Көне Рим мифологиясында Жер Анасы (Tellus Mater/Terra Mater)

Кіріспе

Ежелгі Рим діні мен мифологиясындағы Жердің бейнесі

Ежелгі Рим діні мен мифологиясында Теллус Матер немесе Терра Матер ("Ана Жер") – Жердің бейнесі. Империя дәуірінде Теллус пен Терраны ажырату қиын болғанымен, Теллус Республика немесе одан ертерек замандағы діни амалдардағы бастапқы жер анасының есімі болды. Ғалым Варро (б.з.д. 1-ғасыр) Теллусты Римнің жиырма бас құдайының бірі және он екі шаруашылық құдайының бірі деп тізімдейді. Оның еркек серігі – Целус (Уран) немесе Юпитердің бір түрі сияқты аспан құдайы болды. Оның грек аналогы – Гайя, ал этрусктің арасында оның аты – Цель. Майкл Липка Август тұсында пайда болған Терра Матердің грек Ге Матерінің римдік діни практикаға тікелей көшірілуі екенін дәлелдеді, ал Теллус, оның ежелгі ғибадатханасы Римнің қасиетті шекарасында (помериум) орналасқан, мемлекеттік дін қызметкерлері құрметтеген түпкілікті жер анасын білдіреді.

Ғибадатхана

Тель ғибадатханасы Каринаның ең көрнекті нысаны болды, оны рим халқы салған десе де болады. Ол б.з.б. 485 жылы өзін патша етпек болғаны үшін жазаланған Спурий Кассийге тиесілі үйдің бұрынғы орнында салынған, ол үй жазалау кезінде бұзылған еді. Соф екі ғасырдан астам уақыттан кейін салған ғибадатхана, көптеген адамдардың пікірінше, халық салған ғибадатхананың жаңадан тұрғызылған нұсқасы болды. Цицеронның айтуынша, оның мүлігінің жақын орналасқандығы кейбір римдіктерді оның ғибадатхананы күтіп ұстауға жауапкершілігі бар деген ойға келтірді.

Фестивальдар

Телл құдайына арналған мерекелер көбінесе ауыл шаруашылығымен байланысты және жиі Церерамен байланысты болды. Қаңтар айында екі құдай да «өнім аналары» ретінде құрметтелді. 13 желтоқсанда Телл ғибадатханасының жылдығы Церерамен бірге лекцистерний (банкет) арқылы тойланды, ол «өсу күші» мен жердің өнімділігін бейнелейтін. refn Вагенвоорт (1956) 15 сәуірді, Cerialia (12-19 сәуір) ортасында өткізді. Рим күнтізбесінде өсімдіктер мен жер құдайларына арналған мерекелер сәуір айында жиі кездеседі. Фордицидия институтын Римнің екінші сабин патшасы Нума Помпилий құрған деп есептеледі. Рим ауыл шаруашылығының қиын жағдайларымен күресіп жатқан кезде, Нумаға ауыл құдайы Фаунус түсінде Теллге құрбандық шалу қажеттігін айтты. Көптеген болжамдар сияқты, бұл хабарды түсіндіру қажет болды: «Малдың өлімі арқылы, уа, патша, Телл құдайының ықыласын алу керек: екі сиыр. Бір жас түйеден екі жан (animae) құрбан болсын». Теллге қатысты кейбір рәсімдер грек Деметрімен байланыстырылуы нәтижесінде Церераға берілген немесе онымен ортақ пайдаланылған болуы мүмкін. refn Шиллинг Телл немесе Терраға арналған арнау жазулары салыстырмалы түрде аз, бірақ Империя кезеңіндегі эпитафияларда кейде «Терра Матер, мені қабылда» сияқты стандартты тіркестер кездеседі. Қазіргі Любияда орналасқан Паннонияның кен өндіру аймағындағы ант жазуларында, кен балқыту зауыттарында (ferrariae) жұмыс істейтін императорлық құлдардың бақылаушылары – вилицилерден Terra Mater-ге бағышталған жазулар бар. Бәрі де 21 сәуірде, Римнің құрылған күнінде (dies natalis, «туған күн») тіркелген, бұл, мүмкін, 21 сәуірдегі Парилия мен Фордицидияның Телл құдайына арналған мерекесі арасындағы байланысты көрсетеді. Терра ұзақ уақыт бойы тұлға ретінде кеңінен танылды, тіпті құдай ретінде қарастырылмаса да. Ол көбінесе төрт элементтің тұлғаланған жиынтығының бір бөлігі болды, әдетте мүйіз, шаруашылық жануарлары және өсімдік өнімдерімен сипатталды.

Festivals celebrated for Tellus were mainly concerned with agriculture and often connected with Ceres. In January, both goddesses were honored as "mothers of produce" On December 13, the anniversary of the Temple of Tellus was celebrated along with a lectisternium (banquet) for Ceres, who embodied "growing power" and the productivity of the earth. refn|Wagenvoort (1956) held April 15, in the middle of the Cerialia (April 12–19). Festivals for deities of vegetation and the earth cluster in April on the Roman calendar. The institution of the Fordicidia was attributed to Numa Pompilius, the Sabine second king of Rome. During a time when Rome was struggling with harsh agricultural conditions, Numa was instructed by the rustic god Faunus in a dream that a sacrifice to Tellus was needed. As is often the case with oracles, the message required interpretation:
<blockquote>"By the death of cattle, oh King, Tellus must be placated: two cows, that is. Let a single heifer yield two lives (animae) for the rites." Some rites originally pertaining to Tellus may have been transferred to Ceres, or shared with her, as a result of her identification with Greek Demeter. refn|Schilling

Dedicatory inscriptions to either Tellus or Terra are relatively few, but epitaphs during the Imperial period sometimes contain formulaic expressions such as "Terra Mater, receive me." In the provincial mining area of Pannonia, at present day Ljubija, votive inscriptions record dedications to Terra Mater from vilici, imperial slave overseers who ran operations at ore smelting factories (ferrariae). These are all dated April 21, when the founding day (dies natalis, "birthday") of Rome was celebrated, perhaps reflecting the connection between the Parilia on April 21 and the Fordicidia as a feast of Tellus. Terra long remained common as a personification, if not exactly treated as a goddess. She often formed part of sets of the personified Four Elements, typically identified by a cornucopia, farm animals, and vegetable products.

Теллумо

Tellumo немесе Tellurus атты еркек серіктестері кейде еске алынады, бірақ олар сирек кездеседі. Гиппоның Августині Телумоны Теллустың еркек түрі деп атады. Капелла Телурусты айтады, бірақ басқа ешқандай дерек көзінде ол туралы мәлімет жоқ.

Ғылым саласында

Қазіргі заманғы бірнеше роман тілдерінде Terra немесе Terre – Жер планетасының атауы болып табылады. Жер кейде ағылшын тілінде сөйлейтіндердің арасында постклассикалық латын астрономиялық номенклатурасына сәйкес келу үшін және планетаны оның бір бөлігін жабатын топырақтан ажырату мақсатында "Терра" деп аталады. Сонымен қатар, өте сирек жағдайда, негізінен "теллуриан" сөзі арқылы "Теллус" деп те аталады.