Жаңазеландия саяхатшысы және заңгер Апирана Турупа Нгатаның өмірі мен қызметі
Āpirana Ngata
Апирана Турупа Нгата – жаңазеландиялық саяхатшы, заңгер (1874-1950). Маори мәдениетін сақтауға, тілін дамытуға үлкен үлес қосты. Биографиясы, саяси қызметі туралы оқыңыз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландия саясаткері және заңгері (1874–1950 жж.)
New Zealand politician and lawyer (1874–1950)
Сэр Апирана Турупа Нгата (3 шілде 1874 – 14 шілде 1950) – Жаңа Зеландияның көрнекті мемлекет қайраткері. Ол 20-ғасырдың ортасында парламентте қызмет еткен ең ірі маори саясаткері ретінде жиі сипатталады, сонымен қатар маори мәдениеті мен тілін дамыту және қорғаудағы еңбегімен де танымал. Оның мұрасы 20-ғасырдағы Жаңа Зеландияның ең көрнекті лидерлерінің бірі болып саналады және оның елу долларлық банкнотада бейнеленуі арқылы еске алынады. Нгата 1897 жылы саясатқа кірмес бұрын заңгерлікпен айналысты, ол Te Aute колледжінің көптеген түлектерімен бірге «Жас маори» партиясын құрды, оның ішінде болашақ министр Мауи Помаре де болды. Ол мұнда халықтарының дәстүрлі көзқарастарына қарсы шығып, ғылым мен пакеха стиліндегі санитарияға басымдық беріп, кейбір дәстүрлі әдеттер мен емдеу тәсілдерін тастауды ұсынды, бұл оны даулы тұлғаға айналдырды. 1905 жылы ол Шығыс маори округінен Парламент депутаты болып сайланды және бұл мандатты 40 жылға жуық сақтап қалды. 1928 жылдан 1934 жылға дейін ол Үкіметте Жергілікті халық істері министрі қызметін атқарды. Осы лауазымда маори халқы үшін мүмкіндігінше көп реформа жасауға тырысты, бірақ кеңінен жарияланған қаржылық дауыл кезінде министрліктен кетуге мәжбүр болды. Дегенмен, ол 1943 жылға дейін Шығыс маори округінен депутаттығын сақтап тұрды, сол жылы Еңбек партиясымен байланысты Ратана партиясынан келген Тиаки Омана оны жеңіп шықты, ал Еңбек партиясы маори округтерінде жеңіске жетті. 69 жасқа келгенде ол Гисборннан 129 шақырым солтүстікке орналасқан Нгати Пору елді мекеніне оралды, онда төрт ұлы мен төрт қызы, сондай-ақ көптеген немере-шөберелерімен бірге жеті жыл өмір сүрді.
Sir Āpirana Turupa Ngata (3 July 1874 – 14 July 1950) was a prominent New Zealand statesman. He has often been described as the foremost Māori politician to have served in parliament in the mid 20th century, and is also known for his work in promoting and protecting Māori culture and language. His legacy is one of the most prominent of any New Zealand leader in the 20th century, and is commemorated by his depiction on the fifty dollar note. Ngata practised as a lawyer before entering politics in 1897, when he established the Young Māori Party alongside numerous alumni of Te Aute College, including future fellow cabinet minister Māui Pōmare. Here he challenged the traditional views of his people, advocating the abandonment of some traditional practices and customary healing in favour of science and Pākehā style sanitation, which made him a controversial figure. In 1905, he was elected the Liberal Member of Parliament (MP) for Eastern Maori, retaining this seat for nearly 40 years. He served in government as Minister of Native Affairs from 1928 to 1934. In this he tried to accomplish as many reforms for Māori as possible, although he was forced to resign as minister in a widely publicised spending scandal. Nevertheless, he continued to serve as MP for Eastern Maori until he was ousted in 1943 by Rātana candidate (affiliated with Labour) Tiaki Omana, as Labour swept the Māori electorates. At the age of 69 he returned to his Ngāti Porou home 129 kilometres north of Gisborne, where he lived with his four sons and four daughters, and multiple grandchildren, until his death seven years later.
Ерте өмір
Нгата Жаңа Зеландияның Гисборн қаласының солтүстігіндегі жағалаудағы шағын Те Ароао қаласында (сол кезде Кавакава деп аталған) дүниеге келді. Оның іwi-і Нгати Пору болды. Оның әкесі Паратен Нгата, тайпа басшысы және дәстүрлі білімнің сардары, ал анасы Катерина Наки, көшпелі шотланд Абель Енохтың қызы еді. Нгатаға әкесінің де, әкесінің інісі Ропата Вахауаханың да (Шығыс мүйіс соғысында және кейін Четам аралдарынан Те Кутидің қашқандарына қарсы адал купапа Нгати Пору күштерін басқарған) зор әсері болды. Нгата маори ортасында өсті, маори тілінде сөйледі, бірақ әкесі Нгатаның пакеха әлемі туралы білуін де қамтамасыз етті, өйткені бұл түсінік Нгати Поруға пайдалы болады деп сенді. Нгата 1890 жылға дейін Те Ауте колледжіне ауысудан бұрын Вайомататини тума мектебінде оқыды. Содан кейін ол Кентербери университетінің колледжіне (қазіргі Кентербери университеті) оқуға түсті, онда 1893 жылы бакалавр дәрежесін алды. Одан кейін ол Оклендке барып, 1894 жылы саяси ғылымдан үздік диплом алды. 1895 жылы ол заңгер (LLB) дипломын алды.
Ngata was born in Te Araroa (then called Kawakawa), a small coastal town about north of Gisborne, New Zealand. His iwi was Ngāti Porou. His father was Paratene Ngata, a tribal leader and expert in traditional lore, and his mother was Katerina Naki, the daughter of an itinerant Scot, Abel Enoch. Ngata was greatly influenced both by his father and by his great uncle Ropata Wahawaha (who had led loyal kūpapa Ngāti Porou forces against their Pai Mārire enemy (commonly known as Hauhau) in the East Cape War and later Te Kooti's escapees from the Chatham Islands). Ngata was raised in a Māori environment, speaking the Māori language, but his father also ensured that Ngata learnt about the Pākehā world, believing that this understanding would be of benefit to Ngāti Porou. Ngata attended Waiomatatini Native School before moving on to Te Aute College until 1890. Ngata then went to Canterbury University College (now the University of Canterbury), where he studied for a Bachelor of Arts degree, awarded in 1893. From there he went to Auckland, where he took honours in political science in 1894. In 1895, he then took a law degree (LLB).
Бірінші неке және балалары
1895 жылы екінші білімін аяқтауға бір жыл қалғанда Нгата 16 жасар Арихия Кане Таматиға үйленді, ол да Нгати Пору іруынан шыққан еді. Бұрын Нгата Арихияның үлкен әпкесі Те Ринамен кездесіп жүрген, бірақ ол қайтыс болды. Апирана мен Арихияның он бес баласы болды, олардың он бірі ересек жасқа жетті; алты қыз және бес ұл. Оның маори мәдениетін қолдауының бір көрінісі – бүкіл ел бойынша көптеген жаңа дәстүрлі жиналыс үйлерін салу болды. Нгатаның тағы бір қызығушылығы – маори спортын дамыту, ол үшін тайпалар арасындағы жарыстар мен турнирлерді ұйымдастырды. Соңында, Нгата Жаңа Зеландиядағы Англикан шіркеуі ішінде маори мәселелерін көтеріп, маори епископтығын құруға ықпал етті. 1928 жылдың желтоқсанында Фредерик Беннетт Ваяпу дін аймағының көмекші епископы болып киеленді, ол Аотеароа епископы деген атаққа ие болды. Нгата мен епископ Герберт Уильямс Жаңа Зеландия университетінде маори тілін оқу пәні ретінде мойындату үшін күресті, нәтижесінде 1928 жылы маори тінін оқу бакалавр дәрежесіне қол жеткізуге мүмкіндік туды. Бұл құрметке ие болған үшінші маори (Кэрролл мен Помареден кейін).
In 1895, a year before finishing his second degree (law), Ngata married 16 year old Arihia Kane Tamati who was also of the Ngāti Porou iwi. Ngata had previously been engaged to Arihia's elder sister, Te Rina, but she died. Āpirana and Arihia had fifteen children, eleven of whom survived to adulthood; six girls and five boys. One aspect of his advocacy of Māori culture was the construction of many new traditional meeting houses throughout the country. Yet another of Ngata's interests was the promotion of Māori sport, which he fostered by encouraging intertribal competitions and tournaments. Finally, Ngata also promoted Māori issues within the Anglican Church in New Zealand, encouraging the creation of a Māori bishopric. In December 1928, Frederick Bennett, was consecrated as suffragan bishop to the Waiapu diocese with the title Bishop of Aotearoa. Ngata and Bishop Herbert Williams campaigned for the recognition of Māori language as a subject for study in the University of New Zealand, with the study of Māori becoming eligible for a degree of Bachelor of Arts in 1928. only the third Māori (after Carroll and Pomare) to receive this honour.
Қызмет мансабы
1928 жылғы сайлауда Біріккен партия (Нгата қатысқан бұрынғы Либералдық партияның қайта құрылуы) күтпеген жеңіске жетті. Нгата қайтадан Кабинетке кірді, және Түпкілікті халықтар ісі жөніндегі министр болды. Ол Кабинетте үшінші дәрежеде тұрды, және кейде Премьер-министрдің орынбасары міндетін атқарды. Нгата жұмысында өте жауапкершілікті болды, және еңбекқорлығымен белгілі болды. Оның министрлік жұмысының көп бөлігі жер реформаларына, және маори жерлерін дамытуға бағытталды. Нгата маори қоғамын жаңарту қажеттігіне сенімді болды, және осы мақсатқа қарай тырысты. 1929 жылы Нгатаның әйелі Арихия Нгата және үлкен ұлы Макарини дизентериядан қайтыс болды. Арихияның қазасынан кейін, Нгата 1932 жылы Те Риринги Тұхуға үйленді. 1932 жылы Нгата мен оның Түпкілікті халықтар ісі жөніндегі департаменті басқа саясаткерлердің күшті сынауына ілесті. Көптеген адамдар Нгата тым жылдам ілгерілеп барады деп ойлады, және Нгатаның тапсырған жұмысының көптігі департамент ішінде ұйымдастыру қиындықтарын тудырды. Нгатаның департаментіне қатысты тергеу жүргізілді, және Нгатаның бір кызметкері есептерді жалғандағаны анықталды. Нгатаның өзі де, ол жиі ілгерілеуге кедері келтіретін ресми ережелерді елемегені үшін қатты сынға ұшырады. Сондай-ақ, Нгата Нгати Пору және Вайкато тайпаларына, әсіресе Те Пуэа мен оның күйеуі Равири Тумокай Катипаға жақындық танытты деген айыптамалар таралды. Еңбек партиясының жетекші саясаткері Боб Сэмпл, Корольдік комиссияның тергеуі саяси биліктің теріс пайдаланылуының, басқарудағы нашарлықтың, мемлекеттік қаражатты жымқырудың және сенімді сатқандықтың ең жаман мысалдарын көрсеткенін айтты. Нгата жеке кінәсін мойындамаса да, департаментінің іс-әрекеттеріне жауапкершілікті қабылдады және министрлік лауазымынан босатылды. Маори көшбасшылары, мысалы Те Пуэа, маори халқының беделін түсіргені және оларды ұятқа қалдырғаны үшін Нгатаға ашуланды.
In the 1928 election, the United Party (a rebranding of the old Liberal Party, to which Ngata belonged) won an unexpected victory. Ngata was returned to Cabinet, becoming Minister of Native Affairs. He was ranked third within Cabinet, and occasionally served as acting Deputy Prime Minister. Ngata remained extremely diligent in his work, and was noted for his tirelessness. Much of his ministerial work related to land reforms, and the encouragement of Māori land development. Ngata continued to believe in the need to rejuvenate Māori society, and worked strongly towards this goal. In 1929, Ngata's wife Arihia Ngata and his eldest son Mākarini died of dysentery. After Arihia's death, Ngata married Te Rīringi Tūhou in 1932. In 1932 Ngata and his Department of Native Affairs came under increasing criticism from other politicians. Many believed that Ngata was pressing ahead too fast, and the large amount of activity that Ngata ordered had caused organisational difficulties within the department. An inquiry into Ngata's department was held, and it was discovered that one of Ngata's subordinates had falsified accounts. Ngata himself was severely criticised for disregarding official regulations which he had often felt were inhibiting progress. It was also alleged that Ngata had shown favouritism to Ngāti Porou and Waikato, especially Te Puea and her husband Rawiri Tumokai Katipa. Bob Semple, a leading Labour politician, said the Royal Commission investigation showed one of the worst specimens of abuse of political power, maladministration, misappropriation of public funds as well as a betrayal of trust. Ngata, while denying any personal wrongdoing, accepted responsibility for the actions of his department and was dismissed from his ministerial position. Māori leaders, such as Te Puea, were angry at Ngata for discrediting and embarrassing Māori.
Кейінгі өмірі мен мұрасы
Нгата кабинеттен кеткенімен, парламентте қалды. 1935 жылы король Георг V-нің күміс мерейтойлық медалін алды. 1935 жылғы сайлауда Еңбек партиясы жеңіске жетті – Нгата оппозицияға өтті, бірақ жаңа Еңбек үкіметі оның көптеген жер реформалары бағдарламаларын сақтап қалды. Нгата 1943 жылғы сайлауға дейін парламентте болды, онда ол соңында Еңбек партиясының Рātана үміткері Тиаки Оманадан жеңілді. Ол шамамен 38 жыл қатарынан парламент мүшесі болды, бұл Джеймс Кэрроллдың 32 жылдық бұрынғы рекордын еңсерді және Морис О'Рорктың шамамен 39 жылдық жалпы рекордына жақындады. Екі көрсеткіш те кейін Рекс Мейсоннан асып түсті. Нгата 1946 жылғы сайлауда тағы да өз орнына үміткер болды, бірақ сәтті болмады. Парламенттен кеткеніне қарамастан, саясатқа қатысып тұрды. Ол Питер Фрейзерге (Еңбек партиясының премьер-министрі) және Эрнест Корбеттке (маори істерінің ұлттық министрі) маори мәселелері бойынша кеңес берді және 1940 жылы Уайтанги шартының жүз жылдығын тойлауға қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыста ол тағы да маори сарбаздарын жинауға көмектесті. 22 маусымда 1950 жылы парламенттің жоғарғы палатасы – Заң шығару кеңесіне тағайындалды, бірақ сол кезде денсаулығы нашар болғандықтан орын алған жоқ. 1948 жылы Нгатаның екінші әйелі, леди Те Риринги қайтыс болды, ал ол өзінің қайтысынан көп бұрын Хене Те Кираға үйленді. Нгата 14 шілдеде 1950 жылы Уайоматиниде аурудан кейін қайтыс болды және оның алғашқы әйелі леди Арихияның қасына, Уайоматинидегі үйлерінің артындағы «Бангалоу» деп аталатын үйдің жанына жерленді. Сэр Апирана және леди Арихия Нгата Хукарере қыздар колледжіндегі Сент-Михаил және барлық періштелер шіркеуінің дизайнын жоспарлады, ал шіркеу 1 қарашада 1953 жылы қасиетті деп жарияланды. Бірнеше мектептер оның құрметіне аталған үйлерге ие, соның ішінде Рангиора орта мектебі, Тауранга ұлдар колледжі, Роторуа орта мектебі, Кашмир орта мектебі, Те Ауте колледжі (Нгата оқыған), Те Пуке орта мектебі, Вайнуиомата орта мектебі және Отумотаи орта мектебі. Нгата бүгінгі таңдағы көптеген саясаткерлерге оның прогрессивті консерватизмін ұстандыратындығымен шабыттандырды. Ол қаншалықты даулы болса да, Нгатаның мұрасы әлі де өте күрделі. Көптеген адамдар оны маори тілін дамытудағы тың еңбегі үшін мақтады (әсіресе ақ нәсілді, оңшыл саяси ортада), ал басқалары оны сыбайлас жемқорлық, консерватизм және маңызды шешімдерді қабылдағанда барлық iwi-нің пікірін ескермегені үшін сынға алды және тіпті оны мазақ етті. 1999 жылы Нгата қайтыс болғаннан кейін Жаңа Зеландияның Бизнес Даңқы залына енгізілді.
Although Ngata had resigned from Cabinet, he still remained in Parliament. He was awarded the King George V Silver Jubilee Medal in 1935. In the 1935 election, the Labour Party was triumphant – Ngata went into Opposition, although the new Labour government retained many of his land reform programs. Ngata remained in Parliament until the 1943 election, when he was finally defeated by a Labour Rātana candidate, Tiaki Omana. He had been a member of parliament for almost 38 consecutive years, breaking the previous record of 32 years set by James Carroll and coming close to Maurice O'Rorke overall record of nearly 39 years. Both marks were later surpassed by Rex Mason. Ngata stood again for his seat in the 1946 election, but was unsuccessful. He remained involved in politics despite leaving Parliament. He gave advice on Māori affairs to both Peter Fraser (a Labour Prime Minister) and Ernest Corbett (a National Minister of Māori Affairs), and arranged celebrations of the Treaty of Waitangi's centenary in 1940. In the Second World War, he once again helped gather Māori recruits. On 22 June 1950, he was appointed to Parliament's upper house, the Legislative Council, but was too ill by this time to take his seat. In 1948, Ngata's second wife, Lady Te Rīringi, died, and he married Hēne Te Kira not long before his own death. Ngata died in Waiomatatini on 14 July 1950, following a brief illness, and was buried beside his first wife Lady Arihia behind their home 'The Bungalow' in Waiomatatini. Sir Āpirana and Lady Arihia Ngata guided the design of the St. Michael and All Angels' Chapel at Hukarere Girls College, and the chapel was consecrated on 1 November 1953. Several schools have houses named after him, including Rangiora High School, Tauranga Boys' College, Rotorua Intermediate, Cashmere High School, Te Aute College (where Ngata went), Te Puke High School, Wainuiomata High School and Otumoetai Intermediate. Ngata has inspired all sorts of politicians today, who follow his blend of progressive conservatism. As controversial as he was adulated, Ngata's legacy is still very complicated. While many have praised him for tireless work to promote the Māori language (especially in a white based, right wing political environment), others have criticised and even derided him for corruption, conservatism and not taking the views of all his iwi into account while making incredibly important decisions on his own. In 1999, Ngata was posthumously inducted into the New Zealand Business Hall of Fame.
Отбасы мұрасы
2009 жылдың 19 қазанында Апирана Нгатаның соңғы тірі қалған қызы Мате Хуатахи Кайвай (Нгата туған) 94 жасында Жаңа Зеландияның Шығыс Кейп аймағындағы Руаториядағы үйінде қайтыс болды. Ол қайтыс болған күйеуі Каура Ки Те Паканга Кайвай және ұлы Танара Кайвайдың қасына Пукеароха Урупаға жерленді. 2004 жылғы Жаңа жылдық наградалар салтанатында ол қоғамға қызмет еткені үшін Корольдік қызмет орденінің (QSO) серігі атағын алды. Нгатаның кіші ұлы, сэр Хенаре Нгата 2011 жылдың 11 желтоқсанында 93 жасында қайтыс болды. 1967-1969 жылдары ол Ұлттық партияның маори вице-президенті болды және 1969 жылы Шығыс маори округінен Ұлттық партияның үміткері ретінде сайлауға түсті. Нгатаның немересі Хори Махуэ Нгата маори-ағылшын тіліндегі кеңінен қолданылатын сөздіктің авторы болды.
On 19 October 2009, Āpirana Ngata's last surviving daughter, Mate Huatahi Kaiwai (born Ngata), died at her residence at Ruatoria, East Cape, New Zealand, aged 94. She was interred next to her late husband Kaura Ki Te Pakanga Kaiwai and her son Tanara Kaiwai at Pukearoha Urupa. In the 2004 New Year Honours she had been made a Companion of the Queen's Service Order (QSO) for community service. Ngata's youngest son, Sir Hēnare Ngata, died on 11 December 2011 aged 93. He was Māori vice president of the National Party from 1967 to 1969 and stood as the National Party candidate for Eastern Māori in 1969. Ngata's grandson Hōri Mahue Ngata wrote a widely used Māori English dictionary.