Кіріспе
Латвияның дәстүрлі музыка түрі – дайна немесе халық әні. Дайна – Латвияның дәстүрлі музыкасы немесе поэзиясының түрі. Литва дайналары олармен ортақ белгілерге ие, бірақ еуропалық халық әндері дәстүрлерінен күшті әсер көрді. Латыш-американдық Иева Аузина Сентваньи дайналарды ағылшын тіліне аударуда.
A daina or tautas dziesma is a traditional form of music or poetry from Latvia. Lithuanian dainos share common traits with them, but have been more influenced by European folk song traditions. Dainas are being translated into English by Latvian American Ieva Auziņa Szentivanyi.
Поэтикалық метр және оның шектеулері
Трохалық метр ең көп таралған, шамамен 95% дайындар осы метрде жазылған. Бұл метрдің ерекшелігі – басылмаған буын, басылған буыннан кейін келеді, екі буын бір табанды құрайды. Екі табан екібас құрайды, ал әрбір екібастан кейін цезура болады, ол сөздің ішінде орналаса алмайды. Дәстүр бойынша дайындар әр жолда екі екібастан тұратындай етіп жазылады. Егер цезурадан кейін үш буын келсе, соңғы буын, яғни жолдың соңындағы буын – ұзын, ал төрт буын келсе – қысқа болады. Ырғақ қысқа дауысты немесе қысқа дауысты және S әрпін қамтыса, қысқа деп есептеледі, ал қалған барлық ырғақтар ұзын деп есептеледі. Бұл екібаста бір төрт буынды сөз, екі екі буынды сөз, бір бір буынды және бір үш буынды сөз, немесе екі бір буынды және бір екі буынды сөзден тұруға мүмкіндік береді, сондықтан сөздік қоры шектеулі. Ерекшеліктер көбінесе Шығыс Латвия диалектілерінде кездеседі, олар сөздердің цезурадан бір буын бұрын немесе кейін басталуына мүмкіндік береді, осылайша бес буынды комбинацияларға жол береді. Бұл сәйкессіздік көбінесе бір немесе екі жолда, әсіресе екінші немесе төртінші жолда кездеседі. Жолдың соңындағы қысқа және ұзын буын ұғымы сақталады. Дегенмен, жоғалған цезурадан кейінгі буын көбінесе күнделікті сөйлеудегідей басылмайды. Сөздік қорын арттыру үшін дыбыс қосылуы немесе алынып тасталуы мүмкін. Дыбыстардың қосылуы тілдің құрылымындағы өзгерістермен түсіндіріледі (сөздердің соңғы буындарындағы дауыстылардың жоғалуы). Сөздің соңына қосылатын дыбыс әдетте I, кейде сирек жағдайларда A, U немесе E (соңғысы көбінесе Курляндияның кейбір аймақтарында) болады. Кейде қысқартулар орын алып, I әрпі кішіректеу жұрнақтың орнына қойылады, яғни жұрнақ сақталады, бірақ цезура арқылы сөздің қалған бөлігінен бөлінеді. Бұл, мүмкін, дайындарда кішіректеу жұрнақтардың өте танымал болуымен түсіндіріледі, сондықтан адамдар бір сөзді сол сөзбен ауыстыруды дұрыс деп санамады, бұл бір буынды қысқартатын болар еді. Кейде сөздің мағынасы әдеттегіден кері болған жағдайда да, буын санын арттыру үшін кішіректеу жұрнақ қосылады. Сол сияқты, метрді сәйкестендіру қажеттілігі уақыт формаларында келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін.
Стильдік құрылғылар
Дайналарда естіліс әдемілігін қамтамасыз ету үшін бірнеше стильдік тәсілдер қолданылады. Көбінесе қайталау жиі пайдаланылады; олардың ішінде аллитерация (дыбысталы буындардағы ұқсас дауыссыздардың қайталануы), анафора және эпифора (жолдың басында және соңында бір сөзді қолдану, сөздің қайталануы, сөздердің немесе бұрынғы жолдың тіркесімі, немесе алдыңғы сөйлемнің соңғы сөзімен түбірі бірдей сөзбен жаңа сөйлемді бастау) бар. Одан бөлек, түрлі салыстырулар мен символдық тәсілдер де кездеседі, соның ішінде тікелей салыстыру, эпитет, метафора, синекдоха, аллегория, тұлғаландыру және параллелизм – табиғаттағы оқиғаларды адам өмірімен және әртүрлі әлеуметтік топтармен салыстыру үшін сырттай байланыссыз ұғымдар қолданылады.
Тақырыптар
Лирикалық тұрғыдан алғанда, дайналар жергілікті мифология мен дәстүрлі мерекелерді қамтиды, бірақ көптеген ұқсас түрлерден айырмашылығы, оларда аңызға толы батырлар жоқ. Әңгімелер көбінесе күн құдайы Сауле және ай құдайы Мэннес сияқты христиан дінінен бұрынғы құдайлар туралы болады. Мифологиялық тақырыбы жоқ дайналар да бар – олардың көпшілігі аграрлық қоғам мен табиғаттың күнделікті өмірін ғана сипаттайды. Дегенмен, оларда табиғи құбылыстардың бейнеленуі жиі кездеседі. Тағы бір маңызды тақырып – адам өмірінің айналымы, әсіресе үш маңызды оқиға: туу, үйлену және өлім (соның ішінде жерлеу). Тууға қатысты дайналар терең сезімтал болып келеді және әдетте ана бейнесін бала туғызушы ғана емес, сонымен қатар баланың тағдырын анықтаушы ретінде көрсетеді. Мұндай дайналарда тағдыр құдайы Лайма да бейнеленеді және тарихи түрде туғаннан кейін бірден орындалған, дәстүрлі түрде моншада өткен. Көптеген дайналар эротикалық және жыныстық тақырыптармен, сондай-ақ әжуамен ерекшеленеді. Бұлар көбінесе «нератнас» (көңіл көшіруші) дайналар деп аталады. Өлімге арналған дайналар адамның өлімге дайындалуын сипаттайды және көбінесе жерлеу рәсімдерімен байланысты. Оларда көбінесе өлілер әлемімен байланысты әйел құдай бейнеленеді, ол kapu māte, veļu māte, zemes māte немесе smilšu māte (қамбалар анасы, өлілер анасы, Жер анасы, құм анасы) деп аталады. Дайналардың алғашқы жинағы 1894 және 1915 жылдар аралығында Кришьянис Баронс жариялаған «Latvju Dainas» болып табылады. Жазбада сақталған дайналардың саны екі жүз мыңнан астам.