арқылы иеленуге болатын. Кейде әйелдер басшылық лауазымдарға көтеріліп, ерлермен бірге Брейхон болып жұмыс істеді. Брейхон заңдары қазіргі ғалымдар арасында әйелдерге қатысты прогрессивті көзқарасқа ие деп саналады, ал кейбіреулері оны жыныстар арасындағы теңдікті қамтамасыз ететін заң ретінде сипаттайды. Заңдар көбінесе патриархалды және әке шежірелі қоғамды көрсетеді, мұрагерлік ережелері әкеден балаға берілетін ұрпаққа негізделген. Кейде заңның патриархалдық элементтері канондық заңның немесе континенттік практиканың әсерімен ежелгі кельттік дәстүрдің орнын басып алғаны туралы болжамдар айтылады, бірақ бұл көбінесе болжауларға негізделген және мұндай пікірлерді қолдайтын нақты дәлелдер аз. 697 жылы Бирр Синодында қабылданған христиандық заң – Cáin Adomnáin, сол дәуірдегі әйелдердің мәртебесін көтеруге тырысты, бірақ оның нақты нәтижесі белгісіз. Дегенмен, Брейхон заңдары бойынша ирланд қоғамы ерлердің үстемдігінде болғанымен, әйелдер сол кездегі басқа еуропалық қоғамдарға қарағанда көбірек еркіндікке, тәуелсіздікке және меншік құқығына ие болды. Ерлер мен әйелдер өздерінің меншігін бөлек ұстады. Неке заңдары өте күрделі болды. Мысалы, үй-жайлар мен мүлікті біріктірудің көптеген тәсілдері болды, содан кейін даулар туындаған жағдайда мүлікті және оның өсімін бөлісуге болатын. Неке-қатынастарды бұзудың бірнеше себебі болды (әдетте бала тумау мүмкін болмауына байланысты), одан кейін мүлік әрбір жұбайдың отбасылық өмірге қосқан үлесіне сәйкес бөлінетін. Күйеу әйелін «түзету» мақсатымен ұруға құқылы болды, бірақ егер соққыдан із қалса, әйел күйеуінен қалың малынң сомасында өтемақы талап етуге және қаласа, одан ажырасуға құқылы болды. Ерлі-зайыптылардың келісімісіз отбасы мүлкін иелік етуге болмады. Көп әйел алу да қолдау көрсетілді және күрделі кодекстермен реттелді. Кейіннен бұл Ескі өсиетке сілтеме жасау арқылы ақталуға тырысты, бірақ шіркеу басшылары оған қарсы болды. Батыс католик шіркеуінің заңдары бойынша әйелдер әкелеріне немесе күйеулеріне бағынышты болып, куәгер ретінде танылуға көбінесе рұқсат етілмейтін, олардың куәліктері «көңілсіз және жалған» деп есептелді.
Indications of women's status is indicated by the honour price system. A typical woman did not carry an honour price: a position shared with children, the insane, slaves, and others. However, there were many exceptions: for example, status was gained through inheritance. At times, some rose to ranks of leadership, and women, like men, were Brehons. Brehon Laws have a reputation among modern scholars as rather progressive in their treatment of women, with some describing the law as providing for equality between the sexes. The Laws generally reflect a patriarchal and patrilineal society in which the rules of inheritance were based on agnatic descent. It has sometimes been assumed that the patriarchal elements of the law are the result of influence by canon law or continental practice displacing an older, more egalitarian ancient Celtic tradition, but this is based mainly on conjecture and there is little hard evidence to support such claims. Cáin Adomnáin, a Christian Law, promulgated by the Synod of Birr in 697, sought to raise the status of women of that era, although the actual effect is unknown. Regardless, although Irish society under the Brehon Laws was male dominated, women had greater freedom, independence and rights to property than in other European societies of the time. Men and women held their property separately. The marriage laws were very complex. For example, there were scores of ways of combining households and properties and then dividing the property and its increase when disputes arose. Divorce was provided for on a number of grounds (that ultimately deal with the inability to have a child), after which property was divided according to what contribution each spouse had made to the household. A husband was legally permitted to hit his wife to "correct" her, but if the blow left a mark she was entitled to the equivalent of her bride price in compensation and could, if she wished, divorce him. The property of a household could not be disposed of without the consent of both spouses. Polygamy was also supported, and regulated with complex codes. Later it was justified by reference to the Old Testament although church authorities opposed it. Under Western Catholic church law, women were still largely subject to their fathers or husbands and were not normally permitted to act as witnesses, their testimony being considered "biased and dishonest".
Патшалық
Ғалымдар Ирландия патшалығының қалай жұмыс істегені туралы көп мәлімет тапқанмен, ертедегі ирландия заңдары туралы ақпарат салыстырмалы түрде аз. Әсіресе, Танистер жүйесі ретінде қайта құрылған, мұрагерлік тәртібіне қатысты материал өте сирек сақталған. Сенхас Мар трактатының мәртебеге арналған бөлігі мұрагерлік мәселесіне тоқталыпты, бірақ одан аз ғана нәрсе жеткен. Мұрагерлік туралы алғашқы материалдарды 16 ғасырда Домхнал О'Даворен жинаған. Тағы бір маңызды кемшілік – заңдарда Тарада орналасқан Ирландияның Жоғарғы Королі туралы еш айтылмаған. Сондай-ақ, заңдарда тек бір рет адамның денесінде кемшілік болса, патшалыққа лайық емес екені айтылады (бұл тәжірибе басқа жерлерде, әсіресе ирландия мифологиясында жиі кездеседі). Бұл ескерту тек ара шаққан жағдайда өтемақы төлеу ережесіне байланысты, себебі «Бехбрета» заңдық трактатында Конгал Каичтің ара шаққаннан соқыр болғандықтан лауазымынан алынуы туралы әңгіме келтіріледі. Патшаларға қатысты материалдың көп бөлігі олардың ирландияның мәртебелік заңдарындағы орнына байланысты, онда король епископтармен және ақындардың ең жоғары деңгейімен бірдей, ең жоғары дәрежеде тұрады. Мәртебелік трактаттарда, мысалы, Крит Габлахта патшалардың үш деңгейі аталады: rí benn (төбелердің патшасы), ол басқа жерде rí túaithe (бір туаттың патшасы) деп танылады, ол rí buiden (топтардың патшасы) төмен, ол rí túath (бірнеше туаттың патшасы) немесе ruiri (жоғарғы патша) деп танылады, ол өз кезегінде rí bunaid cach cinn (әрбір жеке тұлғаның соңғы патшасы), сондай-ақ rí ruirech (жоғарғы патшалардың патшасы) және rí cóicid (провинция патшасы) төмен. Патшалар белгілі бір дәрежеде заңның өкілдері ретінде әрекет еткен. Еуропадағы басқа патшалар, мысалы, Ұлы Альфред және оның «Заң кітабы» заң шығаруға қабілетті болғанмен, ирландия патшаларының осындай билігі өте шектеулі болды. Олар шіркеу жазған заңдарды бірлесіп жасай алатын. Cáin Adomnáin заңды қабылдаған және күшіне енгізген көптеген патшалардың есімдерін қамтиды. Сонымен қатар, патша төтенше жағдайларда уақытша заң шығара алатын. Бірақ патшалар өз билігімен тұрақты заң кодекстерін шығара алмады. Патшалар сонымен қатар судьялар рөлін атқарды, бірақ олардың кәсіби заңгерлермен салыстырғандағы билігінің шегі талқыланды. Gubretha Caratniad заң трактатының бірі Брехонның патшаға кеңес бергенін (бұл жағдайда, қате болып көрінетін, бірақ шын мәнінде дұрыс кеңес) сипаттайды, содан кейін ол оны сот ісінде үкім ретінде жасайды. Патшалардың өздері қаншалықты үкім шығарғаны және қаншалықты кәсіби кеңеске жүгінгені белгісіз. Патшалар барлық жағдайларда судья болып отырмаған, ал кейбір жағдайларда кәсіби заңгерлер осы рөлді атқарды. Заңдардың бір тақырыбы – патшаның заң жүйесінің қалған бөлігімен қалай байланыстырылғаны. Патша заңнан жоғары тұрмауы керек еді. Патшаға қатысты нақты ережелер болды. Патша ең күшті тұлға және аймақтағы ең жоғары құрметке ие болғандықтан, оған қарсы заңды орындау қиын болды. Патшаға қарсы іс қозғау кез келген басқа адамға қарсы іс қозғау сияқты мүмкін болғанымен, заңдар бұл мәселеге инновациялық шешім ұсынды. Патшаға тікелей шара қолданудың орнына, патшаның тәуелдісі, aithech fortha (ауыстырушы шаруа) атты тұлғаға шара қолданылып, патша осы ауыстырушы шаруаға өтеу төлеуге жауапты болды. Заңдар сонымен қатар патшаның құрмет бағасын жоғалтуына себеп болатын белгілі бір жағдайларды да анықтады. Оларға қарапайым халықтың жұмысын орындау, сүйемелдеушілерсіз жүру және шайқаста батылдық танытпау кірді, бірақ мұндай ережелер қаншалықты орындалғаны белгісіз. Соңында, заңдар патшаның өмірін және мүлкін қалай ұйымдастыру керектігін және оның сүйемелдеушілерінің саны қанша болу керектігін қарастырды. Атап айтқанда, Крит Габлах патшаның аптасын қалай өткізетінін ерекше схемалық және шынайы емес түрде сипаттайды: жексенбі – сыра ішуге, дүйсенбі – сотқа, сейсенбі – фидчелл ойнауға, сәрсенбі – аң аулаушы итттерді қарауға, бейсенбі – жыныстық қатынасқа, жұма – жылқы жарысына, ал сенбі – сотқа (дүйсенбідегідей, бірақ айырмашылық белгісіз).
While scholars have discovered a fair amount of information about how Irish Kingship worked, relatively little is actually related to early Irish laws. In particular, very little material survives regarding succession practices, which have been reconstructed as the system of Tanistry. A section of the Senchas Már tract on status was apparently devoted to succession, although little survives. Most early material on succession was collected by Domhnal O'Davoren in the 16th century. Another seemingly important omission is that the laws never mention the High King of Ireland centred at Tara. Likewise, the laws only once mention the practice of individuals being ineligible for kingship if they are blemished (a practice more widely evident elsewhere, especially in Irish mythology). That mention is only incidental to a regulation on the compensation for bee stings when the legal tract Bechbretha relates the story of Congal Cáech, who was deposed on account of being blinded by a bee. A fair amount of the material on kings relates to their position within the Irish laws of status, which see, of which the king is ranked at the top, parallel with the Bishops and the highest level of poets. Three levels of kings are referred to in the status tracts, such as Críth Gablach: rí benn, (the king of peaks) who is identified elsewhere as the rí túaithe (king of a [single] túath), who is below the rí buiden (the king of bands) who is identified with the rí túath (king of [multiple] túaths) or ruiri (overking), who in turn is below the rí bunaid cach cinn (the ultimate king of every individual) who is known also as the rí ruirech (king of overkings) and rí cóicid (king of a province). To a certain degree, kings acted as agents of the law. While other kings in Europe were able to promulgate law, such as Alfred the Great and his Doom book, Irish kings had very little authority to do so. They could collaborate on law authored by the church. Cáin Adomnáin has the names of many kings attached to it who apparently enacted and enforced the law. Additionally, a king could issue a temporary law in times of emergency. But kings could not, by their own authority, issue permanent law codes. Kings also acted as judges, although the extent of their power compared to that of professional jurists has been debated. One law tract, Gubretha Caratniad, describes a [[Brehon giving advice to a king (in this case, advice that seems flawed but is actually correct) who then gives it as a judgment in a case. It is not clear how much kings made judgments by themselves and how much they had to follow professional advice. The kings do not appear to have stood as judges in all cases, and in some cases, the professional jurists took that role. One subject the laws did cover is how the king fit within the rest of the legal system. The king was not supposed to be above the law. Some stipulations applied specifically to the king. With a king being the most powerful individual, and the one with the highest honour in an area, it was difficult to enforce the law against him. Although it might have been possible to proceed against the king as against any other, the laws also had an innovative solution to this quandary. Instead of enforcing against the king directly, a dependent of the king known as an aithech fortha (substitute churl) was enforced against instead, and the king was responsible for repaying the substitute churl. The laws also specified certain cases in which a king lost his honor price. These included doing the work of a commoner, moving around without a retinue, and showing cowardice in battle; again, though, it is unclear how often such stipulations were followed. Finally, the laws commented on how the king was to arrange his life and holdings and how many individuals should be in his retinue. In particular, Críth Gablach gives a highly schematized and unrealistic account of how the king spends his week: Sunday is for drinking ale, Monday is for judging, Tuesday is for playing fidchell, Wednesday is for watching hounds hunt, Thursday is for sexual union, Friday is for racing horses, and Saturday is for judging (a different word from Monday, but the distinction is unclear).
Мәртебе
"Сенхас Мар" кітабының кіріспесіне сәйкес, бұл мәтін жазылмас бұрын әлемде көптеген мәселелер болған. Олардың бірі – барлық адамның теңдік күйде болуы еді. Теңсіздік ертедегі ирланд христиандық қоғамы үшін маңызды болды және бұл ертедегі ирланд заңдарында көптеген жерде көрсетілген. Ирландия заңдарындағы мәтіндер әр адамның белгілі бір мәртебесі бар, өте жіктелген әлемді сипаттайды, ол олардың қандай заңдық міндеттерді орындай алатынын және оларға қарсы қылмыс жасалған жағдайда қандай өтемақы алатынын анықтайды. "Крит Габлах" және "Ураишт Бекк" – жер иелеріне қатысты екі маңызды мәтін, соңғысы сонымен қатар білікті адамдар мен дін қызметкерлерінің мәртебесін қысқаша қарастырады. Басқа мәтіндер басқа топтарды сипаттайды, мысалы, ақындардың мәртебесіне арналған "Uraicecht na Ríar". Көп нәрсе мәртебеге байланысты болды, әр дәрежеге белгілі бір құрмет берілді, ол олардың ар-намысы белгілі бір қылмыс арқылы қоршалған жағдайда төленетін құрмет ақысымен өлшенді. Қонақ ретінде басқа үйге келгенде немесе жарақаттан кейін күтім алғанда берілетін тағам түрлері мәртебеге қарай өзгерді. Төменгі құрмет ақысы кепілдік беру және куәгер ретінде танысу мүмкіндігін шектеді. Жоғары мәртебелі адамдар төмен мәртебелілердің сертін "асыра" айтуға құқылы болды.
According to the introduction to the Senchas Már, the world had numerous problems before the creation of that text. Among those problems was that everyone was in a state of equality. Unequal status was of great import to early Irish Christian society and it is recorded in many places in the early Irish laws. The Irish law texts describe a highly segmented world, in which each person had a set status that determined what legal tasks they could undertake and what recompense they could receive when a crime was committed against them. Críth Gablach and Uraicecht Becc are two of the main texts focusing on lay landholders, the latter of which also briefly covers the status of skilled individuals and of clerics. Other texts describe other groups, such as Uraicecht na Ríar, which focuses on the status of poets. Much depended on status, and each rank was assigned an honour that was quantified in an honour price to be paid to them if their honour was violated by certain crimes. The types of food one received as a guest in another's house, or while being cared for due to injury varied based on status. Lower honour prices limited the ability to act as sureties and as witnesses. Those of higher status could "over swear" the oaths of those of lower status.
Діни дәрежелер
Бір жағынан, жеті шіркеулік дәрежелер Ирландиядан тыс жерде пайда болды (қасиетті орден ретінде, кейіннен кіші ордендер мен ірі ордендерге бөлінді), бірақ олардың Ирландиядағы орны жергілікті ойлаумен қалыптасты. Ураихт Бекк бойынша, дәрежелер лиахтор (оқырман), аистриор (есік сақшысы), экзарцистид (экзорцист), субдеохайн (субдиакон), деохайн (диакон), сакарт (пастор) және эскоп (епископ) ретінде берілген, бірақ Брета Дейн Чéхт оқырманды үшінші орынға қояды. Жеті дәреже Ирландияның мәртебелік заңына енгізілген, бірақ олардың түрлі мәртебелік талаптарға қаншалықты сәйкес келгені белгісіз. Крит Габлахқа сәйкес, шіркеудің жеті дәрежесі – теориялық жеті халықтық және поэзиялық дәрежелердің негізі (төменде қараңыз). Сонымен қатар, жеті санының аралдық өнертабыс екені анық: Шығыс шіркеуінде әдетте бес немесе алты дәреже (кейде одан да көп) болса, ал Батыс шіркеуінде әдетте сегіз немесе тоғыз дәреже болды. Әр түрлі топтар теориялық тұрғыдан тең болғанымен, шіркеудің басымдығы болған. Крит Габлах былай дейді: «Кім жоғары тұр, патша ма, епископ па? Епископ жоғары тұр, себебі патша оның алдында Иман үшін тұрады; сондай-ақ, епископ патшаның алдында тізе бүгіп сәлем береді». Бұл салыстырмалы реттелу басқа жерлерде де көрінеді. Сонымен қатар, Крит Габлахтың мәліметінше, халықтық дәрежелердің реті шіркеулік дәрежелерге сәйкес үлгіленген, яғни жеті дәреже болуы керек, бірақ бұл сан сирек толыққан.
In part, the seven ecclesiastical grades originate outside Ireland (as holy orders, later subdivided into minor orders and major orders) although their position in Ireland has been shaped by local thinking. The grades are given in Uraicecht Becc as liachtor (lector), aistreóir (doorkeeper), exarcistid (exorcist), subdeochain (sub deacon), deochain (deacon), sacart (priest), and escop (bishop) although Bretha Déin Chécht puts the lector in a third position. The seven grades are subsumed into the Irish law of status, but it is unclear to what degree they conformed to all of the various status stipulations. According to Críth Gablach, the seven grades of the church are the basis for the theoretical seven lay and poetic grades (see below). At the same time it is clear that the number seven is an insular invention, in the Eastern Church there were normally five or six grades (sometimes more), and the Western Church typically had eight or nine grades. Although the various groups were theoretically on par with each other, the church apparently had supremacy. Críth Gablach states "Who is nobler, the king or the bishop? The bishop is nobler, for the king rises up before him on account of the Faith; moreover, the bishop raises his knee before the king." This relative ranking is reflected elsewhere. In addition, according to Críth Gablach the ranking of the lay grades was modeled after the ecclesiastical grades in that there should be seven grades, a number rarely met perfectly.
Лайықты бағалар
Ирландия заңы әртүрлі топтарды мойындады, құл емес адамдардан бастап патшаға дейін, олар мәртебелік трактаттарда сараланды. Құл еместерге аз мән берілді, бұл ежелгі Рим сияқты басқа қоғамдармен салыстырғанда құлдарға тәуелділіктің аздығын көрсетеді. Заңдар еркек және әйел құлдарды қарастырады, ал әйел құлға қатысты "Кумалл" термині кең таралған айналымға түскен. Құл емес екендіктеріне байланысты, құлдар өздері үшін немесе басқалар үшін заңды өкіл бола алмайды. Толық құл емес адамдардан басқа, кейбір адамдар жартылай еркін болды. Сенхлейт (мұрагерлік қызметкер) өз қожайынының жерін өңдеуге міндетті болды, ал фюидрдің өздік мәртебесі немесе жері болмады, бірақ ол қалаған уақытта кетіп қалуға құқылы болды. Басқалары жасы немесе тегіне байланысты толық мәртебеден төмен болуы мүмкін. Баланың мәртебесі ата-анасына байланысты болды және олар өздігінен әрекет ете алмайды. Ұлдардың құқықтары жасқа байланысты артты, бірақ олар әкесі қайтыс болғаннан кейін ғана толыққанды артты. Өзінің жолына шыққан жас ұл "фер мидбот" (орталық үйлердегі адам) деп аталды, яғни әкесінің жеріндегі үйді иеленген адам. Бұл адамдар жартылай тәуелсіз болды, бірақ 20 жасқа толғанға дейін еркін адамның толық құрметіне ие болмады. Тіпті белгілі бір жасқа жеткен соң да, "тірі әкесінің ұлы" әкесіне адал болуы керек еді және әкесінің рұқсатымен ғана жеке шаңырағын құра алатын. Сонымен қатар, туаттан тыс адамдардың мәртебесі көбінесе төмен болды, себебі мәртебе тек мүлікке ғана емес, сонымен қатар туыстық байланыстарға да негізделген. Қарапайым халықтың екі негізгі тобы бар: окаир (әдеби мағынасында "жас ие") және боаир ("мал иесі"), бірақ Бинчи окаирдің соңғысынан жақында пайда болған тармақ екенін айтады, олардың мүлігі аз болғанмен, еркін адам болып саналды. Сонымен қатар, боаир фебса (жоғары сапалы боаир, оның құрметті бағасы 5 сет) бар. Ең жоғары қарапайым адам – мругфер ("жер иесі"). Бинчидің пікірінше, соңғы екеуі заң мәтіндерінде кездесетін "қалыпты боаир" болуы мүмкін. Қарапайым халықтың үш тобы, кем дегенде мәртебелік трактат бойынша, олардың қабылдаған клиенттік түрлері және иелене алатын мүліктері бойынша ерекшеленеді, бірақ бұл іс жүзінде қалай жұмыс істегені белгісіз. Қарапайым халықтың жер шаруашылығында бірлесіп жұмыс істеуі керек болды, өйткені олардың бүкіл егістік алаңына немесе диірменнің барлық құқықтарына ие болуға жеткілікті мүлігі болмады. Олардан жоғары тұрған әміршілердің өз клиенттері болды – әміршіліктің негізгі факторы, сонымен қатар олардың көбірек мүлігі және жоғары құрметті бағасы болды. Крих Габлакқа сәйкес, әміршінің әр дәрежесі әрбір дәреже үшін 5 сетке артады, сонымен қатар клиенттер саны да артады. Сонымен қатар, сапарға шыққанда олармен бірге сүйемелдеушілерді ұстаулары керек болды. Әмірші тек қана қабілеттілігі жоғары болмады, сонымен қатар өз құрметін сақтау үшін үлкен қадамдар жасауы керек болды, әйтпесе ол әміршілігінен айырылуы мүмкін. Әміршілердің реті әртүрлі, бірақ Крих Габлакта ол былай: aire déso ("вассалдардың әміршісі"), aire ard ("жоғары әмірші"), aire tuíseo ("басымдық әміршісі") және aire forgill ("жоғары куәліктің әміршісі"). Қалыпты әміршілерден кейін танаиз риг келді, ол таққа мұрагер болуы керек еді. Оның әуе кемесінен гөрі жоғары дәрежесі болды, бірақ оның жоғары мәртебеге деген басты талабы бір күні патша болатыны еді. Патшалар заңдарда көрсетілген ең жоғары мәртебеге ие болды. Негізгі патшаның құрметті бағасы жеті кумалл болды, ал жоғары патшалардың мәртебесі одан да жоғары болды. Патшаның мәртебесі жоғары болғандықтан, оның құрметін сақтауы күтілді. Соғыстан қашу арқылы көрсетілген қорқыныш, сондай-ақ қол еңбегін атқару оның құрметті бағасын жоғалтуына әкелуі мүмкін. Бұл дәрежелер әдетте дін қызметкерлерінің жеті дәрежесімен теңестіріледі, бірақ дәрежелердің қалай орналасқаны туралы кейбір қайшылықтар бар, әртүрлі мәтіндер оны әртүрлі жолмен жасайды және белгілі бір дәрежелерді ғана таңдап, басқаларын елемеді. Көптеген ғалымдар бейтаныс сыныптардың рейтингісін схемалық деп санайды және ол жердегі шындықты көрсетпейді. Кейбір жазбаларда қандай тамақ жегендері, қандай құрал-саймандары, мал саны, тіпті белгілі бір мәртебелі адамның үйінің көлемі туралы егжей-тегжейлі айтылған. Қазіргі ғалымдар мұндай мәліметтердің белгілі бір дәрежедегі адамның қолындағы мәліметтерге мүлдем сәйкес келмейтінін айтады. Сонымен қатар, Крих Габлахта клиенттің лордқа төлеген ақысы бар, ол ең төменгі еркін адамнан бастап асыл дәрежеге дейін, тіпті бірде-бір асыл адам басқаның клиенті болмағанына қарамастан.
Irish law recognised a number of classes, from unfree to king, which were ranked within the status tracts. Little space was given to the unfree, which reflects the lack of dependence upon slaves as opposed to other societies, such as Ancient Rome. The laws discuss slaves, both male and female, and the term for a female slave, Cumhall, became a broader currency term. As unfree, slaves could not be legal agents either for themselves or others. In addition to the wholly unfree, a few individuals were semi free. The senchléithe (hereditary serf) was bound to work the land of his master, whereas the fuidir had no independent status or land of his own, but could at least leave as he might desire. Others might be of less than full status, based on age or origin. The status of children was based on their parents, and they could not act independently. The rights of sons increased with age, but they did not fully increase until after the death of the father. A young son just out on his own was called a fer midboth (a man of middle huts), apparently, someone who occupied a hut on his father's land. These persons were semi independent but did not have the full honour price of a free man until they reached 20. Even after a certain age, a "Son of a Living Father" was expected to be dutiful to his father and could only set up an independent household with his father's permission. In addition, those from outside a túath normally had a low status, as status was based not only on property but also on familial connections. There are two main ranks of commoners, the ócaire (lit. "young lord") and bóaire ("cow lord"), though Binchy thinks the ócaire is a recent offshoot of the latter, who had less property but was still a freeman. In addition are the bóaire febsa (a bóaire of quality who had an honour price of 5 séts). The highest commoner was the mruigfer ("land man"). Either of the last, according to Binchy, may be the "normal bóaire" who appears within the law texts. The three ranks of commoners, at least according to the status tract, vary in the type of clientship they undertook and the property they could hold, though it is unclear how this worked in practice. Commoners apparently had to co operate in farming as they did not have enough property to own a whole plough share or all the rights in a mill. Above these are a series of lords who apparently had clients of their own—the primary factor in lordship—as well as more property and a higher honour price. According to Críth Gablach, each grade of lord increase by 5 séts for each rank, and also increased the number of clients. In addition, when they travelled they were expected to maintain a retinue with them. A lord not only had greater ability but also needed to take greater steps to preserve their honour, lest they lose their lordship. The order of lords varies, but in Críth Gablach it is as follows: aire déso ("lord of vassals"), aire ard ("high lord"), aire tuíseo ("lord of precedence"), and the aire forgill ("lord of superior testimony"). After the normal lords were the tánaise ríg, who was supposed to be heir to the throne. He had higher property qualifications than the aire forgill, but his prime claim to higher status was that he would one day be king. Kings held the highest status that the laws describe. The basic king had an honour price of seven cumals, and higher kings had yet a higher status. Having the highest status, the king especially was expected to be careful to keep his honour. Cowardice, as demonstrated in flight from battle, as well as taking up manual labour might cost him his honour price. These grades are generally equated with the seven grades of clerics, although there is some discrepancy as to how the grades line up, with various texts doing it in different ways and selecting only certain lay grades and ignoring others. The ranking of lay grades has been seen by many scholars as rather schematic and not reflecting realities on the ground. Some of the texts give considerable detail on diet, tools owned, the number of livestock, and even the size of the house a person of a given status had. Modern scholars have generally assumed such details rarely match exactly what someone of a given rank had. In addition, Críth Gablach contains the fee a client paid to a lord, according to rank from the lowest free man through the noble ranks, even though no noble would be another's client.
Поэтикалық бағалар
Жай дәрежелермен қатар, филид (ақындар) дәрежелері де бар. Әр поэзиялық дәреже, Боэрден патшаға дейін, белгілі бір жай (және діни) дәрежеге сәйкес келеді. "Ураишт на Риар" еңбегінде олар фоклок, макфурмид, дос, кано, кли, анрут және оллам деп аталады. Оларға жай дәрежелерге берілгендей бірдей мәртебе және құрмет ақысы беріледі, демек, олардың құқықтары да шамалас. Дәрежелердің айырмашылығы біліктілік талаптарында. Біліктілік талаптары үш санатқа бөлінеді: ақынның ата-анасының немесе әже-шешесінің мәртебесі, олардың шеберлігі және білімі. Әр дәреже үшін белгілі бір туындылар саны қарастырылады, оллам үшін – 350. Жеті негізгі дәрежеден басқа, олардан төменгі дәрежелер де әртүрлі аталады, бұл шеберлігі жетілмеген ақындар – таман, дрисиук және облаирлер. Олардың құрмет ақысы мардымсыз, ал олардың өлеңдерін тыңдау қиын.
Paralleling the status of the lay grades are the grades of the filid (poets). Each poetic rank corresponds to a particular lay (and ecclesiastical) rank, from Bóaire to king. In Uraicecht na Ríar these are given as fochloc, macfuirmid, dos, cano, clí, ánruth, and ollam. These are given the same status as and the same honour prices as the lay grades, and hence have effectively the same rights. The qualifications for each grade is where the difference occurs. The qualifications fit into three categories, the status of the poet's parent or grandparent, their skill and their training. A particular number of compositions are given for each rank, with the ollam having 350. In addition to the seven main ranks, variously named ranks below these seem to be names for unskilled poets, the taman, drisiuc, and oblaires. Their honour prices are no more than a pittance, and their poetry is apparently painful to hear.
Басқа да сындар
Басқа мамандықтар мамандық пен шеберлікке байланысты мәртебе бере алатын болса да, ақындардан басқа ешбір мамандық епископ, хан немесе ең жоғары ақын сияқты мәртебеге жете алмайды. Мысалы, бір мәтінде заңгер немесе бритем үш дәрежеге ие болған, ал ең жоғары дәрежеге басқа дәрежелердің жартысына ғана тең құрмет бағасы берілген. Бритемнің дәрежесі оның шеберлігіне және заңның үш құрамын (дәстүрлі заң, поэзия және канондық заң) білуіне немесе одан кеміне байланысты болған. Ағашпен жұмыс істейтін шебердің де құрмет бағасы осыған ұқсас болған, бірақ ол шеберлігіне қарай белгіленген. Дәрігер мен темірші сияқты басқа да дәрежелер бритемнің жете алатын құрмет бағасының жартысынан да төмен болған, ал құрмет бағасы шеберлікке байланысты өзгермеген. Күкі жасаушылар немесе оюшылар сияқты басқа кәсіптердің құрмет бағасы одан да төмен болған (боареден кем). Соңында, кейбір кәсіптер, ең төменгі ақындар сияқты, тек мардымсыз дәрежеге ие болған, ал авторлар кейбір кәсіптерді, мысалы, тарақ жасаушыларды әжуалауға тырысқан болуы мүмкін.
Other professions could give status based on the profession and the skill, but no professions besides poets could have a status as high as the bishop, king, or highest poet. For instance, in one text the jurist or brithem had three ranks, and the highest was given an honour price only halfway up the other scales. The ranking of a brithem was based on his skill and whether he knew all three components of law (here: traditional law, poetry, and canon law), or fewer. A craftsman who worked with wood could have similar honour prices but these were based on his craftsmanship. A physician and a blacksmith, among other ranks, had an even lower honour price—less than half what the brithem could achieve, and the honour price apparently did not vary based on skill. Other professionals, such as makers of chariots or engravers, had still lower honour prices (less than that of a bóaire). Finally, a few professions received only meagre ranks, as with the lowest poets, and the authors may be actively making fun of some of the professions, such as comb makers.
Статустың өзгеруі
Ирландияның ерте дәуірінде мәртебе толығымен қатаң болмаған және отбасының мәртебесін көтеруге мүмкіндік болған. Егер үш буын – әкесі, әкесінің әкесі және ұлы – иеленушінің мүлік талаптарына немесе жоғары дәрежелі ақындардың поэзиялық қабілеттеріне ие болса, онда үшінші буынның мүшесі иеленуші болар еді. Керісінше, иеленушінің ұлы немесе немересі, немесе ақын, т.б., тиісті талаптарға ие болмаса, онда ол мәртебеге ие болмас еді. Белгілі бір мәртебеге ие адамның немересі, егер олар тиісті талаптарға ие болса, тіпті әкесі ие болмаса да, сол мәртебеге ие болуға құқылы еді. Бұл қызықты аралық жағдайды тудырды. Мүлік талаптарына ие, бірақ тегі жоқ қарапайым адам түрліше flaith aithig (қарапайым иеленуші), fer fothlai (қайтарылған адам) немесе aire iter da airig (аир [мұнда иеленушіден кең мағынада] екі [түрлі] аирдің арасында) деп аталатын. Críth Gablach бойынша, бұл адамдардың мәртебесі қарапайым адам мен толыққанды иеленушінің арасында болған. Ақындардың ішінде, шеберлігі бар, бірақ тиісті оқытылмаған ақын бард деп аталған. Breatnach айтуынша, шіркеумен байланысы жоқ ақындарға осы себепті осы дәреже берілген. Сонымен қатар, ерекше жағдайларда, ата-анасының мұндай талаптары болмаса да, адам жоғары мәртебеге қол жеткізуге мүмкіндік болған. Бриугу (қонақжайшыл) болуды таңдаған адам кез келген дәрежедегі иеленушінің мүлік талаптарын екі есеге дейін арттыра алатын (теориялық тұрғыдан алғанда, патшаның талаптарына дейін). Бұдан әрі, бриугу кез келген қонаққа үйін ашық ұстауға міндетті болған – олардың тобының мөлшеріне қарамастан, оларды тамақтандыру керек еді, егер ол қонақтан бас тартса, мәртебесінен айырылуы мүмкін еді. Осы талаптың салдарынан бриугудың лауазымы құлдырауы мүмкін еді, және бұл нәтиже Togail Bruidne Da Derga және Мак Да Тоның шошқасы туралы әңгімелер сияқты көптеген әңгімелерде бейнеленген. Егер ол aire échta (күш қолданушы иеленуші) болса, қарапайым адам да иеленуші мәртебесіне көтерілуі мүмкін. Мұндай адам басқа túath-та жасалған өлім-жітім үшін қысқа мерзімге кек алуға көмектесетін, бірақ егжей-тегжейі белгісіз. Шеберлігі мен білімі бар, бірақ тиісті отбасылық талаптары жоқ ақын, оның шеберлігі мен біліміне байланысты алуға тиіс құрметтің жартысын ғана алды.
Status in early Ireland was not entirely rigid and it was possible for a family to raise its status. If three consecutive generations—grandfather, father, and son—had the property qualifications of a lord, or the poetic qualifications of a higher level poet, etc., then the member of the third generation became a lord. On the other hand, the son or grandson of a lord, or a poet, etc., who did not have the proper qualifications, did not have that status. The grandson of a person with a certain status could have that status themselves, assuming they had the proper qualifications, even if their father did not. This created an interesting in between stage. A commoner who had the property qualifications but not the parentage to become a lord is variously referred to as a flaith aithig, (a commoner lord), a fer fothlai (a man of withdrawal), or an aire iter da airig (an aire [here with a broader meaning than lord] between two [types of] aires). According to Críth Gablach, these individuals had status in between a commoner and a full lord. In the case of poets, a poet with skill qualifications but who did not have proper training was a bard. According to Breatnach poets who were not allied with the church were given this rank for that reason. In addition, there were ways that, in an extraordinary circumstance, an individual could achieve higher status without having parents with such qualifications. Someone who chose to become a briugu (hospitaller) could have twice the normal property qualifications of a lord of whatever grade (and this can extend, in theory, up to the qualifications of a king). Further, a briugu had to open his house to any guests. This included feeding them, no matter how large the group—he could lose his status if he ever refused a guest. Because of that stipulation, the position of briugu was potentially ruinous, and this outcome is portrayed in a number of tales such as in Togail Bruidne Da Derga and [[The Tale of Mac Da Thó's Pig. A commoner might also ascend to the status of a lord if he is a aire échta (lord of violence). Such a person helped individuals to avenge deaths committed in another túath for a limited time after the cessation of hostilities, although the details are unclear. A poet who had the skill and training of a rank, but not the proper familial qualifications received half the honour price that his skill and training otherwise earned.
Клиенттік қатынас
Мүліктік таптардың мүшесі, Римдік клиенттік жүйеге ұқсас, күшті әміршінің "еркін клиенті" болу арқылы өзін-өзі дамыта алатын. Әмірші өз клиентына белгілі бір мерзімге мүлік (кейде жер, бірақ көбінесе мал) беретін. Клиент әміршісіне қызмет етуге міндетті болды, ал мерзім біткен соң мүлікті пайызбен қайтаратын. Келісілген пайыздың артығын клиент өзінде қалдыратын. Бұл белгілі бір деңгейде әлеуметтік мобильділікке мүмкіндік берді, себебі епті еркін клиент байлығын арттырып, өз клиенттерін алуға шамасы келгенше лорд бола алатын. Кедей адам өз беделінің құнынан бір бөлігін сату арқылы "негізгі клиентке" айналуы мүмкін, бұл оның әміршісіне тиіс өтемақының бір бөлігіне құқық беретін. Әмірші оған аз көлемде жер немесе мал бере алатын, ал клиент оның орнына өнім мен еңбегімен жалдама төлейтін. Адам бір уақытта бірнеше әміршінің негізгі клиенты бола алатын.
A member of the property owning classes could advance himself by becoming a "free client" of a more powerful lord, somewhat akin to the Roman system of clientship. The lord made his client a grant of property (sometimes land, but more usually livestock) for a fixed period of time. The client owed service to his lord, and at the end of the grant period returned the grant with interest. Any increase beyond the agreed interest was his to keep. This allowed for a certain degree of social mobility as an astute free client could increase his wealth until he could afford clients of his own, thus becoming a lord. A poorer man could become a "base client" by selling a share in his honour price, making his lord entitled to part of any compensation due him. The lord could make him a smaller grant of land or livestock, for which the client paid rent in produce and manual labour. A man could be a base client to several lords simultaneously.
Дене жарақаты
Ирландияның ертедегі қоғамдық құрылымы ескерілгенде, барлық құқық негізінен азаматтық сипатта болды және құқық бұзушылар тек зардап шеккен адамға немесе оның өкіліне жауап беруге міндетті болды. Бұл аса маңызды, себебі ауыр жарақаттар болған жағдайда, бұл көптеген қазіргі заманғы құқықтық жүйелерден күрт өзгеше келеді.
On account of the structure of early Irish society, all law was essentially civil and offenders had to answer only to the victim or the victim's representative. This is important to point out, as in case of serious injury it is in stark contrast to most modern legal systems.
Жарақат алу үшін төлем
Ирландияның ерте заңдарында қасақана және қасақана емес зиянның айырмасы танылғанмен, кез келген түрдегі зиян көбінесе заңсыз саналатын және өтемақы талап ететін. Басты ерекшелік – жәбірленушінің зиян көруі мүмкін жерге баруынан келген жарақаттар. Басқа жағдайларда зиян келтіруші адам айып төлеуге міндетті болды. «Bretha Déin Chécht» – «Диан Чехттің үкімдері» заң мәтіні жараның орналасуына, ауырлығына және кейбір жағдайларда түріне қарай белгіленетін айыптарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Мәтінге сәйкес, төлемді дәрігер тоғыз күннен кейін шешетін. Оған дейін жәбірленушіге отбасы мен дәрігер күтім көрсетеді. Кейбір мамандар дәрігерге жараның салдары сол кезде, тіпті бұрын да анық көрінетінін айтады. Біріншіден, егер жағдай осылай болса, жәбірленуші қайтыс болар еді немесе науқастың қауіпті екені анық болар еді. Бірінші жағдайда, зиян келтіруші кісі өлтіру үшін жазаға тартылар еді, ал екінші жағдайда «өлген қан» деп аталатын ауыр айып – crólige báis төлеуге міндетті болар еді. Егер жәбірленуші жазылса да, жарасы сақталса, оның өлшемдері алынып, айып төленеді. «Bretha Déin Chécht» мәтінінде жараны өлшеу үшін белгілі бір өсімдіктің дәнімен жараға сыятын мөлшері анықталатыны айтылады. Мәтінде бидай дәнінен бұршаққа дейін тоғыз түрлі дән туралы мәлімет бар. Жаранның мәртебесі жоғары болған сайын, кішірек дән қолданылады. Егер жара жазылмаса және дене мүшесінің зақымдануы жәбірленушінің абыройына нұқсан келтірсе, қосымша төлемдер қажет болады. Ирландияның ерте заңдарында «жанның он екі есігі» деп белгіленген кейбір орындар ерекше қауіпті деп есептелген. Бұл жарақаттардың өлімге әкелу мүмкіндігінен туындаған деседі, бірақ заң мәтіндерінде бұл туралы ешқандай себеп көрсетілмейді. Мұндай жағдайларда дәрігер айыппұлдың жартысын алатын болды. Сол сияқты, егер жара «жеті негізгі сүйек сынығының» бірі болса немесе ол үнемі құсуды немесе қанды зәрді тудырса, дәрігер де үлкен сыйақы алатын.
Although early Irish law recognised a distinction between intentional and unintentional injury, any type of injury was still normally unlawful and requiring compensation. The main exception is injuries received when the victim has gone into a place where an injury is likely. In all other cases, an injurer was responsible for paying a fine. The legal text Bretha Déin Chécht "The Judgments of Dían Cécht" goes into considerable detail in describing the fines based on the location of the wound, the severity, and in some cases the type. According to that text, the payment was decided by a physician after nine days. Prior to that, the victim was cared for by his family and a physician. Some suggest that the effects of the wound would be clear to a physician at that point if not before. First, either the victim would have died if such was likely, or it would be clear that the patient was in danger. If the first was the case, the injurer had to face punishment for murder, and in the second he had to pay a heavy fine called a crólige báis, "blood lying of death." If the victim had recovered but his wound was still present, it was measured and a fine paid. Bretha Déin Chécht describes that the wound was measured according to how many grains of a certain plant fit in the wound. The higher the status one was, the smaller the grain used. Thus, there are nine grains mentioned in the text, from a grain of wheat to a bean. If the wound did not heal, and thus the physical blemish was a problem for the victim's honour, further payments were required. Early Irish law saw certain locations, known as the "twelve doors of the soul" were considered particularly severe. It has been suggested that this is because of the potential for such wounds to turn deadly, although the law texts do not suggest any reason. In such cases, the physician was entitled to a greater share of the fine—one half. Similarly, if the wound is one of "the seven principal bone breakings," or if it causes constant vomiting or bloody urine the physician also received a greater fee.
Ауруханалық қызмет көрсету
Егер науқас жазылып кеткендей көрінсе де, оған күтім қажет болса, онда жарақат келтіруші адам оған жауапты болатын. Бұл «ауру күтімі» деп аталатын, түрлі мәтіндерде crólige, folog n othrusa, folog немесе othrus деп аударылатын еді. «Бретха Кролидж» осы процестің егжей-тегжейлі сипаттамасын береді, жарақат келтірушінің науқасқа лайықты орын табуы және оны сол жерге көшіруі керектігін айтады. Содан кейін жарақат келтіруші науқасқа тамақ және оны күтуге қатысатын адамдарға ақы төлеуге міндетті болды, бұл науқастың мәртебесіне байланысты айтарлықтай соманы құрауы мүмкін. Жарақат келтіруші, науқас әрекетке қабілетсіз болған кезде, оның міндеттерін орындайтын адамды да ұсынуы керек еді. Сонымен қатар, қажет болған жағдайда, ұрпақ беру мүмкіндігін жоғалтқаны үшін айып төлеуге міндетті болатын. «Бретха Кролидж» науқас күтімі кезінде оған қолайлы орта жасаудың маңыздылығына да тоқталады. Көбінесе бұл айналада қатты шу тудыратын нәрселерге тыйым салуды білдіреді. Бұған еркектердің де, иттің де ұрысы, ойын-сауықтар, тіпті балаларды тәртіпке келтіру де кіретін еді. Заңдық құжаттардан көрініп тұрғанындай, «ауру күтімі» практикасы тоқтатылып жатқан. «Крит Габлах» науқас күтімінде әр адамның мәртебесіне сәйкес қандай құқықтары бар екенін айтады, сондай-ақ бұл практика енді қолданылмайтынын, оның орнына жарақат келтіруші «ауру күтімі» кезінде төлеуге тиіс болғандай бірдей шарттарды қамтитын қосымша айыппұл енгізілгенін көрсетеді. «Бретха Кролидж» осы практиканың ескіргендігі туралы ештеңе айтпайды. Ол кейбір адамдарға күтім жасаудың қиын екенін айтады. Осылайша, жоғары мәртебелі адамдарды қамтамасыз ету өте қиын болды және олардың жұмысын атқаруға лайықты орынбасар табу мүмкін емес еді. Кейбір мамандық иелеріне де күтім жасау қиын болуы мүмкін. Екінші жағынан, науқасқа күтім жасайтын адамдарға қиындық тудыруы мүмкін бірнеше адам болды. Мұндай адамдардың ішінде ақыл-есі дұрыс емес адамдар мен оларды күтуші әйелдер де бар еді.
If it seemed that the patient would recover but still needed nursing, the injurer was responsible for that. This was known as sick maintenance, rendering variously crólige, folog n othrusa, folog, or othrus in different texts. Bretha Crólige goes into great detail about this process, describing how the injurer had to find a suitable location and move the victim. Then the injurer had to pay for food for the victim and a retinue—which could be considerable depending on the victim's rank. The injurer also had to provide someone to fulfil the victim's duties while he was incapacitated. He also had to pay a fine for the missed opportunity for procreation if appropriate. Bretha Crólige also goes into the importance of keeping a proper environment for the victim during his sick maintenances. Largely this means that anything that might cause loud noise was prohibited in the vicinity. This included fights by men as well as by dogs, the playing of games and even the disciplining of children. It is clear from the law tracts that the practice of Sick Maintenance was being discarded. Críth Gablach mentions some of what each individual is entitled to while being nursed according to his rank, it also mentions that the practice was no longer in use, and instead, an additional fine encompassed the same provisions the injurer would have had to pay for under sick maintenance. Bretha Crólige does not mention anything about the practice being obsolete. It does mention that certain types of person could not be maintained because of the difficulty in doing so. Thus it was very hard to provision those of the highest rank and obviously impossible to find a substitute to do their work. Certain professionals could similarly be difficult. On the other hand, a number of persons could cause difficulty to the people maintaining the victim. Such troublesome individuals included the insane and women likely to cause trouble for those nursing them.
Адам өлтіру және өлім жазасынан қашу
Ирландияның ерте заманында өлім жазасынан бас тартушы алғашқы аймақтардың бірі болғандығы ерекшеленеді. Кісі өлтірген адам қылмысы үшін өлтірілуі мүмкін болғанымен, бұл соңғы шара еді. Керісінше, кісі өлтірген адам әдетте екі айыппұл төлеуге міндетті болатын. Бірі – белгілі бір éraic немесе cró, яғни «дене айыбы» немесе «wergild», ал екіншісі – Log nEnech, құрбанның туыстарына төленетін құрмет ақысы, ол туыстың мәртебесіне және құрбанмен арадағы қарым-қатынасына байланысты өзгеріп отыратын. Егер кісі өлтірген адам төлей алмаса, оның отбасы әдетте төлей алмаған соманы төлеуге жауапты болатын. Егер отбасы төлеуге шамасы келмесе немесе қаламаса, құрбанның отбасы кісі өлтірген адамды өз қамқорлығына алатын. Осы кезде құрбанның отбасы үш мүмкіндікке ие болатын. Олар төлемді күтуге, кісі өлтірген адамды құлдыққа сатуға немесе өлтіруге құқылы еді. Тіпті кейбір жағдайларда ақшалай мүмкіндіктер өлім жазасын қолданудан бас тартуға ықпал еткен болуы мүмкін. Алайда, кісі өлтірген адам мен құрбан туыс болған жағдайларда, өлім жазасын орындауға болмайтын, өйткені бұл жазалаушыны туыс өлтіруге мәжбүр ететін. Кісі өлтірген адамның өлтірілуі мүмкін болған тағы бір жағдай – ол қашқанда және айыппұл төленбеген кезде. Құрбанның отбасы қандық қасты жасауға міндетті болған көрінеді. Өлім жазасы заңдық трактаттардан басқа жазбаларсыз заңды болатын жағдайларда қаншалықты жиі орындалғаны белгісіз. Көп жағдайларда бұл жазадан қашуға болатыны анық. Осы нақты құқықтық ереженің шығу тегі Ирландия заңының қалған бөлігі сияқты түсініксіз. Ирландия заңының негізгі жинағына енгізілген «Сенхас Марға тарихи алғысөз» деп аталатын кейінгі кіріспе, бұл қалай пайда болғаны туралы мәлімдеме жасайды. Онда былай делінген: «Сент-Патрик келгенге дейін Ирландия заңы барлық кісі өлтіру жағдайларында өлім жазасын талап еткен». Христиандық дін кешірімділік уағыздауы керек еді. Сондықтан екі айыппұл кісі өлтірген адамның жазалануына және кешірілуіне мүмкіндік беретін келісім болып табылады. Сирек жағдайларда әке өмір бойында ұлдарына жерді бөліп беруі мүмкін еді. Әдетте, ағалары бар қыздар жер мүлігінен мұрагерлік ала алмаса да, жылжымалы мүлікті мұраға алуға құқылы еді. Егер ұлдары болмаса, кейбір заңдар қызға шектеулі үлесті мұраға алуға рұқсат береді. Егер күйеуі туатына жат болса және өз жері болмаса, жер оның ұлдарына емес, оның әке шежіресі бойынша туыстарына тиеді. Жері бар әйелге жерді туысының иелігінде қалдыру үшін туысына үйленуге қысым көрсетілді. Егер адам баласыз қайтыс болса, мүлігі оның жақын туыстары арасында бөлінеді: алдымен әкесінің ұрпақтары, егер олар болмаса, онда әкесінің әкесінің ұрпақтары және т.б. Ұлдарға мұрагерлік құқығы болмаған жағдайда қыздар мұраға ала алмайтын жерлер де үлкен туысқа тиеді. Туысқандары төлей алмай қалған қарыздар үшін туысқандар тобының басшысы қосымша мүлік алуға құқылы еді.
Early Ireland has the distinction of being one of the first areas to shun capital punishment. While a murderer might be killed for his/her crime, this was the option of last resort. Instead, the murderer typically had to pay two fines. One is the fixed éraic or cró, that is either a "body fine" or a "wergild", and the other is the Log nEnech, an honour price owed to the kin of the victim that varied according to the status of the kinsman to whom it was owed and the closeness of his relationship to the victim. Should the murderer be unable to pay by himself, his family was normally responsible for paying any amount the murderer could not pay. Should the family be either unable or unwilling to pay, the victim's family took custody of the murderer. At this point, the victim's family had three options. They could await payment, sell the murderer into slavery, or kill the murderer. Even then, the monetary possibilities may have discouraged capital punishment in some cases. In certain cases, though, where the murderer and victim were relatives, capital punishment could not be carried out as it would make the executioner commit fingal or kin slaying. Another situation where the murderer could be killed was when the murderer was at large and the fines had not been paid. The victim's family apparently was responsible to launch a blood feud. It is unclear how often capital punishment was carried out in situations where it would be licit without any records other than the legal tracts. It is clear that that punishment could be avoided in most cases. The origin of this particular legal provision is as unclear as the rest of Irish law. The so called "Pseudo Historical Prologue to the Senchas Már", a late introduction to the main collection of Irish law, makes a claim on how this came about. It declares that prior to the coming of St. Patrick, Irish law demanded capital punishment in all cases of murder. Christianity was supposed to preach forgiveness. The two fines are apparently a compromise so that the murderer is both punished and forgiven. More rarely, a father might divide the land for his sons in his lifetime. While a daughter with brothers did not normally receive a portion of the inheritance in land, she could inherit movable property. In a case where there are no sons, some of the law tracts allow the daughter to inherit a limited portion. Unless her husband was a foreigner to the túath and had no land of his own, the land did not descend to her sons but instead went to the other members of her agnatic kin group. There was apparently pressure for a woman with land to marry a relative to keep the land within the kin group. Finally, if a man died with no children, the property was distributed between his nearest kin—first the descendants of his father, and if there were no such descendants, then between the descendants of his grandfather, and so on. Any extra land that daughters could not inherit because of female inheritance limits also went to the wider kin. The head of a kin group was entitled to extra property since he was liable for debts a kinsman could not pay.
Туғандардың жер құқығы
Тіпті алыс туыстардың мұрагерлік алу мүмкіндігі ерте ирланд заңдарында туыстардың бәрінің жерге қатысты белгілі бір құқықтары болғанын білдірді. Мұрагерлікпен алынған жер финнтиу (туыстық жер) деп аталатын. Жер иесінің туыстарына жерді пайдаланудың белгілі бір құқықтары болған сияқты. Сонымен қатар, егер отбасының бір тармағында ұрпақтар аз болса, нәтижесінде әр адамға тиесілі жер үлесі үлкен болса, жерді қайта бөлуге мүмкіндік болды. Мұндай жағдайда, тіпті алыс туысқандар да жерді иеленуге құқылы болды, бірақ олар жақын туысқандарға қарағанда аз пайда алды. Осы мүмкін талаптардың салдарынан туыстық жерді сату қиын болуы мүмкін. Адам жеке сатып алған жерді сатқанда да, оның бір бөлігі туыстарына тиді.
The potential for inheritance by even distant kin meant that, in Early Irish law, those kin all had some sort of right in the land. Land that had been inherited was known as finntiu (kin land). Certain rights of use of land by the owner's kin seem to have existed. Moreover, it was possible that land could be redistributed if a certain branch of the family had few descendants and hence larger shares in the land per person. In such a case, even some more distant cousins could acquire the land, though they benefited less than closer kin. Apparently because of these potential claims it could apparently be difficult to alienate kin land. Even when selling land that an individual had acquired separately from an inheritance, a portion went to his kin.
Құқықтық жүйедегі өзгерістер
Ирландияда жаңа заң шығара алатын тұрақты орталық билік болмағандықтан, Брехон заңдары толығымен құқықтанушылардың қолында болды. Сондықтан, кейбір ерте ғалымдар заң жүйесінің негізінен өзгермейтін және көне екенін айтқан. Бірақ, соңғы кездегі ғалымдар Брехон заңдарында өзгерістерге қатысты белгілі бір әдістер қарастырылғанын анықтады. Атап айтқанда, Коик Конара Фугилл судьяның үкім шығару үшін негіз болатын бес қағиданы көрсеткен, олардың кем дегенде үшеуі өзгерістерге мүмкіндік береді: fásach (құқықтық максима), cosmailius (құқықтық аналогия) және aicned (табиғи құқық) (қалған екеуі – roscad, заңды білетін адамның айтқан сөзін белгілеу үшін құқықтанушыларға үйретілген заңдық өлең түрі және teistimin (жазбаша куәлік)). Осы үш инновациялық әдістің нақты қалай қолданылғаны әлі толыққанды зерттелген жоқ.
Ireland had no regular central authority capable of making new law and hence the Brehon laws were entirely in the hands of the jurists. As such, some early scholars felt that the legal system was essentially unchanging and archaic. More recently scholars have noticed that some methods of change were laid out within the Brehon laws. In particular, Cóic Conara Fugill mentions five bases on which a judge must base judgment, and at least three offer some room for change: fásach (legal maxim), cosmailius (legal analogy), and aicned (natural law) (the other two are roscad, a type of legal verse jurists were trained to create to mark a statement made by someone who knows the law and teistimin (scriptural testimony)). It has not yet been studied in detail how exactly these three innovative methods were used.
Максималар
Максималарды қолдану және пайдалану ирланд құқығының қағидаларын жазуға болатын нақты орын болып табылады. Ерте ирланд заңдарында көптеген максималарды кездестіруге болады, және біз олардан біртұтас құқық теориясын шығара алмауымыздың себебі, мүмкін, олардың тақырыптарының көп болуында. Кейбіреулері құқықтық теорияны көрсетеді, мысалы, Бехбреттадағы «ешкім ештеңесіз ешкімге беруге міндетті емес» және Бретта Кролигедегі «кінәлінің жасаған ісі кінәсіз адамға әсер етуі керек емес» деген қағидалар. Бұл максималар көзделгеннен де көп нәрсені білдіреді, себебі құқықтық жүйелерде барлық тараптардың мүдделерін теңестіру жиі қиындық тудырады. Максималардың көп бөлігі нақтырақ мәселелерді қарастырады. Максималарды түсінудегі басты мәселе – бір заң мәтіні олардың сот шешіміне негіз ретінде қолданылғанын айтса да, біз олар туралы көп нәрсе білмейміз; тіпті максималарды сотта қалай қолдануға болатынын да білмейміз. Сонымен қатар, максималардың пайда болу тарихы (немесе заңгерлердің оның тарихы туралы пікірлері) туралы біз өте аз мәліметке иеміз, және заңгерлер үнемі жаңа максималарды енгізгені ме, әлде барлық максималар ежелден келе жатқан ба, белгісіз.
The use and application of maxims is clearly a location where the principles of Irish law could be recorded. Any number of maxims may be found within the Early Irish Laws and perhaps the reason why we are unable to derive a coherent theory of law from them is that there are a great many different topics. Some do seem to represent a legal theory, such as the maxim in Bechbretha that "no one is obliged to give something to another for nothing" and that in Bretha Crólige that "the misdeed of the guilty should not affect the innocent". These maxims do say more than one might think since legal systems often have problems balancing the interests of all. The majority of maxims treat with more specific problems. The main problem with our understanding of maxims is that while one law text tells us that they were used as a basis of judgment we know little else about them; we do not even know how exactly maxims could be used for judgment. A further complication is that we know very little about the origin of maxims (or even what the jurists thought was the origin) and similarly we do not know whether jurists were introducing new maxims regularly or whether all maxims were supposed to be from time immemorial.
Табиғи құқық
Ертедегі ирланд заңдарында бірнеше жерде "recht aicned" немесе табиғи құқық туралы айтылады. Бұл түсінік, көрінетін нәрсе, еуропалық құқықтық теориядан алынған немесе кем дегенде оған жақын, және ол әмбебап заңның түрін көрсетеді, оны ақыл-ой және табиғи құбылыстарды бақылау арқылы анықтауға болады. Нил МакЛеод заңның сәйкес келуі керек екі ұғымды анықтайды: fír (ақиқат) және dliged (құқық немесе иелік). Бұл екі термин жиі кездеседі, бірақ ирланд заңдарында олар нақты анықталмайды. Сол сияқты, "córus" (дұрыс тәртіпке сәйкес заң) термині кейбір жерлерде, тіпті кейбір мәтіндердің тақырыптарында да кездеседі. Заңдар ақиқаттың адамды қалай емдеуге қабілетті екені және жалғанның қалай жаралар тудыруға болатыны туралы айтады. Бұл заңгерлер үшін өте нақты екі ұғым болды және берілген үкімнің оларға қатысты құндылығын анықтау мүмкін болды. МакЛеод сондай-ақ, аталған нақты заңдардың көпшілігі уақыттың сынағынан өтті, осылайша олардың ақиқаттығы расталды, ал басқа ережелер олар жас болғандықтан және уақыттың сынағынан өтпегендіктен басқаша негізделгендігін атап өтеді.
Early Irish law mentions in a number of places recht aicned or natural law. This is a concept apparently borrowed from, or at least akin with, European legal theory, and reflects a type of law that is universal and may be determined by reason and observation of natural action. Neil McLeod identifies concepts that law must accord with: fír (truth) and dliged (right or entitlement). These two terms occur frequently, though Irish law never strictly defines them. Similarly, the term córus (law in accordance with proper order) occurs in some places, and even in the titles of certain texts. The laws tell stories of how truth could apparently cure a person and falsehood could cause blisters. These were two very real concepts to the jurists and the value of a given judgment with respect to them was apparently ascertainable. McLeod has also suggested that most of the specific laws mentioned have passed the test of time and thus their truth has been confirmed, while other provisions are justified in other ways because they are younger and have not been tested over time.
Құқықтық рәсім
Ирландияның ерте заңдары мемлекеттік басқаруға бағынған күштеу механизмінен мүлдем құралмаған, және кем дегенде бірқатар судьялар мемлекеттік аппараттан тыс болған. Бұл заңдардың күшін жойған жоқ, ақерісінше, құқықтық процедураларды іске асыру әдістері қоғамның қалыпты жағдайына сай жұмыс істеген.
The early Irish laws are devoid of a state centred enforcement mechanism and at least some of the judges were outside the state apparatus. This did not mean that the laws were ineffective, rather the methods of enforcement of legal procedures worked in such a way to fit with the conditions of society.
Кепілдік
Кепілдер ертедегі ирландиялық құқықта басты орындаушылар болды. Олар мемлекеттік қызметкерлер емес, керісінше, келісімшартты немесе басқа да заңдық қатынасты орындау үшін тағайындалған кепілдік берушілер еді. Кепілдер туралы ең көп мәлімет берген заң трактаты – Берад Аирхта, ол келісімшарт жасасушылардың кепілдерді тағайындау және кепілдердің міндеттерін тиісті түрде орындауға ант беру үшін рәсімдік сөздерді айтуы мүмкін екенін көрсетеді. Нақты келісімшарттар үшін тағайындалған кепілдерден басқа, туыстар нақты міндеттемелер болмаған жағдайларда кепіл ретінде әрекет етуі мүмкін. Сондай-ақ, көптеген кепілдердің мердігердің туыстары немесе иелері болғандығы туралы дәлелдер бар. Ирландия құқығында кепілдердің үш түрі бар. Naidm (алдыңғы мәтіндерде macc) – мердігерден төлемді талап етуге міндетті кепіл. Стандартты келісімшарттарда әр тараптан екі naidm (naidm көпшесі) тағайындалған. Naidm сөзі келісімшарттың "құндылығын" білдіруі мүмкін. Егер тағайындалған мердігер міндеттемелерін орындамаса, naidm мердігерді төлеуге мәжбүр етуге жауапкершілік жүктеледі. Егер ол әрекет етпесе немесе жеткілікті күш жұмсамаса, ол өз құрмет бағасын жоғалтады. Төлемді алу үшін naidm кең өкілеттіктерге ие болды. Ол мердігердің мүлкін тәркілеуге, түрмеге қамауға тіпті мердігерге зорлық көрсетуге құқылы болған. Көрінетіндей, куәгерліктегідей, ешкім өзінің құрмет бағасынан жоғары сомаға кепіл бола алмайды. Ráth көбінесе төлемді кепіл деп аталады. Егер мердігер қарызын төлемесе, ráth өз мүлкінен қарызды төлеуге міндетті болған. Одан кейін ол келісімшарттан ақша алуға тырысады. Дегенмен, ráth тек қана naidm борышкерді төлеуге мәжбүр ете алмаса ғана төлейді. Ráth ретінде әрекет ету қаржылық шығынға әкелуі мүмкін, оны қайтару мүмкін болмайды, сондықтан заң трактаттары бұл жағдайды қауіпті деп санайды, ол "әлемнің үш қараңғы нәрсесінің" бірі болып табылады. Ráth, басқа кепілдер сияқты, жұмысқа қабылданғанда сыйақы алады, бұл олардың тәуекелін өтеуі мүмкін. Адам өз құнынан жоғары сомадағы келісімшарттарда ráth ретінде әрекет ете алмайды, бірақ келісімшарттың бір бөлігі үшін ғана ráth болуы мүмкін, бұл жағдайда олар тек өз құнына дейін төлеуге жауапкершілікте болады. Соңында, aitire – бұл мердігер міндеттемелерін орындамаған жағдайда кепілге алынатын кепіл. Кепілге алынған адам қарызын төлеу үшін он күнге ие болады, содан кейін босатылады. Егер ол сол уақытқа дейін босатылмаса, қарыз алушыға шығындар өте жоғары болуы мүмкін. Aitire өзінің дене құнын төлеу арқылы құтылуға тиіс, бұл қымбатқа соғады, ал борышкер одан екі есе көп төлеуге, сонымен қатар кепілдің құнын төлеуге міндетті. Aitire өзіне қарызды өкілдік етуге құқылы.
Sureties were the prime enforcers in early Irish law. They were not government officials, but rather sureties who were appointed to enforce a contract or other legal relationship. Berad Airechta, the law tract that deals most with sureties, offers formulaic speeches the contractors may have recited ceremonially to appoint sureties and make the sureties swear to perform their duties properly. In addition to sureties appointed for specific contracts, relatives might be expected to act as sureties in cases where they were not specifically bound. There is also evidence that most sureties were either relatives or lords of the contractor. Three types of sureties appear in Irish law. The naidm (and in earlier texts macc) refers to a surety who is expected to enforce payment from the contractor. Apparently, in standard contracts two naidmain (plural of naidm) were appointed by each party. The word naidm might also refer to the "binding" of a contract. If the contractor whom he is appointed for defaults it is the naidms responsibility to attempt to make the contractor pay. If he does not act or does not put in sufficient effort he loses his honour price. In attempting to extract payment, the naidm had a wide range of powers. He might distrain the contractor's property, imprison or even violently attack the contractor. Apparently, as with witnessing, someone could not be a naidm to a contract worth more than his honour price. The ráth is generally referred to as a paying surety. Should the contractor default, the ráth had to pay the debt from his own property. He could then attempt to extract the money from the contract. Assumedly, the ráth only paid if the naidm was unable to make the debtor pay. Since acting as a ráth could mean a financial loss that might not be repaid, the law tracts apparently see the position as dangerous, as one of three "dark things of the world." The ráth, like other sureties, were paid a fee when hired, which potentially made up for the risk they undertook. A person could not act as a ráth in contracts worth more than his honour price, though it was possible that one might act as a ráth for only part of a contract, in which case they were responsible for payment only up to their honour price. Finally, the aitire is a surety who became a hostage in the case of a default. Once the hostage was in captivity, the debtor had ten days to pay the debt to have the hostage released. If the hostage was not released by then, expenses to the debtor could become exorbitant. The aitire had to pay his own ransom by paying his body price, which was expensive, and the debtor had to pay twice that fee plus the surety's honour price. The aitire could enforce the debt to him by himself.
Дін мен дінзаттық құқықпен қарым-қатынасы
Брехон заңын кәсіби заңгерлер тобы ана тілінде жасаған. Осы заңгерлердің шіркеумен байланысы туралы мәселе көптеп талқыланады. Брехон заңдары кейде Ирландия канондық заңдарымен келіспесе, кейде оларға әсер еткен.
Brehon law was produced in the vernacular language by a group of professional jurists. The exact relationship of those jurists to the church is subject to considerable debate. Brehon law at times was at odds with and at times influenced by Irish canon law.
Жергілікті шіркеу заңы
Көне ирланд тілінде шіркеуден пайда болған бірнеше заң трактаттары жазылған. Олардың ең танымалсы – 697 жылы Адомнанның ықпалымен жасалған және бірқатар дін қызметкерлері мен патшалар бекіткен «Каин Адомнайн». Бұл заңның мақсаты әйелдерге, балаларға және дін қызметкерлеріне қарсы жасалған қылмыстар үшін Брехон заңындағы жазаларды толықтыру болған. Ол кейбір жағынан Брехон заңының идеяларын ұстанады, бірақ арасында айырмашылықтар бар; мысалы, Брехон заңы болдырмайтын өлім жазасын қолданады.
A number of law tracts that originated from the church were written in Old Irish. The most famous of these is Cáin Adomnáin, which was apparently created in 697 under the influence of Adomnán and ratified by a number of ecclesiastics and kings whose names appear in the text. The idea of the law was apparently to supplement the punishments of Brehon law for crimes against women, children, and clerics. In some ways it follows the ideas embodied in Brehon law although there are differences; for instance, it uses capital punishment, which Brehon law avoids.
Қасиетті кітаптар
Латын Канон заңына, мысалы Collectio canonum Hibernensis (Ирландияның Канондар жинағы) сияқты, жергілікті шіркеу заңына қарағанда көбірек қайшылықтар бар. Брехон заңы көп әйел алуға (Ескі Келісімнің құқығын сілтеме жасай отырып) және ажырасуға рұқсат береді, бұл канон заңында тікелей тыйым салынған амалдар. Сонымен қатар, екі құқықтық жүйе бір-бірінен қарыз алғаны анық көрінеді. Латын терминдерінің көп бөлігі көне ирланд тіліне және құқықтық жүйеге енген, мысалы, куәгердің түрі – teist, латын тілінен алынған testis сөзінен. Collectio Canonum Hibernensis де Brehon заңынан rata терминін қарызға алған, ол көне ирланд тіліндегі rath сөзімен байланысты, кепілдіктің бір түрі. Бұл, сондай-ақ, канондық құқықта Брехон заңынан маңыздырақ қарыз алу фактісін көрсетеді. Заңның бір немесе екінші бағытта қарызға алынғанын көрсететін көптеген жағдайлар бар. Шіркеуге қатысты үлкен бөлімдер Collectio Canonum Hibernensis-тен Bretha Nemed заң трактатының бір бөліміне толығымен аударылған. Екі мәтінде де бірдей ереже келтірілген жағдайда, қайсысы бірінші болып пайда болғаны әрдайым анық емес. Материалдық құқықтан басқа, аналогияны қолдануға бейімділік сияқты басқа да құқықтық аспектілер де екеуінде де кездеседі. Жинақ, әрине, солтүстік орталық аймақта жасалған. Кейінгі қолжазбаларда Senchas Már трактаттарына ең көп түсіндірмелер мен пікірлер қосылған. Сонымен қатар, Senchas Már мәтіндеріне көне ирланд тіліндегі глоссалардың аз ғана мысалдары берілген. Бұл глоссалар Мюнстерде жасалған. Мәтін үш бөлікке бөлінген; үш саны ирландтар үшін маңызды болған. Көптеген заңдар үштіктерге топтастырылған, бұл практика Уэльсте де кең таралған. Бір ғалымның пікірінше, әдетте бірінші бөліктен бір трактат, екінші бөліктен екі тікелей байланысты трактат және үшінші бөліктен үш тікелей байланысты трактаттан тұратын алтылықтан тұратын бірнеше топтар болған. Әрбір алтылықтың әртүрлі жағдайларда бір-бірімен байланысты болуы мүмкін деп болжанады. Алғы сөз кітаптың авторлығын Сент-Патрик тағайындаған тоғыз адамнан тұратын заңды қайта қарау комитетіне жатқызады. Оның құрамына үш король, үш епископ және әдебиет, поэзия және құқық саласындағы үш профессор кірген. Солардың ішінде Дубтах ең бастысы болды. Оның міндеті тарихи шолу жасау болды, осы арқылы ол "осы аралға алғашқы қоныстанған сәттен бастап, имандылықты қабылдағанға дейін Киелі Рух айтқан барлық шындық үкімдерін" көрсетті. Жазба заңдарындағы және Жаңа Өсиеттегі Құдай сөзіне және сенушілердің санасына қайшы келмейтін нәрселер Патрик және Ирландияның дін қызметкерлері мен басшылары тарапынан брехон заңдарында бекітілді. Осылайша Сенхус Мор пайда болды."
More contradictions exist with Latin Canon Law, such as in the Collectio canonum Hibernensis (Irish Collection of Canons), than with Vernacular Church law. Brehon law allows polygyny (albeit while citing the authority of the Old Testament) and divorce, among other actions that canon law expressly forbids. At the same time, it is clear that the two legal systems have borrowed from each other. Much Latin terminology has entered into Old Irish and into the legal system, such as a type of witness teist from Latin testis. The Collectio Canonum Hibernensis also borrows terms found in Brehon law such as rata from Old Irish rath, a type of surety. The latter also suggests more substantive borrowing from Brehon Law into canon law. There are a number of places where it is clear that law was borrowed in one direction or another. Large sections on the Church have been translated wholesale from the Collectio Canonum Hibernensis into a section of the Law tract Bretha Nemed. Where both texts cite the same rule, it is not always clear which came up with the rule first. In addition to substantive law, other legal aspects appear in both, such as the propensity towards the use of analogy. The collection was apparently made somewhere in the north midlands. The Senchas Már tracts have been subjected to the greatest amount of glossing and commentary in later manuscripts. Moreover, one of the few examples of Old Irish glossing has been given to the various texts of Senchas Már. These glosses were apparently made in Munster. The text has been arranged into thirds; three was apparently an important number to the Irish. A number of laws were grouped into threes, called triads—a practice also common in the Welsh. One scholar has recently suggested that there were a number of groups of six including one single tract, generally from the first third, two contiguous tracts generally in the second third, and three contiguous tracts from the third third. Each group of six is theorised as related to each other in various ways. The prologue ascribes the authorship of the book to a committee of nine appointed by St Patrick to revise the laws. It was composed of three kings, three bishops, and three professors of literature, poetry, and law. Chief among the latter was Dubthach. It became his duty to give a historical retrospect, and in doing so he exhibited "all the judgments of true nature which the Holy Ghost had spoken from the first occupation of this island down to the reception of the faith. What did not clash with the word of God in the written law and in the New Testament and with the consciences of believers was confirmed in the laws of the brehons by Patrick and by the ecclesiastics and chieftains of Ireland. This is the Senchus Mor."
Псевдотарихи пролог
Бұл жерде бірнеше нақты мәтіндерді атап өту пайдалы болар. «Псевдотарихи пролог» – «Сенхас Мар» құрамына бастапқыда кірмеген, бірақ кейіннен тарихи контекст беруге тырысқан қосымша болған. Бұл мәтіннен өзгешеленетін бастапқы кіріспе де бар. «Псевдотарихи пролог» христиан дінінің пайда болуымен байланысты Брехон заңына енгізілген өзгерістерге қатысты. Деректерге сәйкес, Киелі Патрик Ирландияның бас олламы Дубхтах моку Лугаирдің аузына бата берген, ол Киелі Патриктің көмекшісі және күймешісі Киелі Одранның өлтірілуіне қатысты бір іс бойынша үкім шығарған, содан кейін заңның қалған бөлігін оқыған. Құдайға ұнамды заңдар өзгеріссіз қалдырылса, ал Құдайға ұнамағандары өзгертілген. Осы оқиға Брехон заңының өлім жазасын қолдамауының себебі ретінде де келтіріледі. Мәтінде өлім жазасының көптеген жағдайларда қолданылуы мүмкін екені бірнеше рет айтылады, оның ішінде кісі өлтіруге немесе кісі өлтіруге әрекеттенуге араласпау, заңсыз кіргендерді өлтіру және заңның XXXV тарауындағы (IV томда) қылмыскерлердің өлімі. Патриктің көмекшісін өлтірген адам Патрик оны кешіргендіктен өлтіріліп, бірден жұмаққа жіберілді, ал болашақ кісі өлтірушілер кешірілді, себебі Патрик олардың кешірілуін және жұмаққа жолдануын қамтамасыз ете алмады. Сонымен қатар, «ешқашан жамандыққа қайта оралмаса» және «қылмыскер қылмыскердің жазасын тартсын» делінген. Өкімнің соңында адамның өлшеулі жаны мен мәңгілік жанының екілігі айтылды, Нуадты (адамды) өлімге кесіп, жанына кешірім беріліп, жұмаққа жолдануға рұхсат етілді, өйткені оның қылмысы өтелді. Осы оқиғалардың шындыққа сәйкес келуіне күмәндік тудырады, бірақ олар Брехон заңгерлерінің өз заңдары туралы қалай ойлағанын түсінуге көмектеседі.
A few specific texts may be usefully mentioned here. The Pseudo Historical Prologue was not an original part of the Senchas Már, but was actually a later addition that attempted to give historical background. There is also an original introduction distinct from this text. The Pseudo Historical Prologue was concerned with the changes in the Brehon law, which it suggested occurred with the arrival of Christianity. In effect, Saint Patrick is supposed to have blessed the mouth of the Chief Ollam of Ireland, Dubhthach moccu Lughair, who then gave judgment on a particular case regarding the killing of Saint Odran an assistant and charioteer to Saint Patrick and then continued to recite the rest of the law leaving unaltered those laws acceptable to God and altering those that were not. This case is also given as the reason why Brehon law did not favour capital punishment. Although it states numerous times that the death penalty was an option in numerous cases, including failing to intervene in a murder or attempted murder, the legal killing of trespassers and the death of criminals who violated various other sections of the law in Heptad XXXV in Vol. IV. While the murderer of Patrick's assistant was killed and immediately sent to heaven because he was forgiven by Patrick, future murderers were to be pardoned as Patrick would not be around to assure their forgiveness and ascent to heaven, but also states "as long as they do not relapse into Evil again" and "Let everyone who is a criminal suffer the death of a criminal" and the duality of the mortal person and their eternal soul was referenced at the closing of the Judgement, sentencing Nuadh (the person) to death, but allowing his soul forgiveness to enter heaven, as his crime has been atoned for. There is no reason to think that the events described actually occurred although they do provide insight into how the Brehons thought about their own law.
және
Бұл екі мәтін, "Асыл феодтарды реттеу" және "Кара клиенттіктерді реттеу" лорд-клиент қатынастарының құрылымын қарастырады. Бұл екі трактат клиенттікке қабылдау шарттарын реттейді, сондай-ақ лорд клиентке берген қызметтер мен тауарларға клиенттен қандай қызметтер мен тауарлар күтілетінін көрсетеді. Джозеф Фишердің 1877 жылғы "Ирландиядағы жер иелену тарихы" мақаласына жүгініңіз, ол Корольдік тарихи қоғамның еңбектерінде жарияланған. Фишер, әлеуметтік дарвинизм терминін енгізген адам, "тенюр" деп аталатын мал несиелеу жүйесінің ертедегі ирландтар жер иеленуді дамытқан деген жаңылыс пікірге әкелгенін атап өтті.
These two texts, "The Regulation of Noble Fief" and "Regulation of Base Clientship", deal with the structure of lord client relations. These two tracts regulate the circumstances of entering into clientship as well as setting forth what goods and services were given by the lord in return for what goods and services the client gave. See Joseph Fisher's 1877 article on The History of Landholding in Ireland which was published in the Transactions of the Royal Historical Society. Fisher, who coined the term social Darwinism, was commenting on how a system for borrowing livestock which had been called "tenure" had led to the false impression that the early Irish had already evolved or developed land tenure:
және
"Арналы үкімдер" және "Кондукттелген судың туыстығы" трактаттарын кейбір ғалымдар бір автор жазған деп санайды. Бұл екі трактаттың екеуі де салыстырмалы түрде жаңа жануарлар – бал аралары және технология – су тірмендері Ирландия заңына Еуропаның басқа аймақтарынан енгізілуі туралы заңдық мәліметтерді ұсынады. Осылайша, олар Бреондардың жаңа заңдық шақыруларға бейімделуін көрсетеді. Атап айтқанда, бұл заңдық аналогияның қолданылып жатқанын көруге болатын бір сала.
"Bee Judgments" and "Kinship of Conducted Water" are two tracts some scholars believe were written by the same author. These two tracts both present legal information about a relatively new animal and technological introductions to Irish law from elsewhere in Europe, Honey Bees and Watermills. Hence they show the Brehons adapting to new legal challenges. In particular, this is one area where it is possible to see a legal analogy in action.
және
Ауруларды күтіп-ұстау, қанды жала туралы сот үкімдері және Диан Сехт сот үкімдері – «Сенчас Мар» еңсоңғы үштен бір бөлігіндегі үш тікелей байланысты бөлім. Бірінші екеуі ауруларды күтіп-ұстау тәжірибесін (жоғарыда қараңыз) қарастырады, ал үшіншісі жарақаттар үшін төленетін ақылар туралы мәлімет береді. Өкінішке орай, «Слихт Отруса» тек үзінді түрінде сақталған. Осы трактаттар жарақаттарға қатысты заң туралы біліміміздің көп бөлігін қамтамасыз етеді, ал басқа бірнеше трактаттар нақты жағдайларды қарастырады.
Sections on Sick Maintenance, Judgments of Blood Lyings and Judgments of Dían Cécht are three contiguous tracts in the final third of the Senchas Már. The first two deal with the practice of sick maintenance (see above) and the third deals with payments for injuries. Unfortunately Slicht Othrusa only survives as a fragment. These tracts give us most of our knowledge on the law regarding injury, while a few other tracts cover specific situations.
мәтіндер
Сенхас-Мар мектебінен басқа, ғалымдар мәтіндер жасайтын тағы бірнеше құқықтық мектепті анықтады. Олардың ең толық қалыптасқан келесісі – Nemed немесе Bretha Nemed мектебі, ол өндірген екі мәтіннің атымен аталады. Бұл мектеп, «өлеңдік-құқықтық» деп аталатын, Мюнстерде орналасқан сияқты, себебі Мюнстер патшасы мен Мюнстердегі екі монастырь туралы сілтемелер бар.
In addition to the school that produced the Senchas Már, scholars have detected a few other legal schools that produced texts. The next most fully formed is the Nemed or Bretha Nemed school, named after two of the texts it produced. This school, which has been referred to as poetico legal, apparently was located in Munster, based on references to the King of Munster and two monasteries in Munster.
және
Бұл екі мәтін, "Артықшылықтылардың алғашқы сот үкімі" және "Артықшылықтылардың соңғы сот үкімі" – бұл екі мәтінге кейіннен жазушылар берген аттар. Олар негізінен түсініксіз роскад поэзия стилінде жазылған. Біріншісі шіркеудің, ақындардың және түрлі мамандық иелерінің рөлдері мен мәртебесін сипаттайды. Ал соңғысы негізінен ақындардың мәртебесі мен міндеттеріне арналған, бірақ басқа да материалдарды қамтиды. Бірінші мәтін – ғалымдар авторды анықтаған алғашқы мәтіндердің бірі, яғни Хуа Буирэхэйн ағалары, олардың ішінде епископ, ақын және судья бар.
These two texts, the "First Judgment of Privileged Ones" and the "Final Judgment of Privileged Ones" are the later scribal names of two texts are written primarily in the obscure roscad style of poetry. The first describes the roles and status of the church, poets and various other professionals. The final primarily with the status and duties of poets although it contains other material as well. The first is also one of the few early texts scholars have assigned an author to, namely three brothers, hua Búirecháin, who are a bishop, a poet, and a judge.
Басқа мәтіндер
Бірнеше басқа мәтіндер бір авторға немесе бір мектепке жатқандықтан жинастырылмаған. Бұл басқа мәтіндер авторларының байланысы жоқ екенін білдірмейді, ғалымдар оларды анықтап шығара алмағандығын ғана көрсетеді.
A number of other texts have not been grouped together as coming from either the same author or from the same school. This doesn't mean no affiliation for authors of other texts exists, only that scholars have not been able to find them.
Кейінгі мәтіндер
Заңдық трактаттардың көпшілігі 7 және 8 ғасырларда жазылғанмен, бірқатар тәуелсіз трактаттар, сондай-ақ маңызды көлемде түсіндірмелер мен пікірлер болды, олардың көпшілігі трактаттардың жазылған мерзімінен бір ғасыр ішінде жасалған.
While most of the legal tracts were composed during the 7th and 8th centuries, there were some independent tracts, as well as a significant amount of glossing and commentary, often written within a century of when some of the tracts were composed.
Глоссалар мен түсініктемелер
VIII ғасырдан кейін жазылған ең көп көлемді заң материалдары осы алдыңғы материалдарға түсіндірмелер түрінде келген. Мұндай түсіндірме жазушылардың өздері жұмыс істеген материалды қаншалықты түсінгендігі туралы көптеген сұрақтар туындайды. Сондай-ақ, кейбір жағдайларда заңгерлер бұрынғы материалдарды заңның қалай қалыптасқанын түсіндірудің дұрыс тәсілі ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Бұл материал екі негізгі нысанда кездеседі: мәтіннің жолдары арасына жазылған түсіндірмелер және алдыңғы заң материалдарынан цитатамен басталатын шағын мәтіндер. XVI ғасыр заңгері Домнал О'Даворен көптеген басқа көздерден цитаталар келтірген сөздік жасады. Көп жағдайда, бұл мәтін ғана белгілі бір цитаталарды және толық заң трактаттары туралы ақпаратты қамтиды. Оның басты мақсаты – нақты сөздерді, әсіресе заң терминдерін тізімдеп, анықтау болып табылады, осылайша ең көне заңдарды түсінуге зор көмек көрсетті.
The most voluminous legal material written after the 8th century takes the form of notes upon that earlier material. There have been numerous questions about the degree to which such glossators understood the material they worked on. It is also possible that in some cases jurists used the earlier material for a legitimate method of explaining how the law had come to work. This material takes two main forms: glossing between the lines of a text, and mini texts that begin with a quote from earlier legal material. The 16th century jurist Domnall O'Davoren created a glossary in which he quoted from many other sources. In many cases, it is the only text that includes certain quotes as well as information about certain whole law tracts. Its primary focus is to list and define certain words, particularly legal terms, and as such has provided significant help in understanding the oldest laws.
Кейінгі заңдық трактаттар
Заң мәтіндерінің көп бөлігі 9 ғасырға дейін жазылған, бірақ кейбіреулері одан кейін де жазылған. Орта Ирландия мәтіні «Кро мен Дибадтың үлестірілуі» кісі өлтірушіден төленетін айыппұлды алу және өлген адамның мүлкін бөлу туралы мәселелерді қарастырады. Сонымен қатар, «Cóic Conara Fugill» (Сот үкімінің бес жолы) құқықтық мәтіні алғашқыда ең ерте кезеңде жазылған, бірақ кейін бірнеше редакцияларға ұшыраған. Мәтінде сот ісінің мазмұнына қарай қалай жүргізілуі керек екендігі түсіндірілген. Бұл мәтінде қандай ерекшеліктер жасалғаны нақты емес.
While the majority of legal texts were written before the 9th century, a few were written later. The Middle Irish text, The Distribution of Cró and Dibad deals with extracting fines from a killer and dividing a dead man's property. Additionally, the legal text Cóic Conara Fugill (the Five Paths of Judgment) was originally written during the earliest period but received a number of subsequent recensions afterwards. The text deals with how a court case should proceed based on the substance of the intended argument. It is not clear what distinctions are made in this text.
Сот үкімдері
Ирландияның ерте заңдарында сот шешімдері дерлік жоқ. Бар болғаны бірнеше қысқаша сілтемелер ғана, олар заңдық және заңдық емес мәтіндерде кездеседі және қолданыстағы заңдарға сілтеме жасайды. Мысалы, "Бехбретта" еңбегінде, бір патшаның ара шаққаннан көзі жоғалғандықтан тағынан айырылғаны туралы айтылады. Сонымен қатар, латын тіліндегі Әулие Колумбаның өмірбаянында бір адамның өзге біреуін өлтіргені және одан кейін оның күтетін жазасы туралы мәлімет бар.
Early Irish Law is almost completely lacking in case law. What exists are a few brief references in a number of texts, both legal and non legal, which reference the laws in action. For instance Bechbretha mentions the case of a king who lost his throne because he was blinded by a bee. Additionally, the Latin Life of St. Columba refers to the case of a man who killed another and the subsequent punishment he was to endure.
Брехон заңдарының құлдырауы
Ирландияда Брехон заңына қол сұғудың алғашқы әрекеті 1155 жылы болды, қашан Англияның папасы Адриан IV-ші Ирландияны нормандықтардың басып кіруін санкциялаған Laudabiliter паптық бұйрығын шығарды. Нормандықтардың басып кіруінен кейін (1171 жылдан бастап), англо-нормандықтар бақылауындағы аумақтар ағылшын заңдарына бағынды. Алғашқы өзгерістердің бірі 1172 жылы Кашел синодында болды, ол жақын туыс емес серіктестерге жалғыз некеге тұруды талап етті және дін қызметкерлерін отбасының дәуірлік төлемдерінің үлесін төлеуден босатты. Ирландияның Лордтығын құрған Генрих II өзінің империясында құқықтық реформатор болды және сот төрелігін орталықтандырып, жергілікті әдет-ғұрып заңдарын жоюға кірісті. Стронгбоу 1170 жылы Брейхон заңы бойынша жаңа қайын атасы Дермот МакМерроудан Лейнстердің үлкен бөліктерін алды, содан кейін Генрих оларды қайтадан берді. Килдере графы сияқты жер иелері Лордтықтан бұрынғы үздіксіз құқыққа ие болуға талап ете алатын. Келесі ғасырларда аралдың көп бөлігін «гейл тілінің қайта жаңғыруы» (Gaelic revival) деп аталатын мәдени және әскери жаңғырту биледі. Норман барондарының көпшілігі ирландтық мәдениет пен тілді қабылдады, жергілікті ирландтармен үйленді және ирландтық заңды әдет-ғұрыпты қабылдады. 15 ғасырда Дублин маңындағы Англияның бақылауындағы Паледен тыс жерлерде, сондай-ақ солтүстік және шығыс Мунстердегі бірлескен дәстүрдің маңызды аймақтарында Брейхон заңы де-факто заң ретінде қолданылды. Дегенмен, Ирландия Республикасының заңдарында кейбір жаңғыртылған қағидалар қайта қабылданған болса да, Брейхон заңдарын Ирландия Лордтығының ағылшын үкіметі ресми түрде қабылдаған емес. 1367 жылы Килкенни жарғыларын енгізу және Берілу және қайтару саясаты Брейхон заңын тиімді түрде заңсыз етті. Бір ерекше жағдайда, соңғы ирландтық сот практикасында, Брейхон заңдарының сақталуына байланысты, жергілікті балық аулау құқықтары танылды, бірақ олар да жалпы құқық бойынша жеңілдіктерді білдірді. 16 ғасырдың ортасында Тюдорлардың Ирландияны жаулап алуы және Тоғыз жылдық соғыс (1594–1603) нәтижесінде 1600 жылы Брейхон заңдарының екі тірегі – Танистер мен Гавелкинд заңсыз деп жарияланды. Ольстерге ағылшын заңын тарату мүмкін болды және графтардың қашуына (Flight of the Earls) әкелді. Брейхон заңдарының элементтері Ирландияның батысындағы Галтахтада және Шотландия аралдарында, әсіресе Льюис аралында азайып бара жатқан қалдықтарда сақталды. Льюис аралында Моррисон кланының басшылары (бұрынғы Clann mhic Amhlaigh (Macaulays) of Uig in Lewis, және Sliochd a' Bhreitheimh, кейіннен Моррисон) 17 ғасырға дейін Льюис МакЛеод кланының мұрагерлік брифтері (шотландша bretheamh немесе brehon) немесе судьялары ретінде қызмет етті. Моррисон кланының орналасқан жері Льюис штатындағы Несс болды, онда клан басшысы Бритхем немесе мұрагерлік судья болып, Фифшир отарлаушылары пайда болғанға дейін қызмет етті. Марқұм капитан Томас айтқандай, брифтердің ешқайсысы ағылшын тілінен бір сөз түсінбеген болуы мүмкін, ал шотланд заңдары гэль тіліне аударылмағандықтан, Шотландияның осы бөлігінде жергілікті немесе Брейхон заңдары 17 ғасырға дейін қолданылған болуы керек. (Dan Iain Ghobha: The poems of John Morison, cit. – Arch. Scot., Vol. V., p. 366)
The first attempt to encroach on Brehon law in Ireland came in 1155 when the English pope Adrian IV issued the papal bull Laudabiliter, which sanctioned the Norman Invasion of Ireland. Following the Norman invasion (from 1171), areas under Anglo Norman control were subject to English law. One of the first changes came with the Synod of Cashel in 1172, which required single marriages to partners that were not closely related, and exempted clergy from paying their share of a family's eraic payments. Henry II, who created the Lordship of Ireland, was also a legal reformer within his empire, and started to centralise the administration of justice and abolish local customary laws. Strongbow was assigned large parts of Leinster in 1170 under the Brehon law by his new father in law Dermot McMurrough that were then regranted by Henry. Landowners such as the Earl of Kildare could claim a continuous title that just predated the Lordship itself. In the centuries that followed, a cultural and military "Gaelic revival" eventually came to cover the larger portion of the island. The majority of Norman barons eventually adopted Irish culture and language, married in with the native Irish, and adopted Irish legal custom. By the 15th century, in the areas outside of the English controlled Pale around Dublin, and some notable areas of joint tradition in northern and eastern Munster, Brehon law became the de facto legal writ. Nevertheless, the Brehon Laws could never be adopted on an official basis by the English controlled government of the Lordship of Ireland, although some modernised concepts have been readopted in the laws of the Republic of Ireland. The imposition of the Statutes of Kilkenny in 1367 and the policy of Surrender and regrant effectively outlawed Brehon Law. In one exceptional case, vestigial rights have been recognised in recent Irish case law, in reference to the survival of Brehon law governed customary local fishery rights in Tyrconnell, but these also amounted to an easement under Common Law. The Tudor conquest of Ireland in the mid 16th century, ending in the Nine Years' War (1594–1603), caused Tanistry and Gavelkind, two cornerstones of the Brehon Laws, to be specifically outlawed in 1600. The extension of English law into Ulster became possible and led in part to the Flight of the Earls in 1607. Elements of Brehon law operated in dwindling remnants in the Gaeltacht in the west of Ireland and in the Scottish Isles, notable on the isle of Lewis. On Lewis, the chiefs of the Morrison clan (earlier, Clann mhic Amhlaigh (Macaulays) of Uig in Lewis, and Sliochd a' Bhreitheimh, later Morrison) continued to hold office as hereditary brieves (Scots for bretheamh or brehon) or judges of the MacLeod clan of Lewis into the 17th century. the location of the Morisons was at Ness in Lewis, where the head of the Clan was Britheamh or Hereditary Judge long before Fifeshire colonists were heard of. It is not likely, as the late Captain Thomas put it, that any of the Brieves ever understood a word of English, and as the Scotch laws were never translated into Gaelic, it seems that the native or Brehon Laws must have been administered in this part of Scotland as late as the 17th century.|Dan Iain Ghobha: The poems of John Morison, cit. – Arch. Scot., Vol. V., p. 366
Соңғы Моррисон осы лауазымды 1619 жылға дейін от пен қан хатымен тоқтатты. Бұл 1595 жылға дейін Льюис аймағындағы соңғы оперативші болған болуы мүмкін. Моррисон кланының кейінгі тарихын қараңыз.
The last Morrison to exercise the office was put down with Letter of Fire and Sword in about 1619. It is probable that it was the last operative in Lewis by about 1595 or so. See the later history of Clan Morrison.
Наурыз заңы
Март заңы – орта ғасырларда Ирландия билігінің шекаралық аймақтарында қолданылған заңдар мен әдет-ғұрыптар жиынтығы. Бұл аймақтарды Англо-ирландиялық лордтар басқарды, бір жағынан тікелей Англия коронінің билігінде болған Пейл (Pale), екінші жағынан – туған жергілікті патшалардың билігінде қалған Гаэльдік Ирландияның арасында. Март заңы 13 ғасырдың соңында Англия королі Эдуард I Уэльсті жаулап алу және Шотландиядағы соғыстарын қаржыландыру үшін Ирландиядан ресурстарды алған кезде пайда болды. Екі аймақ шекаралық аймақтарда, мысалы Уиклоу тауларында араласып кеткендіктен, март заңының қолданылуы мен мазмұны кең ауқымда өзгеріп отырды.
March law was a set of laws and customs obtaining in the border areas of the Lordship of Ireland during the Middle Ages. These regions were ruled by Anglo Irish lords between The Pale, which was the portion of Ireland ruled directly by the English crown, and Gaelic Ireland, which was still under the rule of native kings. It came into being in the late 13th century, when King Edward I of England drained resources from Ireland to fund his conquest of Wales and his wars in Scotland. Since the two areas were often intermingled in the border regions, as in the Wicklow Mountains, the applicability and content of march law varied widely.
Транскрипциялар мен аудармалар
, Брехон заң комиссиясы атынан, В. Н. Хэнкок, Т. О'Махони және т.б. редакциялаған
, on behalf of the Brehon Law Commission, edited by W. N. Hancock, T. O'Mahony et al