Кіріспе
Блэкфут музыкасы – Блэкфут халқының музыкасы (блэкфут тілінде nitsínixki – "Мен ән айтамын", nínixksini – "ән"). Ән айту басым рольде, ол тек соққы аспаптарымен ғана сүйемелденген. (Nettl, 1989)
Бруно Неттл (1989, 162-163 беттер) Блэкфут музыкасын "Блэкфут өміріндегі батырлық пен қиындықтардың символы" деп қарастырады, оның орындалу амалдары музыканы өмірдің қалған бөлігінен күрт ажыратады. Ән айту сөйлеуден күрт ерекшеленеді, көптеген әндерде сөздер болмайды, ал сөздері бар әндер мифтердің маңызды бөліктерін қысқа да нұсқа түрде баяндайды. Музыка соғыспен тығыз байланысты, және ән айтудың көп бөлігін ерлер, әсіресе қоғамдық көшбасшылар орындайды. "Әндерді алу, қиын еңбектермен байланысты болуы – өз-өзіне шектеу қою және қиындықтарға төзу арқылы туған көріністерде оқылуы, жылдам игерілуі, көп энергия жұмсаумен, қиын вокалдық стильде орындалуы – мұның бәрі әндерді батырлық пен қиындықтар санатына қояды." (Nettl 1989, 162-163 беттер)
Аспаптар
Блэкфут музыкасы негізінен вокалды болып келеді, онда аспаптар аз қолданылады (ниникскиацис деп аталады, бұл ән сөзінен туындаған және көбінесе еуропалық-американдық аспаптармен байланысты), тек соққылы аспаптар мен дауыс және азау сөздер пайдаланылады. Ең маңызды соққылы аспаптар – барабандар (истокимацис), ал погремушкалар (ауана) мен қоңыраулар көбінесе олар тіркелген заттармен – мысалы, таяқтармен немесе бишілердің аяқтарымен байланыстырылады, жеке аспап ретінде емес. (Nettl 1989)
Ән айту
Ән айту көбінесе сөздерден тұрады, бірақ 1900 жылдардың басындағы және одан бұрынғы жазбалар мен хабарламалар ән мәтіндерінің немесе вокалдық мәтіндердің көбірек болғанын көрсетеді. Блэкфут халқы еуропалық американдық және афроамерикандық музыкадағы сөздердің көптігін сөздердің де, музыканың да маңыздылығы мен мәнін азайтады деп санайды; сондай-ақ, мұндай музыканы тыңдау тәсілі үшін де солай – яғни, көңіл көтеру немесе ләззат алу үшін, көбінесе басқа істермен айналысып отырып: егер біреуге соншалықты көп сөз айту қажет болса, неге олар жай ғана сөйлемеді (69-бет). Блэкфут музыкасы аспаптарға немесе мәтіндерге негізделмейді, ал ән айту сөйлеуге (немесе басқа да қандай да бір дыбысты еліктеуге) ұқсауы тиіс емес. Әдетте, мәтіні бар әндер қысқа болады және қайталанбайды, мысалы: «Қартайған адам болу – жаман нәрсе» (Неттл, 1989, 73-бет, 1951 жылғы Crazy Dog Society әнінің жазбасы) немесе салыстырмалы түрде ұзын: «Әлгі әйел, сен мені алып кетуің керек. Мен күштімін. Әлгі әйел, сен мені қабылдауың керек, сен мені тыңдауың керек. Мен отырған жер күшті» (Неттл, 1989, 73-бет, Wissler және Duvall 1909:85, бұл бизон тасының мифіндегі жартастан әйелге айтылған). Мәтін әуеннің көп бөлігін алып, сөздер аз болғанда әуендер көбінесе қысқа болады. Жазық далалық халықтар әнінде қолданылатын сөздер – h, y, w және дауыстылар. Олар n, c (ts) және басқа да дыбыстардан аулақ. i және e дыбыстары көбінесе жоғарырақ, ал a, o және u дыбыстары төменірек болады (71-бет). (Неттл, 1989)
Жеке ән айту бұрын көбірек таралған немесе қалыпты болған болуы мүмкін, бірақ топтық ән айту маңыздылығы артты, ән және барабан тобы «барабан» деп аталады. Ансамбль әнінде дауыстарды үйлестіру қажет емес. Жетекші әннің негізгі мотивін немесе фразасын бастауы мүмкін, содан кейін оны басқа әнші, мүмкін екінші әнші қайталайды немесе «көтереді» (149-бет). Пан-үндіс powwow терминологиясында әннің шумақтары көбінесе «push-up» деп аталады (150-бет). (Неттл, 1989)
Вокалдық стилі
Вокалдық стиль басқа да жазық далалық халықтарға ұқсас: "жоғары пернеде басталу, пульсация, дауыстың тарлығы [және] мұрындылық". (67-бет) "Ұзақ дыбыстардағы пульсация, кернеудің естілетін әсері, мұрындылық, айқын қарқын және белгілі бір әшекейлеу тән ерекшеліктер". (43-бет) Бұл, жазық далалық және жалпы түпкі халықтардың музыкасына тиген әсерінен "күшейген" болуы мүмкін, бірақ Блэкфут ән салуы "көптеген жазық далалық музыкадан гөрі қарқындырақ және жоғары регистрде" болады. Жазбаларды салыстырғанда, 1900 жылдардың соңындағы тәжірибелі кеңесшілердің пікірлерімен келісесіз: "Бұл жастар бізден гөрі жоғарырақ және қаттырақ ән айтады". (67-бет) Еуропалық үлгідегі аспаптар мен гармониямен тәжірибелер жасалғанымен, олар сирек кездеседі, ал вокалдық стиль – дәстүрлі түпкі халықтардың музыкасы сияқты дыбыстау үшін маңызды саналатын, ең аз өзгегертілген элемент. (68-бет) Еуропалық үлгідегі метр ұғымы Блэкфут музыкасына қолданылмайтын болуы мүмкін, себебі ол әдетте өзгермелі ұзындықтағы фразалар арасындағы қатынастармен сипатталады, бірақ ритм деңгейі көбінесе дауыстық пульсациялардың жылдамдығымен тең келеді (44-бет). (Nettl, 1989)
Дауылдау
Дауылсыз ән айту өте сирек кездеседі және орынсыз саналады (Неттл, 1989). Әндерге барабандық сүйемелдеу ән айтудан ритмикалық тұрғыдан тәуелсіз болғанымен, толық үйлесімде, "біршама ырғақтан қалып" және "көбінесе шамамен 2:3 пропорциясында" дауыстық импульс немесе ырғақ деңгейімен байланысты (Pantaleoni, 1987). Блэкфут музыкасындағы тағы бір өзгеріс – барабанның әнмен байланысы бұрынғыға қарағанда қазір күштірек. Әнді құрайтын қайталама бөлімдерді барабанмен ойнау көбінесе бас барабанның жиегін жұмсақ соғудан басталады. Барабанның ырғағы барабан табанының ортасына қарай жылған сайын күшейе түседі. Кейде "қатты соққылар", жеке адамның, кейде жетекшінің ырғақтан тыс қатты соққылары, сондай-ақ соққылардың жіберілуі мүмкін. Барабан соңғы қайталанудың соңғы шумағында бір-екі фразаға тоқталып, сосын қатты аяқталуы мүмкін. Таяқ ойыны ойналғанда, ойыншылар ағаш тақтаға барабан тартады, барабанның дауыстық ырғақтармен сәйкес келуі мүмкін, бірақ толық үйлесімде ойнаудың дәлдігі төмен. Қалқалар енді қолданылмайды. (Неттл, 1989, 157 б.)
1900 жылдан бері барабанның маңыздылығы артты, қазір ол дерлік қажеттілікке айналды, мүмкін жалпы тайпалық мәдениеттің ықпалынан, сыңғырлағыштар мен басқа да соққы аспаптарының қолданылуының азаюынан немесе ән мәтіндерінің жиілігінің төмендеуінен. 1960-1980 жылдар аралығында музыкант/әнші үшін "барабаншы" терминінің қолданылуы да артты. (Неттл, 1989)
Әннің құрамы
Дәстүр бойынша, әндер қара аяқ тайпасының жеке адамдарына көріністерде немесе армандарда берілген, толыққан деп есептеледі. Қазір музыканың, әсіресе еуропалық стильдегі музыканың жазылуы мүмкін екені қабылданғанмен, дәстүрлі көзқарас әндерге және олардың жасалуына, шығу тегіне қатысты түсінікке әлі де зор ықпал етеді. Әндер бір жағынан заттарға ұқсас: олар бөліктерден құрастырылуы мүмкін, бірақ аяқталғаннан кейін біртұтасқа айналады. Олар "сыйлық ретінде" берілуі немесе тіпті сатылуы да мүмкін. Кейбір әндер баршаға арналған, ал кейбіреулері тек бір адамға тиесілі болса да, оларды басқалар шырқауына болады. Тағы да кейбіреулері аса қажет болған кезде ғана сақталады. Егер әндердің шығу тегі әртүрлі болса, яғни әртүрлі көріністерден келсе, дыбыстық жағынан бірдей болған екі ән де екі түрлі ән саналады. (Неттл, 1989)
Көптеген әндер, тек құмар ойындарына арналған әндерден басқа (ол әндерде бір немесе екі фраза "ән-жыр сияқты" қайталана береді), "толық емес қайталау" формальды үлгісімен сипатталады, "олардың көпшілігі ақырында бірінші бөлімнің өзгеруі және/немесе қысқартылуынан тұратын екі бөлімдік формаға дейін келуі мүмкін". Дегенмен, бұрын формальды өзгерістер көп болған (100-бет). Дәрілік себеттерді ашумен және құмар ойындарымен орындалатын әндерде көбінесе изометриялық және изоритмикалық ырғақтық құрылымдар немесе кішкентай нота ұзындықтары қолданылады (44-бет). Әдетте әншілер бас дауысқа көшуден бұрын фальцетте бастайды. Октавалық сәйкестік қолданылатын сияқты, өйткені ән бөлігінің келесі қайталанулары октавамен төмендетілуі жиі кездеседі, бірақ төртінші немесе бесінші интервалмен де төмендетілуі мүмкін (43-бет). Әндер екінші әнші қайталаған "басты мотивпен" басталады, содан кейін әннің қалған бөлігі сол мотивтің негізінде "дамытылады", бұл қара аяқ тайпасының тыңдаушылары үшін болжауға оңай, сондықтан әндерді бір рет тыңдағанда үйрену оңайырақ болады (100-101 беттер).
Жанрлар мен репертуар
Балалардың өз әндері немесе ойын әндерінен тұратын репертуары жоқ, тек бір ойынмен байланысты «Тышқан әндері» (85-бет) және аналары айтатын әдеттегі жұбату әндері бар. Әйелдердің бұрын өздеріне тән жұбату әндері, ағым әндері және басқа да әндері болған, бірақ олардың көп бөлігі қазір жоғалып кеткен. Екі Рух – «ер жүректі әйелдер» (Льюис, 1941), ер адамдардың көптеген әлеуметтік рөлдерін атқаратын, бұрын жеке ән айтуға және еркектердің ән айту стилін қолдануға дайын болған. (Nettl, 1989, 84-бет, 125-бет).
Музыкалық ой
Блэкфут музыкасының негізгі музыкалық бірлігі – ән, ал музыканттар, ән салатын және барабан тартып ойнайтын адамдар әншілер немесе барабаншылар деп аталады, бұл екі сөз тең және екі қызметті де білдіреді (49-бет). Әйелдер, қатысушылар саны артып келе жатқанмен, әншілер немесе барабаншылар деп аталмайды және әйелдердің қатты немесе жалғыз ән айтуы орынсыз саналады. Паскани – "би" немесе "салт" – көбінесе музыканы қамтиды және көбінесе азырақ билеумен, көп ән айтумен өтетін рәсімдерге қолданылады. (Nettl, 1989)
Блэкфут музыкалық ойлау еуропалық ықпалдас музыкалық ойлаудан гөрі көбірек тізімдеуге негіделген, ал еуропалық ойлау көбірек иерархиялық болып келеді. Әндер негізінен қолданылуы бойынша ажыратылады: рәсімдерде, көбінесе нақты Нарутомен байланысты (әсіресе емдік жинақтарда), түсініктермен, билермен немесе іс-әрекеттермен, немесе құмар ойындарда (қол ойыны) немесе басқа да мақсаттарда қолданылады. Әндер екінші кезекте адаммен байланысы бойынша, үшінші кезекте және сирек жағдайларда оқиғамен немесе құбылыспен байланысы бойынша ажыратылады. Ирандық музыкалық ойдағыдай, музыканың жақсырақ немесе нашаррақ түрлері деп есептелмейді. (Nettl, 1989)
Музыка, ән айту, сөйлеуге немесе басқа да дыбыстарға ұқсамайды. Сөздік кіріспелер мен қорытындылар жоқ және сөйлеу мен ән айту арасында "аралық формалар" болмайды (50-бет). Репетициялар жиілеуде, бұл еуропалық ықпалдас орындалу, ән шығу тегі немесе композиция туралы түсініктердің әсерінен және музыканың мақсатының өзгеруінен: табиғаттан тыс күштермен байланыстан адамдармен қарым-қатынасқа дейін туындап отыр.
Этнографиялық
Блэкфуттар – ең көп зерттелген американдық түпкі халықтардың бірі болғандықтан, олардың музыкасының көптеген жинақтары бар, ең ірісі Индиана университетінің дәстүрлі музыка мұрағатында сақталады. Блэкфут музыкасының ең алғашқы жазбалары балауыз цилиндрлеріне жасалғандықтан, тарихи салыстырулар жүргізуге болады. Джордж Бёрд Гриннелл 1897 жылы жасаған алғашқы жазбаларда Джеймс Уайт Калф немесе басқалар Блэкфут ұлтында немесе оның айналасында қырыққа жуық ән орындаған. Кларк Вислер 1903 және 1904 жылдары жасаған екінші жазбалар жиынтығы 146 цилиндрден тұрады, бұл оның ірі зерттеулерінің бір бөлігі. Ал үшінші жазба, 1909 жылы Ванамейкер экспедициясының No. 2 тобынан Дж. К. Диксон жасаған, көбінесе Crow Agency-дегі Chief Bull әндерін қамтиды. 1938 жылы Джейн Ричардсон Хэнкс күйеуі Люсьен Хэнкспен бірге Альберта провинциясының Глайхен қаласында Канаданың Блэкфуттары арасында үлкен жинақ жасады, онда Спумияпи ("Ақ бас") атты басшы да болды. Таспаға жазу құралы ойлап табылғаннан кейін, мыңдаған әндерді түпкі халық өкілдері, этномузыкологтар, хобби талғандар мен студенттер, сондай-ақ жазба компаниялары жазды. (Nettl 1973)
Бұл жазбалар көп болғанымен, хронологиялық үзілістер (1910–1950) бар, күрделі музыка мен мәдениет жылдам өзгерді, ал әртүрлі топтарға әртүрлі көзқарас танылды. Сонымен қатар, музыкалық мәдениетті зерттеулер өте аз (көбінесе этнографиялық зерттеулердің бөлігі ретінде жасалған жазбалар), олардың көп бөлігін Бруно Неттл жүргізген. (Nettl 1973)
1914 жылы Нью-Йоркте түсініксіз себептермен жазылған екі пластинка (17611 және 17635) Блэкфут музыкасына қоғамдық қызығушылықтың артуын көрсетеді. 1950 жылдары кәсіби әншілер тобы құрылды. (Nettl 1973)
Қосымша тыңдау
"Blackfeet Indian Music" тайпасының тарихи альбомы. Smithsonian Folkways Recordings: FE 34001 (Смитсоний фольклорлық жазбалары).